Elimiz EQYU-nyń áskerı-saıası baǵytyn basqarady

Byltyrǵy jyly Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi uı­ym­ǵa jemisti tóraǵalyq etti. Qazir­gi kezde elimiz EQYU tóraǵalarynyń úshtigi aıasynda qyzmet jasaýda. Osyǵan qosa, 2011 jyldyń qyrkúıegi men jeltoqsany araly­ǵyn­da Qazaqstan EQYU sheńberinde taǵy bir jaýapty ári mańyzdy mıssııany júzege asyratyn bolady. Ol – EQYU-nyń Qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyq forýmyna (QYF) tóraǵalyq etý. Turaqty keńespen qatar, QYF EQYU-nyń resmı sheshimder qabyl­daı­tyn, derbes nusqaýshy organy bo­lyp tabylady. Forým qatysýshy mem­leketterdiń turaqty ókilderinen tu­ra­dy jáne EQYU aımaǵynda qaý­ip­sizdik pen turaqtylyqty ny­ǵaı­týda­ǵy áskerı-saıası saladaǵy naqty sharalar jóninde keńester men ke­lis­sózder ótkizý maqsatynda Uıym­nyń Venadaǵy Shtab-páterinde apta­lyq jınalystar uıymdastyrady. Qarý-ja­raqty baqy­laý, qarýsyzdaný men senim sharalary, qaqtyǵys­tar­dyń paı­da bolý qaýpin meılinshe azaıtý jónindegi kelis­sóz­derdi, qaýip­sizdik máseleleri boıynsha turaq­ty keńesterdi, senim sharalary men qaýip­sizdik máseleleriniń júzege asýyn baǵalaý jónindegi jyldyq jı­nalystar, áskerı doktrınalar jó­nin­degi semınarlar uıymdastyrý QYU mindetine jatady. EQYU-nyń Qaýipsizdik salasyn­da­ǵy yntymaqtastyq forýmyna tór­aǵa­lyq etý EQYU Úshtigine múshe­lik­pen tikeleı baılanysy joq. Qa­lyptasqan tájirıbege sáıkes, bul EQYU-ǵa mú­she memleketter arasy­nan fransýz álip­bıine sáıkes kezekpen anyqta­la­dy. Qaýipsizdik sala­syn­daǵy ynty­maq­tastyq forýmyna tóraǵalyq merzimi – tórt aı. Qaýip­sizdik salasyn­daǵy yntymaqtastyq forýmynyń bı­ylǵy tóraǵalary Islandııa (qańtar-sáýir), Italııa (ma­myr-tamyz) jáne Qazaqstan (qyr­kúıek-jeltoqsan). Osy maqalamyzben biz oqyr­man­darymyzǵa aldaǵy Qazaqstannyń QYF-qa tóraǵalyq etý jaıyndaǵy jarııa­lanymdar toptamasyn basta­maq­pyz. Búgingi maqalamyzda QYF-tyń negizi qyzmeti týraly, sonyń ishinde áskerı-saıası ólshemindegi ma­ńyzdy Vena qujaty, Jeńil jáne atys qarý-jaraq­tar jónindegi qujat, Tártip kodeksi jaıynda, sondaı-aq naqty jobalar tóńireginde áńgi­meleıtin bolamyz.   QYF nemen aınalysady? Eske sala keteıik, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jó­nin­degi uıym únqatysý júrgizýge ar­nalǵan forým retinde qyzmet etedi jáne 56 qatysýshy memlekettiń is-áreketteri úshin tuǵyrnama usynady. EQYU-ny tegis qamtıtyn qaýip­siz­dikti nyǵaıtýǵa járdemdesip, onyń úsh «ólshemi»: áskerı-saıası, ekono­mı­ka­lyq-ekologııalyq jáne adamı ól­shemi aıasynda qyzmet etedi. Qaýipsizdik salasyndaǵy ynty­maq­tastyq forýmy EQYU-nyń tu­raq­ty túrde qyzmet etetin negizgi nus­qaýshy eki organdarynyń biri bolyp tabylady. 