Abaıdyń sandyǵy

HH ǵasyrdyń basynda Reseıdiń otarshylyq qysymy kúsheıip, qazaqtardy dininen bezdirip, shoqyndyrýǵa bet alǵany onyń ákimshilik bıliginiń ár tusynan atoılap kórine berdi. Tıisinshe, halyq arasynan narazylyq ta kúsheıdi, tipti saıası sıpat alyp, qoǵamdyq qozǵalysqa da aınaldy. Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» romanynda bul jaǵdaı anyq kórinis tapty.

1903 jyldyń qysynda Sháımer­den Qosshyǵululy Baıan­aýladaǵy Sádýaqas Musa­uly Shor­manovqa, Semeı­degi Abaıǵa jáne basqa da be­deldi el aǵalaryna hat jazyp, búkilqazaqtyq musylman se­zin ótkizý týraly aqyldasqan. Sezge daıyndyq retinde qarajat jınalyp jatqanyn habarlaǵan. Saqtalǵan arhıv qujattaryna qaraǵanda, Sháımerdenniń alǵashqy hatyna Abaı jaýap bermegen. «Ibrahım Qunanbaıulynyń atyna Kókshetaý jaqtan taǵy bir hattyń ketkenin tyńshylar arqyly bilip otyrǵan patsha jandarmdary jedel qımyldap, ańdıdy. Ertis buzylyp, jol ashylǵanyn kútedi. Aqyry hattyń Arqat poshtasyna kelgenin anyqtaıdy. Poshta bastyǵynan hatty berýdi talap etedi, tipti áskerı gýbernatordyń buı­ryǵyn kóldeneń tartady. Biraq, poshta qyzmeti óz zańyna baǵy­nyp, hatty tek adresatqa ǵana qol qoıdyryp beretinin aıtady. Demek, ýezd bastyǵy Navroskıı 1903 jylǵy sáýir aıynda Ibrahım Qunanbaıulynyń ózin Arqat posh­tasyna jetektep alyp barýǵa májbúr bolady. Poshtaǵa birge kirip, hatty alǵany jóninde qol qoı­dyryp, rásimdep, Abaıdyń qoly­nan tartyp alady. Iаǵnı, Ibrahım Qunanbaıuly bul hatta ne jazylǵanyn bilmeıdi». Arhıv osylaı deıdi.

Mine, uly aqynnyń basynan osyndaı da jaısyz oqıǵa ótken. Kókshetaý meshiti janyndaǵy mekteptiń muǵalimi Sháımerden Qosshyǵulovtyń atynan Abaıǵa joldanǵan bul hattyń oryssha aýdarmasy Almatydaǵy Orta­lyq arhıvte saqtaýly. Sol arqy­ly hattyń mazmuny maǵan bel­gili, qazaq tarıh­shylaryna, ádebıetshilerine de málim. Arhıv­tegi derekter odan ári ne deıdi?

Ýezd bastyǵy Navroskııdiń Sháımerden Qosshyǵulovtan kelgen alǵashqy hat týraly suraǵyna Abaı: «Men jóndep oqyǵan da joqpyn, ne dep jazylǵany esimde joq», dep jaýap bergen. «Al, hattyń ózi qaıda?» degen suraqqa, «bilmeımin, Izǵutty shylym oraýǵa aldy-aý, deımin» dep súırete jaýap bergen.

Arhıvte saqtalǵan qujatta 1903 jylǵy 25 sáýirde Abaıdyń úıin, qora-qopsysyn tintken Se­meı ýeziniń bastyǵy Navroskıı úlken tergeý bastap, kúzge salym Abaıdyń qoljazbalary, oqy­ǵan kitaptary men jýrnaldary saqtalǵan sandyqty qattap, Se­meıge alyp ketken. Ári qaraı Om­byǵa jóneltken.

Dala gýbernatorynyń ákimshi­ligi tarapynan bul qaǵazdar muqııat zertteledi, aqyry «arab árpimen jazylǵan qoljazbalarda úkimetke qarsy baǵyttalǵan eshteńe tabyl­maǵany» týraly qorytyndy ja­salady. Sondyqtan, Omby sheneý­nikteri Abaıdyń sandyǵyn qaıtarý týraly sheshim alǵan. Is qaǵazynda osylaı jazylǵan.

Bul – 1903 jylǵy qarasha aıyndaǵy áńgime. Tıisti arhıv qu­jat­tary osylaı sóıleıdi. Biraq, san­dyqtyń qalaı, qashan ıesine jóneltilýi kerek ekendigin kór­setetin qujatty taba almadym. Son­­daı-aq, sandyqtyń baǵaly zat re­tinde poshta mekemesine tap­syrylǵan-tapsyrylmaǵany tý­­raly da derek qolǵa túsken joq.

