«Qashaǵan» jobasy – Qazaqstannyń jeńisi

Elbasy Nursultan Nazarbaev Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektorynan munaı alý rásimine qatysty Keshe Elbasy Nursultan Nazarbaev jumys saparymen Atyraý oblysyna keldi. Bul –Elbasynyń aıryqsha nazaryndaǵy óńir desek, aqıqattan alystaı qoımaımyz. Olaı deýimizdiń birneshe sebebi bar. Aldymen ony jer astyndaǵy en baılyqtyń biri –munaı men gazdyń ústinde otyrsa da, el táýelsizdik alǵanǵa deıin onyń qadirin sezine almaǵan óńir turǵyndarynyń ystyq yqylasymen baılanystyrýǵa bolady. Sebebi, Nursultan Nazarbaev munaıly Atyraýdyń qarqyndy órkendeýine, turǵyndardyń áleýmettik-turmystyq ahýalynyń jaqsarýyna basa kóńil bóldi. Sóıtip, el ekonomıkasyna ınvestısııa quıýǵa yqylasty shetel ınvestorlarynyń kóshin Atyraýǵa burdy. Qazir óńir ekonomıkasynyń barlyq salasynda órkendi ózgeris bar. Oblys ákimi Nurlan Noǵaevtyń málim etýinshe, bıylǵy on aıda Atyraýda áleýmettik-ekonomıkalyq kórsetkishterdiń ósim qarqyny saqtaldy. Máselen, 1993 jyly 0,6 mlrd teńgeni (606,2 mln teńge) quraǵan jalpy óńirlik ónim kólemi byltyr 4,2 trln teńgege jetken. Al bıylǵy jyl aıaǵyna 4,5 trln teńgege jetedi dep boljanýda. Jyl basynan beri 3 558,5 mlrd teńgeniń ónerkásip ónimi óndirilgen munaıly óńirde Elbasynyń ıdeıasymen iske asyrylǵan halyqaralyq mańyzy aıryqsha jobalar da jeterlik. Elbasy Nursultan Nazarbaev solardyń qataryndaǵy «Qashaǵan» kenishinen munaı óndirý, «Bolashaq» kesheninde daıyndaý jáne Qara teńiz jaǵalaýyna tóteleı «qara altyn» tasymaldaıtyn jobalarmen tanysty.  

«Qashaǵannyń» qadamy qaryshty

«Qashaǵan» ken ornynyń sanamalap aıtýǵa bolatyn erekshelikteri kóp. Birinshiden, «Qashaǵan» – Qazaqstannyń Kaspıı teńizinde ıgeretin tuńǵysh kenishi. Bul osydan 40 jyl buryn Alıaskada tabylǵan Prýdho-Beı ken ornynan keıingi eń aýqymdy ashylym bolýymen de álem nazaryn aýdaryp otyr. Ken ornynyń kollektory teńiz túbinen 4200 metrdeı tereńdikte jatyr. Ken ornyndaǵy qysym da óte joǵary deıdi mamandar. Kenishtegi munaı parafındi bolyp keledi. Munaı quramynda kúkirtti gaz da kóp, al kúkirtti sýtek (H2S) 15 paıyzǵa teń, deıdi mamandar. Ekinshiden, Qashaǵanda 1999 jyldan beri 220 myń metrlik tereńdikke burǵy ushy boılapty. Kenishte burǵylanǵan 41 uńǵymanyń 20-sy baǵalaý, 24-i paıdalaný maqsatyn kózdeıdi. Ár uńǵymanyń ortasha tereńdigi 4000-4500 metrge deıin jetken. Úshinshiden, «Qashaǵannan» «qara altyn» alynǵaly eki aıdan asty. Tórtinshiden, «Qashaǵandaǵy» munaı jasandy araldar arqyly óndiriledi. Teńizde, ne muhıtta tabıǵı araldar ábden bolýy múmkin. Al jasandy aral degendi estigenińiz bar ma? Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektorynan munaı selin tasytýǵa qam jasaǵan operator jáne agent-kompanııalar «Qashaǵan» kenishinde bir emes, birneshe jasandy aral turǵyzdy. Sonyń biri – «D» aralyna toqtalar bolsaq, munda ónerkásiptik, turmystyq maqsattaǵy 41 túrli nysan turǵyzylǵan. Al araldy turǵyzý úshin Mańǵystaý óńirinen 13 mıllıon tonna tas, 130 tonna metall qurylǵylary, 65 myń tonna temir-beton jetkizilipti. Besinshiden, teńizdegi jumystarǵa qajetti san alýan modýlder Uly­brı­tanııada, Dýbaıda, Maltada, Norvegııa men Reseıde qurastyrylyp, Edil-Don kanalynan óte alatyndaı kólemdegi 14 modýl Atyraý oblysyna sý jolymen tasymaldanǵan. «D» aralynda apattyq qutqarýshy muzjarǵysh kemeler (AQMK) floty bar. Bul apattyq qutqarýshy muzjarǵysh kemelerdiń álemde teńdesi joq. Olar «Qashaǵan» jobasyna arnalyp jasalǵan. Altynshydan, qazirgi tańda Energetıka mınıstri Qanat Bozym­baevtyń aıtýynsha, «Qashaǵanda» ónim óndirý arta tústi. Dál qazir táýligine 75 myńnan astam barrel munaı kommersııalyq deńgeıge jetti. Endi munaı óndirýdiń deńgeıin arttyrý jáne ony táýligine 180 myń barrel deńgeıinde turaqtandyrý maqsatynda jumystar júrgizilýde. Jetinshiden, aǵymdaǵy jyldyń sońyna deıin 1 mln tonna munaı jáne 680 mln tekshe metrge jýyq gaz óndirilmek. Al 2017 jyly – 8,9 mln tonna munaı jáne 5,6 mlrd tekshe metr gaz óndirý josparlanýda. Odan keıingi kezeńde jylyna munaıdyń kólemin 13 mln tonnaǵa, al gazdy 9 mlrd metrge deıin arttyrý kózdelip otyr. «Qashaǵan» ken ornynyń «D» aralynda jumys isteıtin munaıshy E.Orazbaevtyń málim etkenindeı, 28 qyrkúıekten beri osyndaı aral­dardyń biri – «A» aralynan «Bola­shaq» zaýytyna kómirsýtegin berý oıdaǵydaı bastalǵan. Búgingi kúni munaı men gazdy daıyndaý, ónim quramynan kúkirtsýtegin aıyrý jáne kúkirt óndirý prosesi oryndalýda.  

Balamasyz «Bolashaqta» bári oıdaǵydaı

 Qazirgi ýaqytta «Qashaǵan» kenishinen «Bolashaq» munaı men gazdy keshendi daıyndaý qondyrǵysyna táýlik saıyn 100-120 myń barrel kóleminde munaı jetkiziledi. Munda munaı quramy gaz, kúkirt, merkaptan sekildi túrli qospalardan tazartylady. «Bolashaq» keshendi qondyrǵy atalǵanmen, onyń iri zaýyttan esh aıyrmasy joq. Zaýyt tektes qondyrǵynyń uzyndyǵy da edáýir. Onyń qurylysyna salynǵan ınvestısııanyń kólemin aıtar bolsaq, 23,9 mlrd AQSh dollaryn quraıdy. Qazir munda 400 adam eńbek etedi. Al iri qondyrǵynyń qýaty táýligine 450 myń barrel munaıdy óńdeýge jetedi. Sonymen birge, munda 6,2 mlrd tekshe metr gaz, 1 mln tonna kúkirt taýarlyq shı­ki­zat retinde daıyndalady. Munda 4 mln tonnaǵa deıin kúkirtti saqtaýǵa bolady. Elbasyna «Bolashaq» qondyrǵysynyń operatory B.Sabyrovtyń baıan etke­nin­deı, keshendi qondyrǵyda teńiz nysandarynan beriletin kómirsýtegiler taýarlyq qalypqa deıin óńdeledi. «Bolashaq» mamandary 14 qazanda shıki munaıdyń alǵashqy partııasyn eksportqa oıdaǵydaı jóneltken eken. Búgingi tańda 600 myń tonnadan astam munaı, 400 mln tekshe metr taýarly gaz óńdelipti.  