1992 jyly Helsınkıde EQYU-nyń izashary bolǵan Eýro­pa­da­ǵy qaýipsizdik jáne yn­ty­maqtastyq jónindegi keńestiń joǵa­ry deńgeıdegi kezdesýinde memleket basshylary Qaýip­sizdik salasyndaǵy yntymaq­tas­tyq forýmyn qurdy. Fo­rým EQYK aýmaǵyndaǵy áskerı qaýipsizdik pen turaqtylyq máse­le­leri boıynsha ke­lis­sózder men konsýltasııalar arqy­ly nazardy qaýip­sizdiktiń áskerı-saıa­sı aspektilerine aýdarý maqsatynda ómirge keldi. Forým qaýipsizdiktiń áskerı-saıa­sı ólshemimen aınalysady. Oǵan 1975 jylǵy Helsınkı Qorytyndy aktisinde eń alǵash ret tujyrym­dal­ǵan jáne keıin EQYK pen EQYU aıa­synda damýyn tapqan senim men qaýip­sizdikti nyǵaıtý sharalary qosa kiredi. Forýmnyń kómegimen EQYU-ǵa qatysýshy 56 memleket teń quqyly negizde qaýipsizdik salasyndaǵy má­se­lelerdi talqylaý múmkindigine ıe. Forým májilisteri apta saıyn Venada ótkiziledi. Májilister kún tár­tibine únemi qaýipsizdik máseleleri boıynsha únqatysý kiredi. Onda qa­tysýshy memleketter qaýipsizdik sa­lasyndaǵy alań­daýshylyq týǵyza­tyn saýaldar men máselelerdi kóte­rip, olardy tal­qy­laıdy. Mundaı tal­qylaýlardyń nátıjesinde qaýip­siz­diktiń áskerı-saıası aspektilerin ny­ǵaıtý boıynsha bastamalar men sharalar udaıy tujy­rymdalyp otyrady. Qaýipsizdik salasyndaǵy ynty­maqtastyq forýmyna tóraǵalyq etý qyzmetin EQYU-ǵa qatysýshy memleketter kezek-kezekpen oryndap oty­rady. Ár memleket QYF-qa tórt aı tóraǵalyq jasaıdy. Burynǵy, qazirgi jáne kelesi tóraǵalar kiretin Úshtik forým jumysynyń sabaq­tas­tyǵyn qam­tamasyz etedi. Forým qu­jattary men sheshimderi konsensýspen qabyl­da­nady. EQYU Hatshy­ly­ǵyndaǵy QYF qyzmetin qamtamasyz etý bólimi qatysýshy memleketterge forým mindettemelerin oryndaýǵa járdem kór­setedi. Bul mindettemeler, EQYU-nyń barlyq mindettemeleri tárizdi, mindetti saıası kúshke ıe. Qaýipsizdik pen senimdi nyǵaıtýǵa járdemdesý Forým jumysy EQYU-nyń 1975 jyldan beri jasap shyǵarǵan Senim men qaýipsizdikti nyǵaıtý shara­la­ryn (SQSh) tegis qamtıtyn jıyntyq negizinde qurylady. Mundaı sharalar aq­parat almasý, kelisilgen sha­ra­lardy saqtaý, olardyń oryndalýyn tekseretin amaldaryn, sondaı-aq áskerı yn­tymaqtastyqtyń ártúrli formalaryn qamtıdy. Olar áskerı janjaldar qaý­pin azaıtýǵa, EQYU-ǵa qatysýshy memleketter arasyn­da­ǵy senimdi ny­ǵaıtýǵa jáne áskerı josparlaý men áskerı is-sharalar sa­lasyndaǵy ashyq­tyq deńgeıin art­ty­rýǵa járdemdesýge baǵyttalǵan. Mem­leketter arasyn­daǵy ynty­maq­tas­tyqqa negizdelgen mundaı ádis­teme jańylystardy joıý­ǵa, sondaı-aq turaqtylyq pen qaýip­sizdikti ny­ǵaıtýǵa járdemdesedi. Senim men qaýipsizdikti nyǵaıtý