Etti mal ósirýdiń óńirlik áleýeti zor

Oblysta  eginshilikpen qatar mal sharýashylyǵy da qarqyndy damyp keledi. Byltyr  et óndirý – 100,7 myń, sút – 586,9 myń tonnany qurady. Aldaǵy  asýlar budan da aýqymdy. Bıyl mal sharýashylyǵy ónimderi ósimin 10 paıyzǵa, onyń ishinde sútti – 7, etti – 12,  júndi – 4,2 paıyzǵa arttyrý kózdelgen. 26 mal fermalary iske qosylyp, asyl­tuqymdy maldardyń sany 9,2 paıyzǵa kóbeıtilmek. Osylaısha Elbasynyń   tapsyrmalary soltústikqazaqstandyqtarǵa da  jaýapty mindetter júktep, irgeli isterge umtyldyryp otyr. Biz Soltústik Qazaqstan oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy  bastyǵynyń birinshi orynbasary Janar MUSAQULOVAMEN  mal sharýashylyǵy, onyń ishinde ettik  baǵyttaǵy mal óndirisin damytýdyń óńirlik áleýeti jóninde áńgimelesken edik. - Janar Poselkeqyzy,  óńirde mal sharýashylyǵy qalaı órkendep keledi? - Sońǵy jyldary  memleket  mal sharýa­shylyǵy salasyna úlken kóńil bólip,  zor qarjylyq kórsetip otyr. Irgeli betburystyń naqty mysaldaryn Qy­zyljar óńirinen kóptep keltirýge bolady.   «Oblystyń 2006-2010 jyldar­ǵa arnalǵan  mal sharýashylyǵyn damy­týdyń  keshendi baǵdarlamasy» aıasynda kóp is tyndy­ryldy. Salaǵa zamanaýı tehnologııalardy keńinen engizýdiń arqa­synda ónimderdiń sapasy da, básekege qa­bilettigi de edáýir jaqsardy. «Zenchenko jáne K» komandıttik seriktestigi, «Ta­ıynsha – Astyq» JShS Kanadadan 800-1000 bas sıyr ákelip, joǵary ónimdi mal fermalaryn qurdy. Taıynsha aýdanynda jylyna 10 myń tonna et óńdeıtin  kombınat men quramajem zaýyty iske qo­syldy.  «Iаkor SQ»  seriktestigi 320 bas­qa arnalǵan mal fermasyn túbegeıli jańartyp,  áıgili «De-Laval» fırma­sy­nyń qondyrǵylaryn ornatty.  «Leonov» sharýa qojalyǵynda 320 basqa shaqtalǵan sút fermasy iske qosyldy. Byltyr ındýstrııalyq-ınnovasııalyq memlekettik damý jáne aýyl sharýashylyǵyn odan ári ártaraptandyrý baǵdarlamasy aıa­synda 7,9 mıllıard teńgeniń 4 ınves­tısııalyq joba­sy  boı kóterdi. Sóıtip 330 jańa jumys ornyn ashýǵa múmkindik berdi. Al, 2014 jyldarǵa deıin arnalǵan baǵdarlamaǵa 5 joba ense, 3-ýi bıyl paıdalanýǵa berildi. Aqjar aýdanynda 2500 bas malǵa arnalǵan  et kesheniniń, Aqqaıyń aýdanynda  mal fermasynyń qurylysy bastaldy. – Oblys basshylyǵy etti baǵyt­taǵy asyl tuqymdy mal ósirýge belsene kirisken syńaıly.  2011-2015 jyl­darǵa arnalǵan jergilikti baǵdar­la­manyń qabyldanýy osyny aıǵaq­taıdy. – Jasyratyny joq, elimizde mal sharýashylyǵynyń  biraz ýaqytqa deıin kenjelep qalǵany ras. Onyń sebepterin gazet oqyrmandary jaqsy biletindikten toqtalmaı-aq qoıaıyn. Búginde Prezıdentimiz agroónerkásip kesheni aldyna bıik talaptar qoıdy. Eńbek ónimdiligin art­tyrýdyń, azyq-túlik qaýipsizdigin qamta­masyz etýdiń, eksporttyq áleýetti júzege asyrýdyń tyń arnalaryn izdestirý, sóz joq, sapaǵa, básekege  jol ashady. Qol­daǵy rezervter men ishki múmkindikterdi tıimdi paıdalana bilsek, 2014 jyldarǵa taman ónimdilik eki ese artyp,  azyq-túlik ta­ýarlary ishki rynogynyń 80 paıyzdan astamyn otandyq taǵam ónimderi qurary anyq. Biz qazirden bastap mal sharýa­shy­lyǵy ónimderin óndirýde maýsymdyq kezeń­derge táýeldilikten arylyp, jyl boıy úzilissiz óndirýdiń joldaryn qarastyryp jatyrmyz. Onyń bir joly – mal sharýa­shylyǵyn ónerkásiptik negizge kóshirý, eldi mekenderde óńdeý, qaıta óńdeý qurylym­daryn kóbeıtý. Tórt túlik maldyń derligi jeke adamdardyń ıeliginde shoǵyr­lanǵan. Sondyqtan  etti, sútti baǵyttaǵy seriktestikter men sharýa qojalyqtaryn molaıtý da basty baǵyttardyń biri sanalady. Al, siz atap ótken baǵdarlamaǵa toq­talatyn bolsaq, onyń aýqymy óte keń. 5 jyldyń ishinde 10000 basty borda­qy­laıtyn alańdar, 6400 basqa  arnalǵan reprodýktor-sharýashylyqtar, 15600 basqa laıyqtalǵan fermerlik sharýashylyqtar uıymdastyrý mejesi tur. Bul aýyldyq jerlerde 1500-deı jumys oryndaryn quryp, turaqty kiris kózin ulǵaıtýǵa múmkindik beredi.  