Odan keıin qys túsip ketedi, qaıdaǵy bir «kırgızdiń» san­dyǵyn qys ishinde shanamen Ombydan Shyńǵystaýǵa jetkizip berýi múmkin, desek, qısyny kele qoıa ma? Kóktemde, sáýirdiń 20-25-ne deıin Ertisten ótkel ashylmaıtyny taǵy bar. Sol jazda sandyqtyń ıesi – Abaıdyń ózi de qaıtys boldy. Ol jóninde ýezd bastyǵy, árıne, bildi, tıisti jerine habarlady. Navroskıı myrza óz qolymen jóneltken Abaıdyń sandyǵy Ombydan qaıtpaǵanyn da bildi... Ári qaraı joramal jasap, bereke tappaspyn...

Sonymen, Abaıdyń qaǵazdary salynǵan sandyq Ombydan qaıtpaı qalǵan bolýǵa tıis. Dálel bar ma? Bar. Buǵan dálel retinde, Alash kósemderiniń biri, bilikti zańger Ja­qyp Aqbaevtyń jazǵanyn usy­nýǵa bolady. Ol 1905 jyly 26 maý­symda Reseı úkimetine qazaqtar atynan jazǵan aryzynda (ataqty «Qarqaraly petısııalary». – Z.T.) bylaı dep kórsetedi: «...1903 jy­ly Petropavl, Pav­lo­dar jáne Se­meı ýezderinde bel­gili-belgili qazaqtardyń úıine tintý júrgizildi. Sol tintý barysynda olardan tartyp alynǵan kitaphanalar áli kún­ge ıelerine qaıtarylmaı otyr...»

Bul sózderdiń Abaı úıinen tár­kilengen sandyqqa tikeleı qa­tysy bar ekeni kúmán týǵyzbaýǵa tıis. Sebebi, Jaqyp ózi sol Se­meı qalasyna kelesi jyly kelip, qyzmet etken, qazaqtyń da, orys­tyń da zııaly qaýym ókilderin biledi. Joǵary bilimdi, kemel jas­taǵy Qarqaralynyń jigiti Qunan­baı esimine, Abaıdyń atyna, ataq-dańqyna jaqsy qanyq, tipti Dildá degen apamyzdy alǵan jezde ekenin biledi ǵoı.

Sol kezde saıası kúreske belsene aralasqan zań magıstri Ja­qyp Aqbaev «saıası senimsiz» dep Abaıǵa jabylǵan jalany, onyń úı-jaıynyń zańsyz tintilgenin, sandyqtyń tárkilenip, Ombyǵa áketilgenin jaqsy bilgen. Jáne ol sandyqtyń ishinde ne bar ekenin jobalaıdy, Abaı sııaqty oıshyl aqyn, zor bedeldi bıdiń, «úsh ret saı­lanyp, bir ret taǵaıyndaýmen bolys bolǵan bu­rynǵy memlekettik qyzmetker Ibrahım Qunanbaevtyń» aldyryp oqıtyn gazetteri men jýrnalda­ryn, kitaptaryn, qandaı qaǵaz­dar saqtaıtynyn, basqa da ádebıet­terdiń tarıhı mańyzyn baǵalaı biledi. Áıtpese, «sol tartyp alyn­ǵan kitaphanalar áli kúnge ıelerine qaıtarylmaı otyr», degen sózderdi erikkennen jaz­­baıdy ǵoı. Kitaphanalardyń mańyzyn, baǵa jetpes qundylyǵyn bilgen­dik­ten jazady.

Mine, Abaıdyń sandyǵynyń qandaı jaǵdaıda qoldy bolǵany týraly áńgimeniń uzyn-yrǵasy osyndaı. Osylaısha, qazaqtyń danalyq aqyl-oı qazynasyna, óneri men ádebıetine orny tolmas orasan nuqsan keldi.

Álbette, jazyqsyz jandy bulaısha qýdalaý, Arqat poshta­syna jetektep aparý, úıin, qo­ra-qopsysyn, balalarynyń qoıyn-qonyshyn zańsyz tintý – Abaı­ǵa moraldyq jaǵynan úl­ken soq­qy bolǵanyn túsinýimiz kerek. Keıin, tergeý jumystary aıaq­talyp, Abaıdyń orys ókimetine qar­sy pıǵyl-áreketteri týraly kúdik seıilgennen keıin de, uly aqynnyń júregine túsken jan-jarasy ońaılyqpen jazylar ma? Mundaı jaǵdaıda, ókimetke, onyń ádil bıligine degen senimi joǵalyp, ómirden túńilgen jannyń san­dyqty izdeýge yqylasy bolar ma?