sharala­ry, son­daı-aq janjaldy ahýaldardyń er­terek aldyn alý úderisindegi kór­setkish bolyp tabylady. EQYU-ǵa qatysýshy memleketter jasap shyǵarǵan SQSh-nyń basty sha­ralarynyń biri – Vena qujaty. Ol qa­tysýshy memleketterdiń qarýly kúshter, qarýlar men áskerı tehnıka, sondaı-aq qorǵanys salalaryndaǵy josparlaý týraly aqparat almasýyn talap etedi. Aqparat almasýǵa qa­tysty mindettemelerden basqa, bul qujat qarýly kúshteri bar kez kelgen qatysýshy memleket aýmaǵyna ınspeksııa uıymdastyrýdy jáne baǵa­laý boıynsha sapar jasaý múmkin­di­gin kózdeıdi. Ortasha alǵanda, qa­ty­sýshy memleketter jyl saıyn 90 ınspeksııa jáne 45 baǵalaý boıynsha sapar ja­saıdy. Sonymen qatar, Vena quja­tynda shıelenisterdi boldyr­maý nemese azaı­týǵa, sondaı-aq shıeleniske ákelýi múm­kin oıda bolmaǵan áskerı ahýaldardyń paıda bolý qaý­pin kemitýge arnalǵan tetikter kór­setilgen. Qujatta sondaı-aq sýbaı­maq­tyq jáne ekijaqty deńgeıde qabyldanatyn senimdi nyǵaıtý sha­ra­lary yntalan­dyrylady. Jeńil jáne atys qarý-jaraqtarynyń, sondaı-aq kádimgi oq-dárilerdiń zańsyz taralýymen kúresý Transulttyq sıpatqa ıe jańa qa­ter­lerdiń paıda bolýyn eskere oty­ryp, forým óz kún tártibin aıtar­lyq­taı keńeıtip otyrdy. 2000 jyl­dan beri QYF kún tártibindegi negizgi má­se­lelerdiń biri zańsyz aına­lym­da júr­gen jeńil jáne atys qarý-ja­raq­ta­rynan týyndaǵan qaýip boldy. Kún tártibindegi taǵy bir másele kádimgi oq-dárilerdiń artyqtary, son­daı-aq qajetti qaýipsizdigi qam­ta­masyz etilmegen oq-dárilerden týyn­daǵan máse­le boldy. Jeńil jáne atys qarý-ja­raqtary salasyndaǵy EQYU-nyń qyz­meti Birikken Ulttar Uıymy aıa­syndaǵy kúsh-jigerlerdi tolyqtyra­dy jáne EQYU-ǵa qaty­sý­shy mem­le­ketterdiń jeke qajet­tilikterin eskeredi. 2000 jyly qabyldanǵan EQYU-nyń Jeńil jáne atys qarý-jaraq­tary (JAQ) jónindegi qujatynda qarý-jaraqtardy jasap shyǵarý, ta­sy­maldaý, saqtaý, jınaý nemese tár­kileý jáne joıýǵa qatysty normalar, prınsıpter men sharalardyń keń spektri aıqyndalǵan. Osy qujatqa sáıkes qa­ty­sýshy memleketter ózde­riniń jyl­dyq JAQ ımporty men eksportynyń kólemi, sondaı-aq tár­kilengen jáne joıylǵan qarý-jaraq­tar týraly aq­paratty kórsetýge mindetti. Qujat QYF-tyń aralas máse­lelerdi retteıtin sheshimderin, atap aıtqanda, jeńil jáne atys qarýyna qatysty eksport­tyq baqylaý shara­laryn tolyq­tyrady. Kádimgi oq-dáriler zańsyz ry­nok­tarǵa túsý múmkindigimen ǵana emes, jarylystyń joǵary qaýpine baıla­nys­ty da alandaýshylyq týǵyzady. Osy sebepti forým kádimgi oq-dá­riler men jarylǵysh zattardyń qaýip­siz ári berik saqtalýy qamtamasyz etilýi úshin sharalar qabyldaıdy. 