Osy oraıda iri qara malynyń tuqymyn asyldandyrý, jergilikti  jerge beıimdelgen  tuqymdaryn ósirý, tabyndy óz tóli esebinen kóbeıtý,  qunarly azyq-túlik qoryn jasaý sharýalaryn  bir-birimen ushtastyra  júrgizýdiń mańyzy zor. Áıtpese, belgili nátıjege jetý qıyn. Jobada reprodýktor-sharýashylyqtar, otba­sy­lyq  fermalar qurý, mal semirtý alań­daryn ashý  jan-jaqty  oılastyrylǵan.  Mal ósirýmen shuǵyldanýshy jeke, zańdy tulǵalarǵa  qarjylyq, basqadaı da ynta­landyrý sharalary  qarastyrylǵan. Jan-jaqty saralanǵan baǵdarlamanyń qabyl­danýyna Elbasynyń Joldaýy qozǵaý salǵany anyq. Sóıtip agrarlyq sektorda etti mal sharýashylyǵyn damytýdyń bu­ryn-sońdy bolyp kórmegen jobasy qolǵa alyndy. Bul maqsat úshin memleket orasan qarjylyq resýrstar bólip, maldyń barlyq túriniń asyl túlikteri men tuqymdarynyń sanyn kóbeıtýge barynsha múddelilik tanytyp otyrǵany qýantady. Oblysta 30 asyl tuqymdy sha­rýa­shylyq sýbektisi bolsa,  olarda 9,3 myń sútti, 8,6 myń etti baǵyttaǵy iri qara maldary shoǵyrlanǵan. Bul qoldaǵy tú­liktiń 10,3 paıyzy ǵana asyl tuqymǵa jatady degen sóz. Bıyl  tabyndardyń tu­qymdyq jáne ónim­dilik sapasyn jaqsartý baǵytynda aýqymdy jumystar atqaryla bastady. Qazirdiń ózinde elimizdiń oblys­tarynan 4000-ǵa jýyq  iri qara maly satyp alynyp, tabyndar nyǵaıtyldy. Jergilikti aýa raıyna tózimdi, onsha kúı talǵamaıtyn qazaqtyń aqbas sıyry, gereford tuqym­dary kóptep ákelindi. «Alabota» seriktestigi  asyl tuqymdy maldardy eki esege deıin ulǵaıtpaq. «Zagradovka», Astrahanka», «Sto­lypın» agroqury­lymdary  iri aýqym­dy seleksııalyq jumys­tardy bastap ketti. «Vıshnevka» JShS de  etti baǵyttaǵy mal tuqymyn asyldandyrýmen aınalysyp keledi. Baǵdarlama aıasynda asyl tuqymdy qoı otarlary men jylqy  úıirleri de uıym­dastyrylatyn bolady. Qazaqtyń quıryqty qylshyq júndi qoılaryn ósirýmen aına­lysatyn «Besqudyq» JShS asyl tuqymdy zaýyt mártebesine ıe boldy. Seleksııalyq-asyldandyrý jumystar boıynsha da  birqydyrý máseleler óz sheshimin tapty.  Bul oraıda, qoldan uryqtan­dyrýdyń orny erekshe ekenin bóle-jara aıtqymyz keledi. – Úkimet tarapynan bólingen qara­jat­ty ıgerý jaıy qalaı? – «QazAgro» AQ-tyń iri qara etiniń eksporttyq áleýetin damytý» jobasy negizinde 2011-2015 jyldardy qamtıtyn jergilikti baǵdarlama birneshe qarjylyq kózder arqyly qarjylandyrylady. So­lar­dyń biri –  «Agrarlyq nesıe korpo­ra­sııasy» oblystyq  fılıalynyń qaraýyna  421,9 mıllıon teńgeniń 24 jobasy usy­nylyp, 11-i qoldaý tapty. Nátıjesinde 1185 bas  mal satyp  alyndy. «Sybaǵa» baǵdarlamasy boıynsha 185 mıllıon teń­geniń 32 jobasy qabyldanyp, bir myńǵa jýyq mal ákelindi. Berilgen qarjyny uqsatyp, sharýashylyqtaryn urshyqsha úıirip áketken qojalyqtar ondap sana­lady. Mysaly, «Janbaı» sharýa qojalyǵy  Shyǵys Qazaqstan oblysynan 104 bas qazaqtyń aqbas  sıyryn jetkizdi.  «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylyq qoldaý qory» AQ-tyń jergilikti bólimshesi  2005 jyldan beri  shaǵyn nesıe bólýmen  aınalysady. Qazir 8 baǵdarlama sheńberinde qyzmet kórsetedi. Budan tysqary  jergilikti jerlerde 51 shaǵyn nesıe uıymdary jumys isteıdi. Jyl basynan beri 400 mıllıon teńgeniń nesıesin  úlestirdi.  Demeýqar­jy­ny ıgerýde kidiris joq. – Taǵy  qandaı máselelerdi sheshýdi qolǵa alyp jatyrsyzdar? – Elbasymyz ekonomıkasy barynsha damyǵan memleketterge teńelýge únemi jetelep keledi. Sheteldik sarapshylar Qazaq­stannyń syrtqy  naryqqa shyǵý áleýetin de joǵary baǵalaıdy. Biryńǵaı keden odaǵyna kirgeli eksporttyq  múmkindigimiz keńeıe tústi. Biz – ishki qajetimizdi negizgi azyq-túlik túrlerimen tolyq qamtamasyz etip otyrǵan oblystardyń birimiz. О́zimizden artylǵanyn basqa óńirlerge jóneltemiz. Kórshiles Reseımen de   qarym-qatyna­symyz nyǵaıyp keledi. Buryndary rynok kózi shekteýli bolsa, endi esik ashyq. Oblys eksportqa  astyq, un jáne maıly daqyldar shyǵarady.  Desek te, mal sharýashylyǵy salasynda oılasatyn jaılar joq emes. Eń bastysy, mal ónimderin halyqaralyq  standarttarǵa teńestirý basym baǵyt­tardyń biri retinde qala bereri anyq. Sonda  sapa da jaqsarady ári ótimdi keledi, baǵasy da laıyqty bolady.  «Veterınarııa» týraly Zań qabyldanǵaly mal soıý jumystary bir retke keltirildi. Búginde mal soıý pýnktteri men alań­shalary 130-ǵa jetip, qajettilikti tolyq óteıtin dárejede. Maldárigerlik-sanı­tarlyq talapty kúsheıtýdiń ózge jol­dary da qarastyrylýda. Bizde mal mamandary áli de jetispeıdi. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatymen  Esil  aýyl sharýashylyǵy kolledjinde mal dárigeri mamandyǵy ashylyp,  stýdentter qabyldandy. 2012 jyldan bastap  aýyldyq jerlerde jumys isteıtin mal mamandaryna áleýmettik-turmystyq kómekter kórsetiletin bolady. «Bıznestiń jol kartasy–2020» já­ne ındýstrııalyq-ınovasııalyq damý jónindegi memlekettik baǵdarlama  aıa­synda  eksportqa baǵdarlanǵan óndiristi qoldaý baǵytynda da kóp jumystar atqaryldy. Soltústikqazaqstandyq uqsa­tý  kásiporyndarynyń ónimderi  úlken suranysqa ıe. Olar jylyna 20-30 myń tonna sút,  2-3 myń tonna shujyq shyǵa­rady.  Buǵan áste qanaǵattanýǵa bol­maıdy.  Aldaǵy ýaqytta óndiris oryn­darynyń tolyq qýatynda jumys istep, syrtqa satylatyn ónim túrlerin molaıýyna yqpal jasaıtyn bolamyz. – Aıtpaqshy, shetelden ákelinip jatqan maldarǵa qatysty kózqaras árqıly. Keıbireýler bul bastamany qoldasa, mol qarjyny otandyq mal sharýashylyǵyn órkendetýge nege jum­samasqa deýshiler de tabylady. Buǵan ne aıtar edińiz? – Joǵaryda sóz etken  sharýashy­lyq­tardyń biri – «Zenchenko jáne K» komandıttik seriktestigi jergilikti sıyrlardan jylyna  ári ketse 3500-4000 lıtr sút saýatyn. Fermalar sheteldik asyl tu­qymdy  maldarmen tolyqqaly ónimdilik eki esege artty. «Taıynsha-Astyq» agro­qurylymynda da ónimdilik joǵary. «Peterfeld Agro» jáne Sbı Agro Tashkentka»  seriktestikteriniń  árqaısysy Germanııadan 400 bas sımmental tuqy­myn ákelip, repredýktor sharýashylyq qurmaq oılary bar. Sondyqtan  úzildi-kesildi bas tartýǵa bolmaıdy. Alaıda,otandyq asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn órkendetý birinshi kezekte tur. «Alabota» asyl tuqymdy mal zaýyty kóp jylǵy ǵylymı izdenisterdiń nátıjesinde qazaqtyń aqbas  muqyl sıyryn ósirip shyǵardy. Al Qazaq­stannyń ár qıyrynan óńirimizge asyl tuqymdy iri qara maldary kóptep jetkizilip jatqanyn joǵaryda aıttyq. Etti baǵyttaǵy mal sharýashylyǵy óndirisin jolǵa qoıý arqyly  eksport áleýetin qamtamasyz ete alatynymyz eshqandaı dáleldeýdi qajet etpeıdi. Ol kúnniń aýyly da alys emes. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken О́mir ESQALI, Petropavl.