1909-1911 jyldary bılikke jaq­paıtyn saıası kózqarasy úshin qazaq oqyǵandary taǵy da qýǵyn-súrginge ushyrady. Budan keıin 1916-1917 jyldardyń oqıǵalary keldi. Taǵy da qyryp-joıý, túrmege jabý, jer aýdarý naýqany bastaldy. 1921-1922 jyldary jańa ǵana es jıyp, eńse kótere bastaǵan hat tanıtyn qa­zaq kósemderi «ultshyl-búlikshi» atanyp, taǵy jazyqsyz jazaǵa ushyrady.

1929-1930 jyldary Alash qaırat­­kerlerin jappaı tutqyndaý bastaldy. 1932 jylǵy ashtyq, 1937 jylǵy «qyzyl qyrǵyn», odan keıingi ekinshi dúnıejúzilik so­ǵys, 1950-1951 jyldardaǵy ult­shyl­­dyq, «kosmopolıt» degen jap­­paı qaralaý naýqany... bul qazaq­­tyń esin jıǵyzdy ma?

Mine, osylaısha, Abaıdyń qoljazbalaryn izdeý túgili, esi bú­tin azamattar qara basynyń qa­my­men álek boldy, dep olardy aqtap alǵymyz da keledi.

Endi qazir, táýelsizbiz, óz bı­ligimiz ózimizde. Jaǵdaı basqa. О́z­ge elder myń jyl burynǵy já­di­ger­lerdi izdep taýyp, qalpyna kel­tiremiz dep jatqanda, júz-aq jyl buryn qoldy bolǵan, izi bar Abaı sandyǵyn izdestirý kerek-aq. Osy joldardyń avtory Abaı­dyń qoljazbalaryn óz álinshe izdep júrgenine jarty ǵa­syrdaı boldy. Omby qalasyna jyl aralatyp barǵanda, ondaǵy zııaly degen kónekóz qarııalardy taýyp, olardyń urpaqtaryn izdep, til­destim. Keıbir qart ustazdardan su­rastyrdym. Úılerine bardym. Jo­ǵary oqý oryndarynda buryn ju­mys istegen qart ustazdardy iz­des­tirdim. О́lketanýshylar men bi­le­di-aý degenderdiń birazyna kez­­­desip, pikir alystym. Biraq, úmit ush­qyny ázir belgi bermeı tur.

Tipti, sol kezdegi shyǵystaný­shylardyń bireýiniń qolyna tú­sip, qyzyqtyrsa, Abaı qol­jaz­balary Omby sheginen shyǵyp, ar jaǵyndaǵy Tom men Tobylǵa, Qazanǵa, Reseıdiń ortalyq qala­laryna, ǵylymı ortalyqtarǵa, odan asyp shetelge ketip qalýy da ǵa­jap emes. Uly súrgin, qandy tóń­keris kezinde bas saýǵalap, shetelge aýyp ketken orys zııalylarynyń bireýiniń qolyna túspedi deı alamyz ba?

Osynaý kóp suraqqa bir ǵana jaýap bolýy tıis: qalaı bolǵan kún­de de, Abaıdyń sandyǵy, onyń ishin­degi qaǵazdar otqa ja­ǵyl­ǵan joq, áldebireý kúresinge laqtyrǵan joq. Ol qaǵazdardyń qunyn hat tanıtyn árkim bilgenine shúbá kel­tirmeımin. Sandyqtyń ishinde Abaı­dyń arab álibimen jazǵan qol­jazbalary ǵana emes, dinı ki­taptar, orys tilindegi kitap­tar, jýr­­naldar men gazetter bolǵan. Abaı­­dyń atyna kelgen hattar bolǵan.

Patsha zamanynda poshta-baı­la­nys qyzmeti ishki ister mınıs­trligine qaraǵan, is-qaǵazdarynyń tártibi kúshti bolǵan. Mysaly, sol Arqat poshtasynyń bastyǵy Abaı­dyń atyna kelgen hatty ákim­shilik oryndaryna berýden bas tartyp, «Reseıdiń poshta Jarǵysyna sáıkes, hatty adres ıesi ózi qol qoıyp qana ala alady», degen ýájben tipti, oblystyń áskerı gýber­natorynyń jarlyǵy bola tursa da, ýezd bastyǵyna ber­meı qoıǵany týraly arhıvte ja­zýly tur. Sondyqtan, bir iz qaldy ma eken dep, Ombydaǵy Dala gýbernatorlyǵynyń posh­ta ákim­shiligi arhıvin de qarap shyq­tym. Bálkim, osy joldy jalǵas­ty­ryp áli de muqııat kórý kerek te shyǵar.

Bul eń kemi mınıstrdiń deń­geıinde – memlekettik mańyzy bar másele retinde qarjy jumsap, keshendi jospar jasap, qolǵa alatyn sharýa bolýy qajet.

Zarqyn TAIShYBAI, Qozybaev atyndaǵy SQMÝ professory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri