Geografııalyq ataýlar – tanym qaınary

2002 jylǵy 3 maýsymdaǵy «Geodezııa jáne kartagrafııa týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 4-baby 2-tarmaǵynyń 13-tarmaq­shasyna sáıkes geogra­fııalyq ataý­lardy standarttaý, esepke alý jáne qoldanýdy tár­tipke keltirý, Qazaqstan Res­pýblıkasyndaǵy geografııalyq ataýlardyń memlekettik kata­logyn jasaý jáne júrgizý memlekettik mańyzy bar geodezııalyq jáne kartografııalyq qyzmetke jatady. Geografııalyq ataýlar qazaq­tyń birinshi ǵalymy Shoqan Ýálı­hanovtyń qyzmetinde erekshe oryn aldy. Ol Ortalyq Qazaqstan, Jetisý, Ystyqkól, Shyǵys Túrkistan jáne Orta Azııanyń tarıhı-geog­rafııalyq jaz­basy men geogra­fııalyq ataý­larynyń shyǵý tarı­hyna kóp kóńil bóldi. Halyq ańyzdary, aýyzdan-aýyzǵa taraǵan áńgime­ler men sózderge silteme jasaı otyryp kóptegen geogra­fııalyq ataýlardyń maǵynasyn ǵylymı turǵydan túsindirdi jáne etımo­logııasyn ashty. Kórnekti qazaq ǵalymy, akademık Q.Sátbaev paıdaly qazba­lardyń ken oryndaryn izdestirýde toponımderdi senimdi belgi­lerdiń biri esebinde kezdeısoq engizgen joq. Toponımderde aý­maqtardy qonystanýdyń tarıhı kezeńderi, adamdardyń sharýa­shylyq is-qımyldary, baıyrǵy kóshi-qondar men ultaralyq qa­rym-qatynastar, etnostardyń arealdary, elde ǵasyrlar boıy bolǵan tarıhı, saıası jáne áleý­mettik-ekonomıkalyq ózgerister kórsetilgen. Geog­rafııa­lyq ataý­lardyń meken-jaılyq jáne ǵy­lymı-aqparattyq qyz­metimen qa­tar, memleketimizdiń táýelsiz­digi jáne ulttyq basym­dyǵy men memleket sımvolyn bekitýdiń birden-bir quraly retinde qyzmet etedi. Geografııalyq ataýlary joq kez kelgen kartografııa kózi «tilsiz» bolyp esepteledi. Geogra-fııalyq ataýlar – karta tili, al toponımder halyqtyń rýhanı baı­lyǵy men danalyǵynyń orasan qoımasy bola otyryp, má­denıet pen halyq aýyz shyǵar­mashy­lyǵynyń eskertkishteri retinde ári qaraı jınaýdy, saq­taýdy jáne uqypsyz paıdalanýdan qorǵaýdy qajet etedi. Geografııalyq ataýlar máse­lesi kóptegen jaǵdaılarda memleket-ishilik, ulttyq múddeler sheńbe­rinen shyǵyp, halyqaralyq mańyz­ǵa ıe bolyp ketedi. Bizdiń res­pýblıkamyzda geografııalyq ataýlar salasyndaǵy jumystar 1993 jylǵy 8 jeltoqsandaǵy «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Ákim­shilik-aýmaqtyq qurylysy týra­ly» jáne 2002 jylǵy 3 shildedegi «Geodezııa jáne kartografııa tý­raly» zańdaryna, sondaı-aq Úkimettiń 1996 jylǵy 5 naý­ryzdaǵy №281 qaýlysymen bekitilgen «Qazaqstan Respýblı­ka­syndaǵy uıymdardy, temir jol stansııalaryn, áýejaılardy, son­daı-aq, fızıkalyq-geogra­fııa­lyq obektilerdi ataý men qaıta ataý­dyń jáne olardyń ataý­la­rynyń transkrıpsııasyn ózger­týdiń tár­tibine» sáıkes júrgi­ziledi. Osy máseleniń mańyz­dyly­ǵyn eskere otyryp jáne Pre­zıdenttiń «Tilderdi qoldaný men damytýdyń memlekettik baǵdar­lamasy týra­ly» Jarlyǵyn negizge ala otyryp Jer resýrs­taryn basqarý agenttigi 2001 jyly Qazaqstan Respýb­lıkasy­nyń geografııalyq ataýla­ry­nyń memlekettik katalogyn (QR GAMK) jasaý jumystaryn bastap ketti. Ol jumystyń negizgi maqsaty – Qazaqstandaǵy