Arasan emes, taza aýyz sý ishedi

Saryaǵash aýdanynda bıyl 10 mektep pen 2 balabaqshanyń qurylysy bastalǵan. Burynǵy Keles pen Saryaǵash aýdandarynyń birlesken otaýynyń tútinin tútetip otyrǵan aýdanda bilim oshaǵymen qamtý keshege deıin qıyn bolyp kelgen. Úsh aýysymdyq mektepterdi bylaı qoıǵanda ýaqytynda asarmen shıki kirpish, arzanqol materıaldardan salynǵan apatty mektepteri kóp edi. Búgingi mektepter – zaman talabyna laıyq. Áıtse de sol bilim oshaqtarynyń barlyǵy óz ýaqytynda paıdalanýǵa berildi, problemasy joq deý­ge bolmaıdy. Jambyl aýylyna qarasty Ashy­saı aýyl okrýgindegi N.Shoıbekov atyndaǵy 300 oryndyq mektep birtalaı memlekettik qyz­met­ker­lerdiń samaıyn aǵartty. Merdiger ýáde­sinde tura almady. Saryaǵashtan 120 shaqyrym­daı qashyqta jatqan aýyldyń joly nashar bolatyn. Qurylys materıaldaryn tasymaldaý qıynǵa soqqan. Aýdan ortalyǵyndaǵy osyndaı mekteppen qarjysy birdeı nysandy memlekettik satýda jeńip alǵan qurylys kompanııasy qurylys materıal­da­ryn tasymaldaýdaǵy shyǵynyn Úkimetten óńdirip al­maq bolyp talap qoıyp júrip, birtalaı zań buzý­shylyqqa jol berdi. Onysy ózine jaqsy bolmady. Is sotqa ótti. Mekteptiń paıdalanýǵa berilýi kesheýildedi. Sońynda basqa merdiger qosymsha qarjymen mektepti iske qosty. Aýyldyq qurylys bóliminiń bastyǵy Beket Smanov pen bas maman Muhtar Aıtymbetov qalǵan qurylystar boıynsha jumystar kestege saı júrip kele jatqandyǵyn aıtady. Qyrkúıek pen qarasha aılarynda 4 mektep pen 2 balabaqsha oqýshylar men búldirshinderge esik ashady. Aýdannyń taǵy úlken problemalarynyń biri – taza aýyz sý edi.  Saryaǵash Saryaǵash bolǵaly jurt arasan sýyn iship keldi. ”Qyryq jyl ishtik, dáneńe de bolǵan joq” degenimen dárigerler quramy mıneraldarǵa baı arasan sýynyń aǵzaǵa zııany bar ekenin aıtyp keledi. Shet jaǵasyn ózimiz de baıqa­ǵanbyz. Orta mektepte sa­baq bergen muǵalimimiz kelgen. Joldasy bar. Shilińgir shildede Saryaǵash sanatorııinde oryn degen bol­maıd­y. Joldamadan kúder úzgen adamdar as-sý men em-domǵa aqsha tólep, jaldaǵan páterlerinen qatynaıdy. Azdy-kópti bedelimizdi salyp ekeýine oryn alyp bergenimizdi qaıteıik, eki kúnnen keıin “jaqpady” dep kelip tur. Arqanyń eki sal jigiti endi qashan bul jerge kelemiz dep denemizge mıneraly sińe bersin dep jatsa da, tursa da arasan sýyn ishe bergen ǵoı. Nátıjesi ishteri toqtamaı qoıǵan. Sanatorıı kórmesteı bolyp bezip shyǵýynyń mánisi osy. Qazir Saryaǵash aýdanynyń halqy taza sýǵa zárýlikti birshama sheship keledi. Biz “Taza sý” baǵ­darlamasynyń oryndalýy jónindegi jaı-jap­saryn aýdandyq turǵyn úı kommýnaldyq sharýashylyq, jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary bóliminiń bastyǵy M.Seıtimbetovten ótingen edik. Aýdanda halyqty sapaly aýyz sýmen qamta­ma­syz etý jónindegi oblystyq 2005-2010 jyldarǵa arnalǵan aımaqtyq «Taza sý» baǵdarlamasy óz nátıjesine jetip keledi. Baǵdarlamanyń maqsaty – halyqty qajetti mólsherde jáne kepildi sapaly sýmen turaqty qamtamasyz etý. Baǵdarlama aıasynda turǵyndardy aýyz sýmen  qamtamasyz etý jónindegi birinshi kezektegi nysan­daryn salý jáne aýdandaǵy eldi mekenderdi sýmen jabdyqtaý qurylystary men jer asty sýlaryn paıdalaný jónindegi sharalar atqarylǵan. «Taza sý» baǵdarlamasynyń sharalaryn júzege asyrýǵa ınvestısııalardyń jalpy kólemi 4022,7 mln.teńge mólsherinde bólinip, bul qarajat tıisti jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterdiń jobalaryn qalyptastyrý kezinde naqtylanyp otyryldy.  Atap aıtqanda, - respýblıkalyq bıýdjetten 3595,5 mln. teńge, - oblystyq bıýdjetten 427,2 mln. teńge bólindi. Bul qarjylar Aqtóbe, Oshaqty, Qoshqarata, Darbaza, Jylǵa, Qaplanbek, Saryaǵash qalasy Abaı aýyly jáne 8 jaqyn eldi mekenderge tartyldy. Sondaı-aq, «Jol kartasy» boıynsha 14 eldi mekendi sý uńǵymalaryn qazý jumystaryna jumsaldy. Aýdandaǵy 26 aýyldyq okrýgte 153 eldi mekende 288303 halyq turady. Osy 26 eldi mekenniń 110204 turǵyny (38,2 %) sý qubyrynan, 38 eldi mekenniń 54510 turǵyny (18,9 %) ózi aǵatyn uńǵyma, 33 eldi mekenniń 68540 turǵyny (23,8 %) qudyq sýynan sý iship keledi. Qazir 31 «Omega» sý tazartqysh qondyrǵysy qoıylǵan 31 eldi meken bar. Al, 13 eldi mekenniń 23447 turǵyny (8,1 %) ashyq sý kózderinen, 12 eldi mekenniń 31602 turǵyny (11,0 %) tasymaldy aýyz sýdy paıdalanyp otyr. Bul búgingi jaǵdaı. Aýdan ortalyǵy Saryaǵash qalasyn sýmen jab­dyq­­taý qurylysynyń III-shi kezeńiniń jobasy bo­ıynsha 2010 jyly bastalǵan qurylystyń smetalyq quny 535 mln. teńgeni quraıdy. Osy qarjynyń 2010 jyly 60 mln. teńge qarjysy bólinip, toly­ǵy­men ıgerildi. Al, 2011 jylǵa bar bolǵany 38,3 mln. teńge qar­jy bólingen. Aýdan ákimdigi tarapynan respýb­lıkalyq Sý resýrstary komıtetiniń tóraǵasy A.Ormanǵa jáne „Ońtústik sýshar“ RMK tóraǵasy S.Seısenovtyń atyna hat joldanǵan. Sonymen qatar Saryaǵash qala­sy ardagerleri  Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtattary Q.Aıtahanov pen B.Jylqy­shıevterge ótinish jazǵan. Aýd­an ortalyǵy Saryaǵash qalasynyń turǵyn­dary qazirgi kezde 40 myń adamǵa jetti. 6781 abonentke sý arnaıy keste boıynsha 8-12 saǵatpen ǵana berilýde. О́ıtkeni ekinshi kóterilimdegi sý sorǵy stansa­synda súzgilerdi, jaryqtandyrǵysh qondyrǵylardy jýatyn arnaıy sý sorǵylar  joqtyǵynan, qalaǵa sý berýdi toqtatyp sý sorǵy­lardy jýyp tazalaýǵa týra keledi. 5 dana súzginiń árqaısysyn jýýǵa 2 saǵat ýaqyt ketedi. Sebebi Tashqulaq kanalynan qysy-jazy laı sý aǵady. Sondyqtan, súzgini jáne jaryq­tan­dyrǵyshty táý­lik saıyn kezegimen jýyp turýǵa týra keledi. Ja­ryqtandyrǵyshtar men súzgilerdi jýýǵa ar­naıy 2 dana sý sorǵy ornatylýy kerek. Sý tazalaý kesheninde súzgilerdi, jaryqtan­dyr­ǵyshtardy jýyp tazalaý úshin 1000m3-tyq jańadan sý qoımasy salynbasa qoldanystaǵy 500m3-tyq taza sý qoımasy azdyq etýde. I jáne II jáne III kó­te­rilimdegi sý sorǵy stansalarynyń sorǵylary 1982-1990 jyldary shyǵarylǵan, dóńgelekteriniń qalaq­shalary tozǵan. Sol sebepti zaman talabyna saı elektr qýatyn únemdeıtin sý sorǵylar ornatý kerek. Muny sheshý joldary qandaı? Osy maqsatta Saryaǵash qalasyna 2012 jylǵa qarastyrylǵan 432,9 mln. teńgeniń 2011 jylǵa 200 mln. teńgesin aýystyryp, tolyǵymen qarjy bóldirýge oblys ákimine usynys berildi. Sonda az shyǵyn jumsaı otyryp, turǵyndardy aýyz sýmen qamtamasyz etýge, materıaldyq jáne energetıkalyq jabdyqtaýmen baılanysty paıdalaný shyǵystaryn qysqartýǵa múmkindik beretin bolady. Osy jumystar aıaqtalǵan jaǵdaıda Saryaǵash qala­sy­nyń 141 kóshesine elektr qýaty shyǵynynsyz sý óz aǵysymen táýligine 24 saǵat taratylatyn bolady. Aýdanda áli de jer asty sýlarynyń anyqtaý-bar­laý jumystary 1974 jylǵy anyqtaýmen júr­gizilip keledi. Jobalaýshy mekemeler sýdyń qansha tereń­dikten shyǵatynyn dáldep, anyqtap bere almaı otyr. Mysaly, 2008 jyly Alpamys batyr aýyl okrýgindegi Aqjol, Qaýynshy eldi mekenderinde 2 uńǵymanyń sýy joba boıynsha 950 metrden sý shyǵady dep kórsetilgen. Biraq merdiger óz qarjy­synyń esebinen burǵylaý kezinde 1300 metrden ishýge jaramaıtyn sý shyǵardy. Aqjol eldi mekeninde taza aýyz sý paıdalanýǵa berilmeı qaldy. Aqjol eldi mekenine sý jetkizý máselesin sheshý úshin Saryaǵash – Abaı sý júıesi qurylysy aıaqtalǵan soń Dmıtrov eldi mekeninen Aqjol eldi mekenine deıin 12 shaqyrym sý qubyryn tartý máselesine 80 mln. teń­ge qarjy bóldirý oblystan suraldy. Sondaı-aq, oblys ákimi tarapynan jer asty sýlarynyń anyqtaý-barlaý jumystaryna tıisti mekemelerge tapsyrma berildi. 2011 jyly Saryaǵash qalasy, Abaı men jaqyn 8 aýyldarda jáne budan basqa 12 eldi mekende aýyz sý júıeleriniń qurylysyna 1393,8 mln. teńge qarjy bólinip qurylys jumystary jalǵasýda. Oblystyq bıýdjetten sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý úshin arnaıy sý júıeleri qurylystary men jóndeý jumystaryn júrgizetin tehnıkalar alýǵa 114,6 mln. teńge qarjy bólinip, tehnıkalar oblys ortalyǵyna kelip jetti. Jyldyń sońyna sý qubyrlary arqyly sý ishý 49 eldi meken turǵyndary  (32,0%) qamtylatyn bolady. 2012 jyly aýyz sý júıesine qurylys jumystary júrgiziletin 14 eldi mekenniń jobalaý smetalyq qujattaryn daıyndaýǵa 48,5 mln. teńge qarjy bólinip, ıgerilýde. Degenmen, 2009 jyly shekara boıyndaǵy eldi mekenderge qurylysyn júrgizgen  5 uńǵyma men  sý júıelerinde aqaýlar bar, ony jóndetý jóninde merdigerge hat joldansa da, áli qalpyna keltirilmegen. Atap aıtqanda: – Alpamys batyr aýyldyq okrýginde Aqjol, Qaýynshy eldi mekenderindegi sý uńǵymalarynda sý joq jáne sý tartatyn quraldary joq. – Ushqyn aýyldyq okrýgindegi Qoralas, Dostyq eldi mekenderindegi sý uńǵymalarynan sý shyqqan. Biraq, tereńdetilgen uńǵyma sorǵysy uńǵymadan shyqqan sýdy munarasyna  jetkizip bere almaıdy. Eldi mekenge tartylǵan sý qubyrlary sý  qysymyna shydamaı jarylýda.  Sý qubyrlary syn kótermeıdi. – Birlesý aýyldyq okrýgindegi 28 Gvardııa eldi mekenindegi uńǵymada sý bar. Biraq sý elektr energııa­sy­na qaryz bolǵandyqtan munarasyna sýdy jetkizip bere almaıdy. Sonyń saldarynan sý qubyrlaryna sý jetpeıdi. Búginde ákimdik osy shetin máselelerdi sheshýdiń joldaryn qarastyryp jatyr. Saryaǵash aýdanynyń ákimi Maqsat Myrzabaev «Aqbulaq» memlekettik baǵdarlamasy ústimizdegi jyldyń mamyr aıynan bastap iske qosyldy, – deıdi. Ony júzege asyrý eki kezeń­nen turady. Birinshi kezeń – 2011-2015 jyldar ara­ly­ǵy. Ekinshi kezeń – 2016-2020 jyldar ara­ly­ǵy. Baǵ­darlamany júzege asyrý barysynda barlyq aýyldyq eldi mekenderdiń 80 paıyzynda orta­lyq­tan­dyrylǵan sýmen qamtý júıelerine halyqtyń qolyn jetkizý. Bul kórsetkish qalada 100 paıyzdy quraıtyn bolady. «Aqbulaq» baǵdarlamasynda sýmen jabdyqtaý júıelerin salýǵa jáne ishýge jaramdy sýdy daıyn­daýǵa aldyńǵy qatarly tehnologııalardyń jańa jetistikterin engizý jónindegi jumys odan ári jalǵas­tyrylady. Aýdan turǵyndary sapaly aýyz sýmen tolyq qamtamasyz etý úshin júıeler men qurylystar salý jáne olardy qaıta jańartý jalǵasady. Aýdannyń 2012-2016 jyldarǵa arnalǵan basym­dy bıýdjettik ınvestısııalyq jobalarynyń tizbesinde aýyz sýmen jabdyqtaý qurylystaryna barlyǵy 13,6 mlrd. teńge qaralyp otyr. Onyń 2012 jyly 2,7 mlrd. teńgesine qurylys jumystary júrgiziledi. Munyń bári memleketimizdiń áleýetiniń myq­tylyǵynyń jemisi. Qudaı qos kórse, álimsaqtan arasan sýyn iship kelgen saryaǵashtyqtar taıaý jyldarda taza aýyz sýyna qoldary jetetin bolady. Baqtııar TAIJAN, Ońtústik Qazaqstan oblysy, Saryaǵash aýdany.