Ata Zań – aına

Osydan on alty jyl bu­­ryn táýelsiz Qazaqstan hal­­­qy jal­py­ult­tyq referendýmda óz tań­daýyn jasap, Qa­zaq­stan Res­pýb­lıkasynyń jańa Kons­tıtýsııasyn qabyldaǵan bo­la­tyn. «Kóptiń sózi – kıeli» demekshi, Konstıtýsııa jo­basy qabyl­danbastan buryn bu­qaralyq aq­parat quraldarynda jarııalanyp, el-jurttyń talqy­sy­nan ótti, al 1995 jyldyń 30 ta­myzynda ótken osy referendýmda árbir Qazaq­stan azamaty demo­kra­tııalyq, zaı­yrly, quqyq­tyq jáne áleýmettik memlekette ómir súrýge degen nıetin aıqyn bildirdi. Bas­ty qu­ja­tymyz – Ata Zańymyzdyń avtory búkil Qazaq­stan halqy desek, esh qatelespeımiz. Jańa Konstıtýsııa qadamyn endi basqan jas memlekettiń qo­ǵamdyq jáne memlekettik qury­ly­mynyń negizderin qalap berdi. Táý­elsiz Qazaqstannyń alǵan asý­lary men jetken jetistikteriniń kepili bolǵan ol qazaqstandyq qo­ǵamdy jańartý mindetin alǵa qoı­dy. Son­dyqtan da, elimizdiń Ata Zańynyń negizgi qundylyqtary retinde adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary, halyq birligi jáne ortaq tarıhy taǵdyrlas bar­lyq ult ókilderin qazaq jerinde biriktirý bolyp tanylǵan. Konstı­týsııanyń «Biz, ortaq tarıhı taǵ­dyr biriktirgen Qazaqstan hal­qy...» dep bastalýy tegin emes. Salystyrmaly túrde on alty jyldyq qysqasha tarıhynda Konstıtýsııa óziniń tıimdiligin kórse­tip, el ishinde ǵana emes, halyq­ara­lyq arenada da úlken bedelge ıe boldy. Respýblıkamyzdyń osy jyldardaǵy barlyq jetistikteri Konstıtýsııa men onyń negizinde qabyldanǵan qoldanystaǵy zańna­manyń naqty nátıjesi bolyp tabylady. Ata Zańda barlyq qazaqstan­dyqtarǵa ortaq qundylyqtar bekitilgen. Bul – júzdegen etnos, on­daǵan dinı qaýym ókilderi tatý-tátti, dostyq pen kelisimde ómir súrip jatqan qazaq jeriniń q­a­sıettiligi men birtutastyǵy. So­ny­men qatar, bul azamattardy ulty, tili, dini nemese kez kelgen ózge jaǵdaıattar boıynsha kemsi­týge qatań tyıym salynýy. Osy qundylyqtardyń negizinde basty konstıtýsııalyq prınsıpter – beı­­­bitshilik pen turaqtylyq, bú­kil halyqtyń ıgiligin kózdeıtin eko­no­mıkalyq damý qamtamasyz etiledi. Álbette bárine ýaqyt tarazy ekeni málim. Búgingi jetken belesimiz – Qazaqstan halqy jarııa etken basty qundylyqtardyń respýblıka Konstıtýsııasynda ǵana bekitilip qoımaı, árbir qazaq­stan­dyq patrıottyń júreginen oryn alǵandyǵynyń dáleli. Konstı­tý­sııanyń áleýeti, onyń negizgi qaǵıdattary oıdaǵydaı júzege asyrylyp keledi. Búgingi tańda qoǵamdyq kelisim men halyqtyń birligi – eli­mizdiń bas baılyǵy jáne ózge­ler­ge úlgi bolarlyq eń qymbat qa­zy­nasy. Dástúrli túrde 30 tamyzda atap ótiletin Konstıtýsııa kúni Ota­nymyzdyń ıgiligi jolynda alǵa qoıylǵan barlyq maqsattar­ǵa qol jetetindigine senimimizdi art­tyra túsedi. Qazirgi qolda­nys­taǵy Konstıtýsııanyń arqasynda kez kelgen qoǵam úshin asa ma­ńyzdy bolyp tabylatyn másele­ler sheshimin tapty: myzǵymas memlekettigimiz ornap, halqymyz­dyń ál-aýqatynyń ósýine jaǵdaı jasaldy, respýblıka halyq­ara­lyq qoǵamdastyqtaǵy óziniń laı­yq­ty ornyn aldy. Táýelsiz Qa­zaq­stannyń ár azamaty memleket­tiń ustanǵan ba­ǵyty men damý jolynyń tıimdi jáne qaýipsiz ek­en­digine kóz jetkizdi. Birlik pen kelisim, saıası jiger­lilik, damý stra­te­­gııasynyń ba­sym­dyqtaryn anyq túsine bilý – munyń bári «qazaqstandyq damý jolyn» sı­pat­taıtyn kóri­nister jáne olar­­dyń barlyǵy kons­tı­tý­sııa­lyq nor­malardan bas­taý alady. Ata Zań memlekettegi demokra­tııalyq zań shyǵarýshylyq prose­si­niń irgetasy bolyp, azamattar­dyń negizgi quqyqtary men bos­tandyqtaryna kepildik berdi. Ol Qazaqstandy álemdegi órkenıetti elder qataryna qosty, táýel­siz­digimizdi tuǵyrly etti. Ata Za­ńy­myz Qazaqstannyń damý jolyn kórsetip berdi, qoǵamdaǵy oń ál­eý­mettik-ekonomıkalyq jáne saıası prosesterge, basqa da sala­lar­daǵy jetistikterge negiz boldy. Ekonomıkalyq bostandyq, ıdeo­logııalyq jáne saıası ár-alýan­dylyq, zań aldyndaǵy teń­­dik Qa­zaqstan Respýblıkasynyń quqyq­tyq damýyndaǵy basym­dyq­tar bo­lyp tabylady. Konstıtýsııa ár­qashan Qazaqstandaǵy tu­raqtylyq pen órkendeýdiń negizi, azamat­tar­dyń quqyqtary men bos­tan­dyq­tarynyń kepili bolyp qala bermek. «Konstıtýsııa negizinde, zań jú­zinde ómir súrý – jaı qajet­tilik hám azamattyq mindet qana emes. Bul – azat adamnyń, óz qu­qyǵynyń qunyn biletin jáne dál sondaı quqyq ózgelerge de tán dep tanıtyn adamdardyń artyqshy­lyǵy, aıryqsha haqysy», – degen Memleket basshysy N.Á. Nazarbaev, tek osy jaǵdaı saqtal­ǵan­da ǵana, ıaǵnı, árbir qazaq­stan­dyq Konstıtýsııa men zańdardy syı­lap, ár áreketin solarmen úı­les­tirgende ǵana biz «jaı jeke azamattar emes, tutas Qazaqstan hal­qy, jaı turǵyndar emes, basy birikken qoǵam, azamattyq qoǵam» bolatyndyǵymyzdy, al Qazaqstan «jaı jaǵrafııalyq keńistik emes, bárimizdiń basymyzdy qosqan el» retinde saqtalatyndyǵyn atap ótken bolatyn. Konstıtýsııaǵa 2007 jyly engizilgen ózgerister men tolyq­ty­rýlar Respýblıkadaǵy qoǵamdyq-saıa­sı óm­irdiń damýyna jańa serpin berdi. Konstıtýsııalyq reforma Par­lamenttiń, saıası partııalar men azamattyq qoǵam ınstıtýt­tarynyń rólin arttyrdy. Zań men quqyqtyń qoldaný aıasyn keńeıtý ar­qyly aza­mattyq qoǵamdy odan ári da­mytý úrdisine jaǵdaı jasaldy. Qazirgi kezde de Konstıtýsııa negizinde qalyptasqan memlek­e­ti­mizdiń quqyqtyq bazasyn strate­gııa­lyq mindetter men prak­tı­ka­lyq qajettilikterge sáıkes re­for­­malaý jalǵasýda. О́tken jyl­dyń tamyz aıynda qabyldanǵan Memleket