2003 jyly qabyldanǵan EQYU-nyń ká­dimgi oq-dárilerdiń qorlary týraly qujatynda kádimgi oq-dárilerdiń, jarylǵysh zattardyń jáne jaratyn qondyrǵylardyń artyqtaryn anyq­taý krıterııleri qısynǵa keltirilgen. Bul qujatta sondaı-aq qorlar­dyń saqtalýy men qaýipsizdigin qam­tamasyz etý jónindegi memleket­terdiń mindeti kórsetiledi. Qaýipsizdik sektory ústinen demokratııalyq baqylaý EQYU-ǵa qatysýshy memleketter sondaı-aq qaýipsizdik kúshteri ústi­nen demokratııalyq azamattyq baqy­laý­dyń orasan mańyzdylyǵyn moı­yn­daıdy. 1994 jyly Qaýipsizdik sa­la­syndaǵy yntymaqtastyq forýmy qaýipsizdiktiń áskerı-saıası aspektilerine qatysty Tártip kodeksin qa­byl­dady. Bul kodekske sáıkes, qaty­sýshy memleketter ózderiniń qarýly, ishki, soǵys isine beıimdelgen jáne barlaý kúshteri, son­daı-aq polısııa kúshteri ústinen demo­kratııalyq qadaǵalaý júr­gizýge mindetti. Olar sondaı-aq qa­rýly kúshteriniń saıası beıtarap­tyǵyn saqtaýǵa jáne qaýip­sizdik kúsh­teriniń jeke quramyna qatysty adam quqyqtarynyń qor­ǵalýyn qamtama­syz etýge mindetti. Bul kodekste sonymen qatar qa­tysýshy memleketter arasyndaǵy qa­ty­nastardy retteıtin prınsıpter aı­qyndalǵan jáne barlyq qatysýshy memleketterge qarýlarǵa baqylaý or­natý týraly búkil kelisimderdiń erejelerin, kelisilgen senim men qaýip­sizdikti nyǵaıtý sharalaryn saq­taý úndeledi. Budan basqa, bul qujatta barlyq qatysýshy mem­leket­ter jeke nemese ujymdyq qorǵanýdy qamta­ma­syz etýge qajetti ǵana qarýly kúsh­ter­di ustap týrýǵa tıisti ekeni eskertiledi. Jyl saıyn qatysýshy memleketter bir-birine kodeks erejeleriniń ult­tyq deńgeıde júzege asyrylýy tý­raly baıandamalaryn usynady. Mun­daı aqparat almasý, kodekste kór­setilgendeı, senim men qaýipsiz­dik deńgeıin arttyrady. Ashyqtyq­ty qam­tamasyz etýdiń qosymsha sharasy retinde mundaı baıandamalar EQYU veb-saıtynda jarııalanyp otyrady (www.osce.org/fsc/44574). Jappaı qyryp-joıý qarýynyń taralýyna qarsy turý EQYU-ǵa qatysýshy memleketter jappaı qyryp-joıý qarýynyń, so­nyń ishinde ıadrolyq, hımııalyq jáne bıologııalyq qarýlardyń, sondaı-aq olardy tasymaldaıtyn tehnologııa­lar­dyń taralýynyń aldyn alýǵa mindetti. Osy maqsatta EQYU-ǵa qa­tysýshy memleketter tájirı­be­leri­men bólisýge jáne ózderiniń halyq­aralyq mindettemelerin júzege asyrý isterimen almasýǵa ýádelesti. 2011 jyldyń basynan beri EQYU Hat­shylyǵy Janjaldardy boldyr­maý or­talyǵynyń forým qyzmetin qam­ta­masyz etý bólimi EQYU-ǵa qatysýshy memleketterge Birikken Ulttar Uıy­my Qaýipsizdik Keńesiniń 1540 qara­ryn júzege asyrýǵa bolysý maq­sa­tynda ulttyq is-áreketter jos­par­lary men ishki zańnamany jasap shyǵarýǵa kómegin usynýda. Talǵat JUMAǴULOV,  «Egemen Qazaqstan» – Venadan.