Shyǵys danalyǵynyń eskertkishi

«Saıasatnama» kitabyna den qoısaq Shyǵystyń, onyń ishinde arab pen parsynyń rýhanı qundy­lyq­tary qazaq halqyna ejelden jaqyn bolǵandyǵy belgili. Sonaý «Myń bir tún», «Júsip-Zylıqa», «Rústem-Dastan», «Láıli-Máj­nún­­derden» bastap, «Totynyń toq­san taraýyna» deıin baba­la­ry­myzdy tanym besiginde terbetken danalyq áldıi solar edi. Abaı danyshpandyǵynyń bastaýynda turǵan úsh qaınardyń biri de sol. Solardyń ishinde syrtynan bilgenmen, syryna qanyǵa qoımaǵan, áli qolymyz tolyq jetpeı jat­qan aqyl-oıdyń asyl nusqalary qanshama. Áne bir jyly Beı­ba­rys sultan týraly arabtyń ha­lyq romany Elbasy pármenimen júremelete ilkimdi tárjimelenip qolymyzǵa tıgende taǵy bir jaý­hardy ózimizdiki dep aıta alar­daı oljaly bolyp qýanǵanymyz da sondyqtan edi ǵoı. Aty my­syr­lyq bolǵanmen, zaty túrki baba­myz urpaqtarynyń ortasyna kitap, eskertkish, asqaq rýh bolyp oralǵan-dy sonda. Sol sııaqty, parsy tilinde jazylǵanymen, ısi qazaqqa tól týyndydaı qabyldanar rýhy jaqyn shyǵarmalardyń biri – «Saıasatnama» kitaby. El basqa­rý­dyń ejelden kele jatqan ilimindeı bul kitapty Nızam ál-Múlk Kishi Azııany birneshe ǵa­syr boıy bılep-tóstegen sel­juq­tardyń sultany Málik shah­qa arnap jazǵan. Al seljuq­tar­dyń tegi túrik ekeni ámbege aıan. Osy turǵydan kelgende osynaý ádebı murany halqymyzdyń oı-sanasyn sýarǵan bastaý-bulaq­tar­dyń qatarynda emin-erkin ataı alsaq kerek. Tarıhqa sál-pál sheginis jasa­saq, túrki-oǵyz taıpalaryn bas­ta­ǵan HI ǵasyrdaǵy Uly Seljuq sultandary Toǵrul bek, Alyp Ary­slan, Málik shahtar óz bıli­giniń aıasyna Qytaıdan Jerorta teńizine, Qap taýynan Iemenge deıingi jerlerdegi halyqtar men elderdi úıirip ala bildi. Mundaı keń baıtaq memlekettik qury­lym­nyń Taıaý jáne Orta Shyǵys­taǵy áleýmettik ómirdi eleýli ózgeristerge ushyratqan ıgi áseri jaıly oń pikir-paıymdar az emes. Túrki joryǵynyń osyn­daı tarıhı mańyzyna nemis oıshyl­dary Frıdrıh Engels pen Karl Marks ta joǵary baǵa ber­gen kórinedi. Minekı, biz aı­typ otyr­ǵan «Saıasatnama» jańa­ǵy­daı ǵa­la­mat ǵalamdyq oqıǵa­lar­dyń to­py­raǵynda týyp, taǵy­ly­myn sińirgen qundy shyǵarma. Son­dyq­tan da ol orta ǵasyrlar bı­leýshileriniń basty oqý qu­ra­ly­na aınaldy. Al, búginde ol álemdik jaýharlar shoǵyrynan oryn alsa, maǵyna-mańyzyn joı­ma­ǵan Shyǵys danalyǵynyń eskertkishi sanalsa, ádileti de sol. Patshalarǵa arnalǵan ósıet kitaby «Saıasatnamany» Seljuq, ıaǵnı túrki-oǵyz dúnıesiniń HI ǵasyrdaǵy asa kórnekti memleket qaıratkeri Nızam ál-Múlk kezinde Málik shah sultannyń pár­meni­men jazypty. Sóıtip, ol el bıleýdiń amaldaryn ashqan paı­da­ly keńesterdiń, ǵıbratty áfsana­lar­dyń jınaǵy bolyp shyqqan. Kitap avtory ózin-ózi syılaıtyn serke memlekette jan-jaqty