Qara teńizge tóte qubyr

Elbasy táýelsizdiktiń bastapqy jyl­darynda Atyraý óńiri ǵana emes, tutastaı el ekonomıkasy tıimdiligi men paıdasy orasan zor bolatyn taǵy bir jobany qolǵa aldy. Ol kórshiles Reseı Federasııasymen aradaǵy ıntegrasııalyq baılanysty odan ári bekemdeı túsetin «Teńiz – Novorossıısk» qubyry edi. Qazynaly qazaq jerindegi áıgili «Teńiz» keni­shinen bastaý alyp, Qara teńiz jaǵa­laýyndaǵy Novorossıısk aılaǵyna deıin sozylǵan 1511 shaqyrymdyq mu­naı qubyry jobasyn iske asyrýdyń negizi 1992 jyly qalanyp, Kaspıı qubyr ótkizý konsorsıýmy quryldy. Osy maqsatta Qazaqstan Respýblıkasy men Reseı Federasııasy jáne Oman Sultan­dyǵy arasynda kelisim jasaldy. Muny da el munaıshylary Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tól jobasy dep ataıdy. Bul – shyndyq. О́ıtkeni, Nursultan Nazarbaevtyń ıdeıasymen, tabandylyǵymen iske asy­rylǵan naq osy joba arqyly «Teńiz» kenishiniń «qara altynyn» álemdik ry­nokqa tóteleı shyǵarýǵa jańa dáliz ashyldy. Degenmen, bel-belesti qýalap, el men eldi bir-birine jalǵaǵan tóte qubyrdyń deni Reseı jerimen ótetindikten, kórshi el basshylaryn kelissózge kóndirgen Elbasy Nursultan Nazarbaev Atyraý oblysyna saparynyń birinde bul joba týraly bylaı dep edi: – Atyraý – qarqyndy órkendep, ósip kele jatqan aımaqtardyń biri. Áli de qarqyndy damý úderisi jalǵasa beredi. Oblys ekonomıkasyn kóterý, munaı kenishterin ıgerý úshin «Shevron» kompanııasyn elge ınvestısııa salýǵa ákeldik. Sebebi, jerimizdegi mol munaıdy ıgerýge ózimizdiń tehnologııamyz bolmady. Osy ınvestordy ákelmesek, jerdiń astyndaǵy mol baılyq jata berýi múmkin edi. Sondyqtan shetel ınvestısııasyn kóptep tarttyq. Munaıdy óndirgennen keıin ony shetel rynogyna satý joldaryn izdeý kerek boldy. Sol sebepten, Qara teńizge tikeleı munaı qubyryn tartý jobasyn qolǵa aldyq. Árıne, bul ońaı joba bolmady. Alty jyl boıy Reseı basshylarymen kelissózder júrgizdik. Reseıdiń sol kezdegi prezıdenti Borıs Elsınmen alty jyl boıy kelissóz júr­gizgen Elbasynyń tabandylyǵy óz jemi­sin berdi. Bastapqyda tórt kezeńge bólinip júrgiziletini baǵdarlanǵan jobanyń 4 mlrd AQSh dollaryna baǵalanǵan jalpy qunynan Reseıdiń Astrahan oblysy men Qalmaq Respýblıkasy, Stavropol, Krasnodar aımaqtary bıýdjetterine túsetin salyq mólsheri kóńilge qonymdy bolatynyn áýelgide baǵdarlaı almaǵan kórshi el basshylary endi bul jobanyń ózderine tıimdi bolǵanyna kóz jetkizip otyr. Qubyrdyń qazaqstandyq bóli­ginde 45 mln dollardyń jańǵyrtý ju­mystary jasaldy. Birneshe jerde qubyr boıymen syrǵyǵan munaıdyń qysymyn anyqtaıtyn qondyrǵylar ornatyldy. Qazir «Teńiz» kenishinen bastalyp, Reseıdiń joǵaryda aıtylǵan birneshe óńirleri aýmaǵymen Qara teńiz jaǵalaýyna mańdaı tiregen qubyr boıymen munaı tasymaldanǵaly 15 jyl boldy. Tıimdi tustaryna toqtalsaq, qazaq munaıynyń shetel rynogyna jetý jolynyń uzaqtyǵy edáýir qysqardy. Muny shetel rynogyna baǵyt alǵan «qara altyn» jolyna kese-kóldeneń tartylatyn, sapasyna keri áser etetin kedergilerdiń azaıýy turǵysynan aıtyp otyrmyz. Joba boıynsha bul qubyrmen 40 jyl boıyna úzdiksiz ónim tasymaldaýǵa mol múmkindik bolatynyna boljam jasalǵan. О́ıtkeni, Qazaqstanda taıaý jyldary óndiriletin munaı kólemi kúrt kóbeımek. Ásirese, «Teńizshevroıldyń» ekinshi býyn atalatyn jobasy iske qosylǵannan keıin «Teńizdiń» berer ónimi eselenip shyǵa keldi. Endi bul kásiporyn keleshek keńeıý jobasyn iske asyrǵaly otyr. Sol kezde «Teńiz» kenishinen alynatyn «qara altynnyń» eselene túseri jáne daýsyz. Buǵan qosa, osy qubyrmen Qara­shy­ǵanaq gaz kondensaty kenishiniń shı­kizattyq munaıy da úzdiksiz tasymaldana bastady. Onyń ústine, Atyraý ob­lysynyń Astrahanmen shekaradaǵy «Qurmanǵazy», «Hvalynskoe», «Ima­shev» kenishterinen ónim alynǵanda ony tasymaldaýdaǵy basty baǵyt retinde osy qubyr aldymen tańdalatyny daý týdyr­maıdy. Sebebi, osy kenishterge eń jaqyn aralyqpen ótetin birden-bir qubyr bul. Demek, atalǵan kenishterdi ıgeretin kásiporyndarǵa ekonomıkalyq tıimdilik jaǵynan ońtaılysy Qara teńiz baǵytyndaǵy qubyr bolmaq. Endi buǵan Kaspııdiń qazaqstandyq sektorynan alynatyn «qara altyndy» da osy baǵytpen tasymaldaý nusqasy tańdalyp otyr. Qubyrdy keńeıtý jobasynyń alǵashqy kezeńi 2011 jyly munaıly óńirdegi Atyraý munaı aıdaý stansasynda bastaý aldy. Aıtqandaı, qubyr bo­ıynda iske qosylatyn 10 munaı aıdaý stansasynyń ekeýi Qazaqstan aýma­ǵynda, ıaǵnı Atyraý oblysynda salyndy. Konsorsıýmnyń jergilikti ókili S.Murynovtyń pikirine súıensek, Elba­synyń qoldaýymen qurylǵan Kaspıı Qubyr Konsorsıýmy búginde álemdegi eń úzdik munaı tasymaldaý jobasyna aı­nalǵan. Joba iske qosylǵannan beri Qara teńiz jaǵalaýyndaǵy Novorossıısk termınalynda tórt myńnan astam tanker arqyly 500 mln tonnaǵa jýyq munaı jóneltilipti. Qazirgi ýaqytta, Qashaǵan munaıyn qabyldaý arqyly qubyrdyń ótkizý qýaty artyp, 2017 jyly 67 mln tonnaǵa jetedi. Keshege deıin 500 myń tonnadan astam Qashaǵan munaıy tasymaldanyp, dál qazir, Novorossıısk teńiz termınalynda tankerlerge quıylyp, eksportqa jóneltilýde. Osy sekildi «QazTransOıl» AQ ta otandyq munaıshylar óndirgen ónimdi Reseıdiń Samara baǵytyna úzdiksiz tasymaldaýmen shektelmeı, Qytaıǵa da jetkizýdi júıeledi. Osy oraıda Aty­raýdan Keńqııaq baǵytyna qubyr tar­tyldy. Atasýdan Alashańqaıǵa deıin jańa qubyr jelisin iske qosty. Bir ǵa­syrdan beri munaı óndiretin Atyraý óńirindegi munaı aıdaý stansalary dúr­kin-dúrkin jańǵyrtylyp jatyr. Munyń bári el ekonomıkasynyń órkendeýine septigin tıgizip otyr.  

Atyraýdyń jaǵdaıy aıtarlyqtaı jaqsardy

 – «Qashaǵan» ken ornynyń ashylýy sońǵy 50 jylda álemdik energetıka salasyndaǵy eń eleýli oqıǵa boldy. On­da 4,5-ten 5,5 mlrd tonnaǵa deıingi mólsherde munaı jáne 3 trln tekshe metr­deı gaz qory bar dep jobalanýda. «Qashaǵan» qazaqstandyqtardyń ıgili­gin eseleı túsetin taǵy bir iri joba bolyp sanalady. Barshańyzdy osy ken ornynyń iske qosylýymen qut­tyq­taımyn, – dedi Elbasy óńirde iske asyrylyp jatqan iri jobalardyń barysymen tanysqannan keıin. – «Qashaǵan» Qazaqstan men iri álemdik munaı kompanııalaryn ortaq maqsatqa jumyldyra aldy. «Enı», «Total», «EksonMobıl», «Shell», Qytaıdyń ulttyq munaı-gaz korporasııasy, «Inpeks» bizdiń elge baı tájirıbesi men bilimin ala keldi. Bizdiń «Qazmunaıgazdyń» da qazir álemdik deńgeıdegi osyndaı kompanııalarmen qatar turǵany qýantady. Elbasy odan ári munaı-gaz salasyn­daǵy otandyq mamandar biliktiligin arttyrýǵa den qoıylyp otyrǵanyna nazar aýdara kele, 1998 jyldan bastap otan­dyq 15 myń jumysshyǵa kásibı-teh­nı­kalyq bilim berý úshin 250 mln dollar jumsalǵanyn aıtty. – Osy ýaqyt aralyǵynda biz munaı­shylardyń tutas bir býynyn daıarladyq, jańa mamandyqtar ashtyq, teńiz akademııasyn qurdyq. «Qashaǵanda» 11 myńnan astam Qazaqstan azamaty jumyspen qamtyldy. Sol arqyly jobadaǵy otandyq kadrlardyń úlesi 90 paıyzǵa deıin ulǵaıdy. 2005 jyldan beri satyp alynǵan taýar, atqarylǵan jumys jáne qyzmet kórsetý isindegi Qazaqstannyń úlesi 12,7 mlrd dollar bolyp, 30 paıyzǵa jetti, – dedi Nursultan Nazarbaev. – Teńiz operasııasyna qoldaý kórsetý flotynyń bazasy, sondaı-aq munaı tógilgen kezde jumys júrgizetin ekologııalyq baza quryldy. Osylaısha, biz ken oryndaryn paıdalanýdyń qarqyndy kezeńine kóshtik. Bul mejemen shektelmeı, tezirek onyń jobalyq qýattylyǵyn qamtamasyz etý mańyzdy. Otandyq shıkizatty qaıta óńdeý dá­rejesi men úlesin arttyrý múmkindigin qarastyrýdyń qajettigine nazar aý­darǵan Prezıdenttiń pikirinshe, buǵan qazaqstandyq kompanııalardy, sonyń ishinde munaı jáne gaz salasynda qyzmet kórsetetin kompanııalardy kóptep tartý qajet, Sondaı-aq qazaqstandyq úlesti ulǵaıtyp, otandyq mamandardy jetildirý qajettigi týyndaıdy. – Elimizge shetelden kelgen tikeleı ınvestısııanyń jalpy kólemi 265 mlrd dollardan asty. Biz halyqaralyq ınvestorlardyń senimine ıe boldyq. Qashaǵannan da basqa iri jobalar boıynsha tabysty yntymaqtastyq ornattyq. Máselen, Teńiz ken orny men Qara­shyǵanaqty ıgerý birinshi kezekte tur. Shıkizattyq emes sektorǵa «Danon», «Dje­neral Elektrık», «Haıdelberg», «Hendaı», basqa da transulttyq iri kompanııalar kelip jumys júrgizýde. Qaıta óńdeý salasyna salynǵan ınvestısııa ótken bes jylmen salystyrǵanda úsh ese artty, – dedi Nursultan Nazarbaev. Memleket basshysy Atyraý obly­synyń el ekonomıkasyn damytýǵa eleýli úles qosqanyna da keńinen toqtaldy. Táýelsizdik jyldary oblystaǵy áleý­mettik-ekonomıkalyq jaǵdaı aıtar­lyqtaı jaqsardy. О́ńir halqynyń sany 37 paıyzǵa kóbeıdi. 