geog­rafııalyq ataý­lar týraly aqpa­rattardy jı­naý, saqtaý, jańar­tý, engizý, óńdeý já­ne túrli tuty­nýshylardy máli­met­termen qam­tamasyz etý. Katalog jasaý qajettiligi, sony­men qatar túrli kózderden alyn­ǵan geogra­fııa­lyq bir nysannyń ataýla­ry­nyń túrli nusqada jazylýy­nan, sondaı-aq olarǵa geogra­fı­ıalyq termınderdi jaz­ǵan­daǵy aıyr­ma­shylyqtardan týyndady. Memlekettik katalog qalyp­tastyrý úshin baza retinde 1:100 000 masshtabty memlekettik topografııalyq karta alyn­dy. Osy boıynsha jumystardy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Geografııa ınstıtýtynyń qaty­sýymen Jer resýrstaryn bas­qarý agenttiginiń «Ulttyq kartografııalyq-geodezııalyq qory» RMQK júrgizdi. Álemdik tájirıbe baza retinde 1: 100 000 masshtabty topografııalyq kartany alyp jasaǵan tańdaýymyzdyń du­rys­tyǵyn dáleldep otyr. Topog­rafııalyq kartanyń ózi de geog­rafııalyq ataý­lardyń qoımasy, ıaǵnı, óz aldyna katalog bo­lyp tabylady. So­nymen birge, ka­ta­logtyń mun­daı túri­men jumys isteý keıde qıynǵa soǵyp jata­dy, sondyqtan ataýlardy topog­rafııalyq kartalardan túsirip alyp, ózge kóz­derden alyn­ǵan aqparat­tarmen to­lyqtyryp (tarıhı, mu­raǵattyq jáne t.b.) jáne ar­naıy tizimge nemese kartoch­kaǵa engizip otyrady, jıyntyǵyn belgili bir júıege keltirgen soń geografııalyq ataýlardyń katalogyn qalyptastyrady. Osy ýaqyt aralyǵynda kitap jáne elektrondy nusqa­syn­d­aǵy memlekettik jáne orys tilinde Qazaqstannyń barlyq oblysta­rynda geografııalyq nysandar­dyń ataýlary málimetteriniń bazasy jasaldy. Kitap nusqa­synyń árbir tomynda memlekettik jáne orys tilderinde oblys týraly qysqasha aqparat, Qa­zaqstan Respýblıkasynyń kar­tasy, tıisti oblystyń kar­ta­sy, alǵysóz, katalogtyń QR GAMK-da jasalýy týraly já­ne osy oblys úshin katalog qu­rastyrý týraly tolyq aqpa­rat, qazaqsha geografııalyq ataýlar­dy orys tilinde jetkizýdiń qa­ǵı­dasy, katalogtyń qurylymy boıynsha jazbalar, katalog termıno­logııasy, qysqartylǵan sózder­diń tizimi, orys jáne qazaq alfavıti bar. Kitap nusqasyndaǵy katalog­taǵy geografııalyq nysandar­dyń jazbasynda geografııalyq ny­san­nyń jeke ataýy (qazaq jáne orys tilderinde), nysan­nyń bur­malanǵan ataýy, aty ózgergen nysandardyń burynǵy ataýy, nysan túri, nysan boıynsha qosymsha málimetter, osy oblys sheńberindegi geografııalyq baılamdar, aýdandar boıynsha ákim­shilik baılamdar, geografııalyq ataýlardyń etımologııasy men naqty mazmuny, burmalanǵan ataý­larǵa siltemeler bar. QR GAMK tolyq elektrondy nusqasy 25 belgisi boıynsha geografııalyq ataýlardyń jaz­basy berilgen Qazaqstan aýmaǵan­daǵy geografııalyq nysandar ataýynyń júıelendirgen qoryn usynady. Osyndaı kólemdegi jáne qa­lyptaǵy geografııalyq ataýlar­dyń katalogyn jasaý jumystary bizdiń elimizde alǵash ret qolǵa alynyp otyr. Sondyqtan quryl­ǵan málimetter qory ýaqyt óte kele ózine sany jaǵynan da, sa­pasy jaǵynan da geografııalyq nysan­dar sıpatyndaǵy úlken aqpa­rattardy sińire otyryp, respýb­lıkamyzdyń toponımderin jan-jaqty jáne tereń zertteýge negiz bolady dep boljaımyz. Kóptegen