or­ta­lyqtandyrylǵan myǵym úkimet bolýy qajet degen kózqaras us­tan­dy. Málik shah kitapty unata­dy. 51 taraýdan turatyn eńbekte osy kezeńdegi memlekettiń dáýir­leýine jol ashqan utymdy bılik­tiń qyr-syrlary keńinen sóz etiledi. Sol kezderde álem poezııa­sy­nyń ja­ryq juldyzy Omar Haııam­nyń ózine ustazdyq hám áke­lik qoldaý jasaǵan yqpaldy ýázir ári atabek memleket basqarýdyń, el bıleýdiń negizgi máselelerin ashyp kórsetýde óziniń tereń bilimi men saıasatker retindegi jeke tájirıbesin de ora­ıy­men paıdalanǵan. Kitapty oqı otyra baıqaıty­ny­ńyz, Nızam ál-Múlktiń óz za­ma­nynyń álemdik deńgeıdegi ǵu­la­masy bolǵandyǵyna sóz joq. Onyń ǵaqlııa eńbegi keremet sana­la­tyn Italııa oıshyly Makıa­vel­lıdiń bılik týraly kitabynan bes ǵasyr buryn jazyldy. «Saıasat­namany» oqyp shyǵýdy Stalın sııaq­ty ataqty bıleýshiler de óz­derine paryz dep bilgen eken. Álem­ge osy bir ǵajap týyndy HIH ǵasyrdaǵy fransýz tárjimesi ar­qy­ly maǵlum bolǵan. Oryssha aý­dar­masy Keńes Odaǵynda 1949 jyly jaryq kórgen. Túrki-oǵyz memleketiniń táji­rıbe-taǵylymdaryn tilge tıek et­ken­­dikten, bul shyǵarma bizge de tól týyndymyzdaı tartymdy. Onyń táýelsiz Qazaq memleketi úshin de berer ǵıbraty az emes. Sol bir orta ǵasyrlardaǵy sel­juq­tar­dyń jankeshti erlikteriniń arqa­syn­da bú­gingi túrki áleminiń keńis­ti­gi máńgi muzdaq Sahadan maıda tolqyndy Mármár teńizine deıin kósilip jat­qanyn bir sát qaperge alǵanymyz jón. О́zimiz­diń týysqan babalary­myz, Uly Seljuq bıleýshileri Toǵ­rul bek, Alyp Aryslan, Málik shahtar tý­ra­ly da bilgenimiz abzal. Olar­dyń Orta Azııa, Iran, Ázer­baı­jan, Sırııa, Irak, Armenııa, Grýzııa, Vızantııa, Palestına, Iemen elderiniń basyn qurap, Seljuq patshalyǵyn qurýy da mereıli tarıh emes pe. Sol aıbyndy tarıh­ty aqtańdaq etpeýimiz kerek, ondaı ádepki jaılardan beıhabar bol­maýǵa tıispiz. Olaı bolsa, Nızam ál-Múlktiń «Saıasatnamasy» túr­ki tildes elderdi týystyra tú­se­tin, tabysyp tilek qosýǵa dáne­ker­shilik sharapaty mol, bar­sha­myz­ǵa ortaq qundy mura dep baǵalasaq ıgi. Nızam ál-Múlk adamgershilik pen ımandylyq negizindegi bılik qana abyroıly bolatynyn aıta­dy. Biraq bul qur dilmársip aqyl­góı­sý emes, ǵylymı negizdi ózek etken, saraptamaly derekke, ǵıb­rat­ty maǵlumatqa, astarly hám áfsanany támsilderge baı kitap, ondaǵy ulaǵatty naqyldar hanǵa da, qaraǵa da uǵynyqty. «Saıasatnama» patshalarǵa arnalyp j­­a­zyl­ǵanmen, onyń pikir-paıym­dary men qaǵıdalaryn ár deń­geı­degi basqarý júıesin bylaı qoı­ǵan­da, otbasy aıasynda da kúnbe-kún aqylǵa salyp paıdalanýǵa, úlgi tutýǵa bolarlyqtaı. О́ıtkeni, ol túrki, parsy, arab elderi ha­lyq­tyń danalyǵynyń oımar­ja­nyn súzgen, zerde men parasattyń quı­ma qorytpasyndaı áserge bóleıdi. Avtor óz