1999 jylǵy kezeń­nen beri ortasha jalaqy kólemi 11,5 ese ósti. Oblys tolyǵymen gazben jáne ortalyqtandyrylǵan aýyz sýmen qam­tamasyz etildi. Jalpy kólemi 7,3 mln sharshy metr turǵyn úı salyndy, negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa kólemi 10 ese ulǵaıdy, dedi Prezıdent. Elbasy munaıly óńirge sapary barysynda «ExxonMobil» kompanııasynyń prezıdenti D.Výds, «Total E&P» kom­pa­nııasynyń prezıdenti A.Breııak, «Royal Dutch Shell» kompanııasynyń bas atqarýshy dırektory B. van Berden jáne «Eni» kompanııasynyń barlaý jáne óndirý jónindegi bas dırektory A.Vella qatysqan kezdesýde Qazaqstannyń mu­naı-gaz salasyndaǵy áriptestikti damytý máseleleri talqylandy. Kezdesý barysynda Memleket basshysyna Atyraý oblysynyń ákimi N.Noǵaev pen Energetıka mınıstri Q.Bozymbaev munaı-gaz salasyndaǵy qazirgi jaǵdaı men óńirdi damytý perspektıvalary týraly baıandady. Nursultan Nazarbaev telekópir arqyly munaı-gaz salasyndaǵy iri nysandardyń, atap aıtqanda Qashaǵan ken ornynyń, «Bolashaq» zaýytynyń, Kaspıı qubyr jelisi konsorsıýmy men «QazTransOıl» kompanııasynyń mu­naı­dy qaıta quıý stansalary jumysymen tanysty. Buǵan qosa, Qazaqstan Prezıdentine «QazTransOıl» kompanııasy júzege asyryp jatqan Qazaqstan – Qytaı munaı qubyry aıasyn keńeıtý jobasynyń iske asyrylý barysy tanystyryldy. Keńeı­tý jumysy Keńqııaq – Atyraý magıs­traldi munaı qubyry arqyly qaıta quıylatyn munaı kólemin jylyna 4-ten 12 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtýǵa múmkindik beredi. – Qazaqstan Úkimeti men Shetel ınves­torlary keńesi yntymaqtastyǵymyzdyń aıasyn keńeıtýge qatysty barlyq máse­leni qarastyrýǵa daıyn, – dedi Nursultan Nazarbaev. Memleket basshysy munaı-gaz salasynyń úzdik eńbekker­lerin «Barys», «Parasat», «Dostyq», «Qurmet», «Eńbek Dańqy» ordenderimen jáne «Eren eńbegi úshin» medalimen marapattady. «ExxonMobil», «Total E&P», «Royal Dutch Shell» jáne «Eni» kompanııa­lary­nyń basshylary respýblıkamyzda qolaıly ınvestısııalyq jaǵdaı jasal­ǵany úshin Qazaqstan Prezıdentine alǵys aıtyp, Táýelsizdigimizdiń mereıtoıymen quttyqtady. Sońynda Memleket basshysy bir­les­ken jobalardy júzege asyrýshy­larǵa ta­bys tilep, ózara tıimdi yntymaq­tas­­tyq­tyń jalǵasa beretinine senim bildirdi. Joldasbek ShО́PEǴUL, «Egemen Qazaqstan» Atyraý oblysy Sýretter Prezıdenttiń baspasóz qyzmetinen alyndy