basshysynyń “Qazaq­stan Respýblıkasynda sot jáne quqyq qorǵaý júıesiniń tıimdiligin arttyrý jónindegi is-sharalar týraly” Jarlyǵyna sáıkes at­qa­rylǵan jumystardyń nátıje­sin­de búgingi quqyq qorǵaý organ­da­ry qyzmetiniń sıpaty jańa sapa­lyq mazmunǵa ıe bola bastady. Burynǵydaı jazalaý baǵytyna emes, kerisinshe, quqyq buzýshy­lyq pen qylmystyń aldyn alý men olardyń joldaryn kesý jaǵyna nazar aýdarylady. Konstıtýsııada bekitilgen qun­dylyqtardyń saqtalýy, jalpy, mem­­lekettiń tabys­ty qyzmet etýi­­niń qa­jet­ti quqyqtyq jaǵ­daı­la­ryn iske asy­rýdy qamtama­syz etý­­d­e qu­qyq qor­ǵaý jú­­ıe­siniń uı­yt­qysy bo­lyp tabylatyn pro­kýratýra organ­da­ry­­nyń da alar orny men qosar úlesi er­ek­she ekeni belgili. Konstıtýsııanyń 83-babyna sáı­kes, mem­leket atynan zań­­dardyń, Prezıdent Jarlyq­ta­ry­nyń já­ne ózge normatıvtik qu­qyq­tyq aktilerdiń dál jáne bi­ryńǵaı qol­danylýyn nazarda us­taý, respýblıka aýma­ǵyn­da zańdy­lyq­qa jo­ǵa­ry qada­ǵalaýdy júzege asyrý, Konstıtýsııa men zańdarǵa qaıshy keletin zańdar men basqa da qu­qyqtyq aktilerge narazylyq keltirý – prokýratýra organda­ry­nyń bas­ty mindetteri bolyp ta­bylady. Elorda prokýratýrasy el Kons­tıtýsııasyn basshylyqqa ala otyryp, zańdylyqtyń saqtalýyn qadaǵalaý arqyly quqyqtyq tár­tipti nyǵaıtý, adam quqyq­ta­ry­nyń qorǵalýyn qamtamasyz etýde tıisti qadaǵalaý sharalaryn jú­zege asyryp keledi. Ásirese, aza­mattardyń eńbek quqyǵyn, tur­ǵyn úı qurylysyna qatysýshy úleskerlerdiń quqyǵyn qorǵaýǵa, bıýdjet qarjysynyń maqsatty paıdalanýyna, sondaı-aq, sybaı­las jemqorlyq pen basqa da qyl­mys túrlerimen kúresti kúsheı­tý­ge jáne azamattardyń konstıtý­sııa­lyq quqyqtaryn qorǵaýǵa basa nazar aýdarylýda. Buǵan dálel retinde ústi­miz­de­gi jyldyń 7 aıynda áleýmettik-eko­no­mıkalyq saladaǵy proký­ror­lyq qadaǵalaý nátıjesinde 3800-ge jý­yq adamnyń konstı­tý­sııalyq qu­qyq­tarynyń qorǵalǵa­nyn aıtsaq ta jetkilikti dep oı­laımyn. Soń­ǵy jyldary jumys­ker­lerdiń eń­bekaqy alý quqyq­ta­ryn qamta­ma­syz etý prokýratýra organda­ry­nyń qyzmetindegi asa mańyzdy mindetterdiń birine aı­nalyp otyr. Bıyldyń ózinde qala proký­ra­tý­rasy 3649 jumyskerge 325 mıllıon teńgeden astam eń­bek­aqy be­re­sheginiń tolyq óte­lýine yqpal etti, bul úshin keıbir josyqsyz jumys berýshilerge óte qatań sharalar qoldanýǵa da týra keldi. Búgingi kúnde Astana qalasy­nyń prokýratýrasy úshin Memleket basshysy men Bas proký­ror­dyń tapsyrmalaryna sáıkes, el­orda turǵyndarynyń áleýmettik kepildigi men qaýipsizdigin saqtaý aıryqsha mánge ıe. Bizdiń basty maqsatymyz – zańdylyqty qad­a­ǵa­laý arqyly osy mindetterdiń tı­imdi júzege asyrylýyn qamta­ma­syz etý. Muhtar JО́RGENBAEV, Astana qalasynyń prokýrory.