patshasyna: «O dú­nıe­niń otyna kúıgennen osy dú­nıe­niń otyna kúıgen kóp jeńil» dep eskertý jasaıdy. Túrkilerdiń adamzat balasyna syılaǵan osy­naý el basqarý erejesi aspaýǵa, tas­paýǵa, eldiń jaǵdaıymen sana­sýǵa, oǵan pana bolýǵa, kún-tún demeı muń-muqtajyn oılaýǵa sha­qyrady. Munda qazaq bıleriniń, sheshendik sózderimizdiń, maqal-mátelderimizdiń danalyq máıe­gi­men astasyp oraılasqan tus­tar da jeterlik. Nızam ál-Múlk patshaǵa: «Árbir mańyzdy memlekettik isti ǵalymdarmen ámbe danalarmen aqyldasyp shesh!» dep aqyl qosqan. Mundaılyq aldy keńdik sol zamandaǵy Eýropańyz jetpegen kemeldik. Dala demo­kra­tııa­synyń budan áldeqaıda dar­qan­dyǵy Sypyra jyraý, Asan qaı­ǵy, Shalkıiz, Buqar jyraý, Tóle, Qazybek, Áıteke bıler men Ma­ham­betterdiń handarmen qalaı sóıleskeninen-aq kórinbeı me. «Naǵyz ǵalym patshaǵa sha­qyrýmen barady, jalǵan ǵalym ózi suranyp barady» deıtin «Saıa­satnama» támsili qazirgi za­man­ǵa da qarata aıtylǵandaı. Sol sııaqty, dinı aǵymdar tur­ǵy­synan alǵanda HI ǵasyrdaǵy Seljuqstandaǵy máseleler HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan úshin de óte kókeıkesti. Aınalasy 10-15 jyl ishinde nıeti kúmándi júz­de­gen dinı sektalar qaptap ketkeni, soǵan aıdyń-kúnniń ama­nyn­da jol berip alǵanymyz qyn­jy­lar­lyq. Memleket tarapy­nan dás­túr­li uly dinderge ǵana kóńil bó­li­nip, sektalar zańdy túrde shektelýi tıistigine den qoıatyn mezgil jetken sııaqty. Mundaı jal­paqshesheı «demokratııa» túbinde qoǵamǵa iritki salǵannan basqa jaqsylyq ákelmesi haq. Mine, osy máseledegi berik tuǵyrynyń ózi-aq «Saıasatnamanyń» ómir­sheń­digin aıǵaqtap turǵan joq pa. Iá, aıta bersek, kim-kimniń de bul kitaptan alar tálimi ushan-teńiz. Ásirese, bılik ba­syn­daǵy el aǵalary, memlekettik qyz­met­kerler, aýyl ákiminen mınıstrge deıingi alýan deńgeı­degi sheneýnikter «Saıasatna­ma­ny» zerdelese, el basqarý saıasa­ty­na qanyǵa tú­seri, aqyl-para­sat pen ıman­dy­lyqqa, halyqpen juǵymdylyqqa molyǵa túseri sózsiz. Naq osyny eskergen bolýy kerek, Ahmet Dúı­senbaev degen baspager azamat Nızam ál-Múlktiń «Saıasat­na­masyn» Qa­zaq­standa tuńǵysh ret bastyryp shyǵaryp, ıgi is ja­saǵan eken. Ol taǵylymdy týyn­dy­ny qa­ryz­danyp-qaýǵalanyp kitap etken eńbegin Táýelsizdiktiń 20 jyldyq toıyna tartýym dep esepteıdi. Onysyna álbette, bá­re­keldi deımiz. «Saıasatnama» áli kún­ge deıin qazaqshaǵa aýda­ryl­maǵandyqtan, «Álem áde­bıe­ti­niń altyn qory» serııa­sy­men orys tilinde  jaryq kó­rip­ti. Memlekettik isterdi tilge tıek etken, dilimizge sondaılyq úndes, jany­myz­ǵa asa jaqyn álemdik deń­geı­degi osynaý týyndyny endigi jerde memlekettik tilde sóıletip tasqa basyp  shyǵarýdy bolashaq kúnderdiń enshisi dep úmit etemiz. Qorǵanbek AMANJOL, Almaty.