elderdiń geografııa­lyq ataýlar salasyndaǵy halyq­aralyq yntymaqtastyqtyń da­mýynyń mańyzdylyǵyn túsinýi, BUU túrli organdarynyń elder ataýlarynyń memlekettik til men BUU resmı tilderindegi qolda­nylýy birdeı bolýyna múddeli bolýy BUU janynan geografııa­lyq ataýlar boıynsha sarapshy­lar tobynyń qurylýyna alyp keldi. Qazirgi ýaqytta oǵan Ázer­baıjan, Armenııa, Belarýs, Bolgarııa, Grýzııa, Qyrǵyz Respýb­lıkasy, Reseı Federasııasy, Tá­jikstan, О́zbek­stan jáne Ýkraına sarap­shylary toptastyrylǵan, ba­qylaýshylar retinde Qazaq­stan, Lıtva, Polsha, AQSh, Túr­kimenstan, Estonııa sarap­shyla­ry qatysady. Bólim ókilderi óz memleketterindegi geografııalyq ataýlardyń ulttyq standarttaý boıynsha ja­salǵan jumystar týraly aqpa­rat­tarmen bólisedi, geografııa­lyq ataýlar boıynsha zańnama, normatıvtik jáne ádistemelik qujattar ázirleý jónindegi, ult­tyq elek­trondy katalogtardy ázirleý ba­rysy, romanızasııa­laýdyń ulttyq júıesin qoldaný týraly másele­lerdi talqylaıdy, geografııalyq ataýlar boıynsha kartografııalyq shyǵarmalar men anyqtamalyq basylymdar úlgi­leriniń tusaý­keserlerin jasaıdy. Bólim qyzmetiniń negizgi ba­ǵyttarynyń biri halyqaralyq paıdalaný úshin kartalar shyǵarý kezinde qoldanylatyn (romanızasııalaý) latyn grafıkasynyń negizinde translıterleý júıesin kelisý bolyp tabylady. Qazirgi ýa­qytta latyn alfavıtine kósh­pegen elder (armıan, grýzın, qa­zaq, qyr­ǵyz, tájik, ýkraın) basqa elderdiń tájirıbesin nazarǵa alyp, geogra­fııalyq ataýlardy romanızasııalaý boıynsha ju­mys­tar júrgizýde. Ju­mystar­dy úılestirý BUU Geogra­fııalyq ataýlar boıynsha sarapshylar to­bynyń Baltyq jaǵalaýy bóli­mine tapsyryldy. Estonııa ókilderiniń (úılesti­rýshi) málimetteri boıynsha, BUU qarary latyndandyrý júıesin engizýdi qarastyrdy. Qazirgi ýa­qytta BUU geografııalyq ataýlar jónin­degi sarapshylar to­bynyń Baltyq bólimi latyn grafıkasy negizinde qazaq alfavıtin trans­lıterleý júıesimen aınalysýda jáne olar romanıza­sııalaýdyń 1979 BGN/PCGN, ISO:1995 júıesi nusqasyn usynady. Romanızasııalaýdyń usynyl­ǵan nusqasy qazirgi ádebı qazaq tiliniń normalaryna saı kelmeıtindikten Qazaqstan ǵalymdary latyn al­favıtiniń qazaqsha nus­qa­syn ázir­ledi, ol qazaqtyń gram­matı­kalyq oqylýyna dál keledi, sonymen qatar, aqparattyq tehno­logııalardy paıdalaný kezinde qoldanýǵa jeńil. Geografııalyq nysandardyń ataýlaryn ulttyq standarttaýdy damytý jáne onyń negizinde halyqaralyq standarttaý júrgizý, geografııalyq nysandarǵa ataý berý jáne geografııalyq nysan­dardy qaıta ataý salasyndaǵy qyzmettiń quqyqtyq negizin ornatý, sonymen qatar, geografııalyq nysandardyń ataýlaryn qalypqa keltirý, qoldaný, tirkeý, esepke alý jáne saqtaý «Qazaqstan, Respýb­­lıkasyndaǵy geografııa­lyq ny­san­dardyń ataýlary týra­ly» zań jobasyn ázirleýdi qajet etedi. Baqytbek NAQYPBEKOV, Jer resýrstaryn basqarý agenttigi tóraǵasynyń orynbasary, Maral SAǴYNDYQ, Jer resýrstaryn basqarý agenttiginiń «Qazgeodezııa» RMQK dırektorynyń keńesshisi, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty.