Dástúrli salalarǵa jańasha kózqaras

«Samuryq-Qazyna» qorynda jáne onyń portfeldik kompanııalarynda aktıvterdiń qunyn arttyrýǵa jáne ekonomıkanyń jańa salalaryn damytýǵa baǵyttalǵan aýqymdy ózgerister oryn alýda. Kompanııalar toby qara jáne tústi metallýrgııa, munaı, gaz-hımııa jáne agrohımııa ónerkásibine qosymsha serpin bere­tin bir­qatar iri jobalardy júzege asyrý­da. Transformasııa baǵ­dar­lama­sy aıasyndaǵy «Samuryq-Qazyna» qorynyń mindetteriniń biri – jańa óndiristerdi damytý jolyn­daǵy belsendi ınvestorǵa, strate­gııa­lyq holdıngke aınalý. Osy baǵyt­ta atqarylǵan jumystardyń naq­ty nátıjeleri týraly «Samuryq-Qazyna» AQ bas­qar­ma tór­aǵasy О́mirzaq ShО́KEEV jan-jaqty baıandap berdi. – Memleket basshysynyń qatysýy­men 6 jel­toq­san kúni Indýstrııalandyrý kúnine ar­nal­ǵan telekópir ótti. Siz qan­daı áser aldy­ńyz? Indýstrııalandyrý baǵdar­lamasy­na qor qandaı úles qosty? – О́tken is-sharalardan men úlken áser aldym, shyn mánisinde biz ekonomıkanyń qurylymdyq ózgeristeriniń júrgizilýine kýá bolyp otyrmyz. Osynyń bári 2009 jyly ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy arqyly ulttyq deńgeıde ekonomıkany túrlendirýdi iske qosqan Elbasynyń erekshe róliniń arqasynda múmkin boldy. Mundaı aýqymdaǵy ekonomıkany ındýstrııalandyrý úderisin uıymdastyrý ońaı mindet emes, degenmen de, ol jańa jumys oryndarynyń ashyl­ýyn aıtpaǵannyń ózinde, barlyq ınvestorlar men ónim óndirýshilerge jańa óndiris oryndaryn uıymdastyrýǵa, qazaqstandyq ónim­derdiń básekege qabilettiligin arttyrýǵa serpin beredi. Bıyl Aqtoǵaı ken-baıytý kombınaty, Atyraý munaı óńdeý zaýytyndaǵy munaıdy tereń óńdeý kesheni jáne Quryq portyndaǵy parom kesheni tárizdi iri jáne tehnologııa­lyq jaǵynan kúrdeli nysandardyń bastaý alǵan­dyǵy erekshe qýantady. Tehnologııalyq jáne ınfraqurylymdyq nysandarynyń qurylys ýaqyty aıtarlyqtaı qysqartyldy. Máselen, 700 shaqyrymdyq elektr berý jelileri men sýdaı jańa «Semeı» aralyq stansasyn quraıtyn «Ekibastuz – Semeı – О́skemen» elektr taratý jelileriniń qurylysy jumysynyń aıtarlyq­taı kóp bolǵandyǵyna qaramastan, rekordtyq 2,5 jylda júzege asyryldy. Salystyrar bol­saq, keńestik dáýirde osyǵan uqsas aýqymdaǵy «Soltústik – Ońtústik» jeliler men birinshi tran­zıt­tik shaǵyn stansalardy salý jobasyn iske asyrý, jalpy alǵanda 10 jyldan astam ýaqyt alǵan­dyǵy bizdiń esimizde. Jalpy alǵanda, 2009 jyly Elbasy bastamashy bolǵan ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy­nyń ulttyq ekonomıka úshin aýqymdyly­ǵy men mańyzdylyǵy jyl ótken saıyn artyp kele jatqandyǵyn atap ótkim keledi. Bul rette, qor ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy­nyń negizgi oryndaýshysy bolyp tabylady jáne óz isin jalǵastyrýda. Osylaısha, qor alǵashqy bes jyldyq merzim ishinde dástúrli salalarda jobalardy júzege asyrdy. Quny men ashylatyn jumys oryndarynyń sany boıynsha qor jobalary baǵ­darlamanyń shamamen 40% -yn qamtydy. Nátı­jesinde, 1 200 kılometrden astam temir jol salyn­dy, júk vagondary men elektrovoz jasaý óndi­risi ashyldy, affınaj zaýyty salyndy jáne jol bıtýmy óndirile bastady. Jańa besjyldyq sheńberinde qordyń bosalqy jobalary bar, qara jáne tústi metallýrgııa, munaı, gaz-hımııa men agrohımııa tárizdi basym baǵyttardaǵy baǵdarlamalardy iske asyrýǵa da belsendi túrde qatysamyz. Qazirdiń ózinde birqatar nysandarda qurylys belsendi júrip jatyr jáne 2 000-ǵa jýyq jumys orny ashyldy. Barlyǵy, qurylys jumysy kezinde 25 myńnan astam jáne paıdalaný barysynda 4 myńnan astam jumys orny qurylady. Men, ásirese, qordyń jobalardy qarjylandyrý kezindegi jańa tásilderin atap ótkim keledi. Máselen, birinshi besjyldyqty júzege asyrý barysynda memlekettik qarajat belsendi paıdalanylǵan bolatyn. Al jańa bes jyldyqta qarjylandyrý qurylymy túbegeıli ózgertilip, syrtqy ınves­tısııa belsendi tartylýda. Bul bir jaǵynan, transulttyq korporasııalarǵa erekshe nazar aýda­ratyn halyqaralyq qarjylyq ınstıtýttar men bankter tárizdi bolǵanymen, ekinshi jaǵynan, strategııalyq ınvestorlar. Memleket basshysy transulttyq korporasııalardy tartý boıynsha jumysty belsendirek júrgizýdi tapsyrdy, biz ony tolyq qoldaımyz, óıtkeni, bul kompanııalar tikeleı ınvestısııa ákeledi, kompanııalardy basqarýdyń úzdik tájirıbeleri, zamanaýı tehnologııalary da bar, sondaı-aq sheteldik naryqqa shyǵýǵa múmkindik te beredi. – Jaqynda qor Atyraý oblysynda gaz-hımııa­lyq kesheniniń qurylysynyń bastal­ǵan­dyǵyn jarııalady. Nelikten munaı-hımııa ónerkásibi salasyna úmit artylyp otyr? – Bul salanyń úlken áleýeti bar. Mamandar­dyń esebi boıynsha, 2050 jylǵa qaraı álem halqy sanynyń 9 mıllıardqa deıin jetýi, hımııa ónerkásibi ónimderin tutynýdy 1,5 esege ósiredi. Álemniń eń iri ekonomıkasyn ıelenetin on el, sondaı-aq, hımııa kesheni óndirisiniń álemdik kóshbasshylarynyń ondyǵyna enedi. Sony­men qatar, munaı-hımııa ónerkásibi ekonomıkaǵa aı­tarlyqtaı mýltıplıkatıvti áser etedi. Eko­nomıkanyń osy sektorynda bir jumys orny ashylsa, ol sabaqtas salalarda 7,2-ge deıin jumys ornyn ashýǵa jaǵdaı jasaıdy. Álemniń barlyq tutyný taýarlarynyń 96%-y munaı-hımııasynyń qatysýymen óndiriletindikten, munaı-hımııa ónerkásibindegi óndiristiń 1 dollar ósimi basqa salalarda 2,3 dollarǵa deıin ósim beredi. Básekege qabiletti shıkizaty bar bizdiń elimizde, IJО́-ge munaı men gaz-hımııa salymynyń úlesi 0,02%, Qazaqstan tyńaıtqyshtar jáne pestısıdterdi 230 mln dollarǵa ımporttaıdy, al mıneraldy tyńaıtqyshtardy tutyný bizde TMD elderimen salystyrǵanda 3-5 ese tómen. Mine sol úshin hımııa ónerkásibin qalpyna keltirip, 2009 jyly «Birikken hımııalyq kompanııa» (BHK) JShS – mamandandyrylǵan operatoryn qurý asa mańyzǵa ıe boldy. – Iаǵnı, ol kompanııanyń jumys istep tur­ǵanyna tek 7 jyl ǵana ýaqyt ótti. «Birik­ken hı­mııalyq kompanııa» qandaı shart­tarda quryldy jáne osy ýaqyt ishinde ne isteı aldy? – Bastapqyda onyń aktıvteri de, kiris bazasy da, resýrstyq bazaǵa basymdyqpen qol jetkizý múmkindigi de bolǵan joq. BHK áleýetin, resýrs­tyq bazasyn jáne qoldanystaǵy aktıv­terin baǵalap, hımııa ónerkásibin damytýdyń keshen­di jos­paryn ázirledi. Qazirgi tańda kompanııa 600 turaq­ty jumys ornymen qamtama­syz etetin eki zaýytty – Stepnogor qalasynda kúkirt qyshqylyn ón­dirý jáne Atyraý oblysynda polımerlik ónim­derdi shyǵarý zaýytyn iske qosty. Qazir BHK eki klasterdiń qurylysyna den qoıǵan: Atyraý oblysynda organıkalyq hımııa jáne Jambyl oblysynda beıorganıkalyq hımııa. Klasterlerdi damytý úshin, onyń ishinde «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda da ınfraqurylym jasaý negiz bolyp tabylady. Bizdiń oıymyzsha, «Nurly jol» bastamasy osy klasterlerdiń tabysty damýynyń mańyzdy faktory bolyp tabylady, barlyq osyǵan uqsas sheteldik básekelester bastapqyda memlekettiń qatysýymen qurylǵan. Atyraý munaı-hımııa klasteri kómirsýtekti shıkizatty tereń óńdeýdi qarastyratyn bazalyq ónimder: polıpropılen, polıetılen shyǵarýdy qamtamasyz etedi. Jobalardyń jalpy quny 10 mlrd dollarǵa deıin baǵalanady. Biz jobalardy tıimdi basqarýdy qamtamasyz ete alatyn teń ınvestorlardy tartý úshin belsendi jumys júrgizip jatyrmyz. Aǵymdaǵy jaǵdaı munaı men gaz baǵasynyń quldyraýy kezinde olardy otyn retinde paı­dalanýdyń keleshegi bulyńǵyr ekenin kórsetýde, biraq munaı-hımııa ónimderin tutyný álemde, ásirese Qytaı, Úndistan, Azııa-Tynyq muhıty aımaǵy tárizdi jyldam damyp kele jatqan kór­shiles naryqtarda qarqyndy ósýde. Qazir polıpropılen óndirý jobasy iske asyrylyp jatyr. Zaýytty iske qosý 2020 jyl­­dyń sońy­­na josparlanyp otyr. Shyqqan ónimniń 90%-y eks­portqa jiberiledi, 10%-y otandyq óndiristi da­mytý úshin Qazaqstanda qalady. Polıpropılen, polıetılen tárizdi túpki ónimderdiń tóńireginde shaǵyn jáne orta bıznes qurýǵa bolatyn, odan ári óńdeýge jatatyn polımerli ónimderdiń 50-den astam túrin shyǵarý josparlanyp otyr. Búgingi kúnniń ózinde Atyraýda ımporttalatyn shıkizattan úsh óndiristik jeli – polıetılen plenkalar, polıpropılen qaptar jáne Qazaqstanda alǵash ret – bıaksaldi polıpropılen plenkalar óndirý jumys isteýde. Taraz hımııalyq parkin Jambyl oblysynyń Shý qalasynda salýymyzǵa birneshe sebep bar. Bul – toraptyq temir jol stansasynyń, «Qazaqstan – Qytaı» magıstraldy gaz qubyrynyń, KEGOC qosalqy stansasynyń, Tasótkel qoımasynyń bolýy. Sonymen qatar, tarıhı turǵydan alyp qaraǵanda, bul óńirde hımııa ónerkásibi salasynyń arnaýly kadrlary da bar. Bizdiń mamandarymyz búkil Qazaqstan boıynsha zertteý júrgizip, osy óńir hımııalyq park salý úshin eń qolaıly aımaq degen qorytyndyǵa keldi. Qazirgi ýaqytta bul jerde ınfraqurylym nysandarynyń qurylysy aıaqtalýda. Hımparkte biz ımportty almastyrýǵa baǵyt­talǵan joǵary qosymsha quny bar óndiris­terdi paıdalanýǵa berýdi josparlap otyrmyz. Alǵashqy eki zaýytty salyp jatyrmyz, olar ózara baılanysty bolady. Al sodan keıin biz shaǵyn jáne orta bıznes ókilderine parkte ornalasý­dy jáne qurylystaryn júrgizýdi usynamyz. Biz ımportty almastyratyn, eksportqa arnalǵan, joǵary tehnologııaly jáne básekege qabiletti hımııalyq ónimder óndirýge tikeleı ınvestısııa tartý úshin, óz tarapymyzdan kez kelgen ınvestor kelip, esh nársege alańdamaı ınfraqurylymǵa qosylyp, jumysyn bastaı alatyndaı qolaıly jaǵdaı jasaımyz. Meniń oıymsha, Shýdaǵy hımııalyq park ındýstrııalyq parkter jasaýdaǵy durys kóz­qarasty bildiredi: alań aýmaǵyn qorshap qoıyp, ony ındýstrııalyq aımaq retinde jarııa­laı salmaı, keshendi jospar qurý kerek, aldyn ala naryqty paıymdap, shıkizatpen, elektr energııa­symen qamtamasyz etý jáne t.b. jumystardy atqarý qajet. Ári, bir iri kompanııa, bul jerde BHK, «muz jarǵysh» tárizdi barlyǵynyń aldynda júrýi kerek. Osy klasterdi damytý sheńberinde metanol, ammıak, karbamıd, kúrdeli jáne azottyq tyńaıt­qyshtar, glıfosat, glıfosatty gerbısıdter jáne basqalary sııaqty negizgi hımııalyq jáne agro­hımııalyq ónimderdiń iri jáne orta tonnalyq óndirisin qurý josparlanýda. Sonymen qatar, klaster aýmaǵynda óndiristiń basqa salalary úshin hlor-siltilik ónimderdi, mysaly tuz qyshqyly, kalsıı gıpohlorıdin, natrıı gıpohlorıdin, kalsıı hlorıdin jáne basqa agrohımııalyq ónim túrlerin óndirý jos­parlanyp otyr. 2016 jyldyń mamyr aıynan bastap glıfosat, gerbısıdter jáne hlor-siltili ónimder óndirý bo­ıynsha agrarlyq-hımııalyq kesheniniń qurylysy bastaldy, ol ónimniń eki túri TMD elderinde óndirilmeıdi. Glıfosat óndirý 2018 jyly iske qosylady. Ol ýaqytqa deıin kaýstıkalyq soda óndirisin iske qosý kózdelýde. BHK barlyq jobalary boıynsha strategııa­lyq seriktesterdi tartpaqshy. Osylaısha óziniń 1 dol­lar qarajatyna kompanııa seriktesteriniń 1 dol­lar tikeleı ınvestısııalaryn jáne borysh­tyq qarjylandyrý arqyly 4,6 dollar tartady. Nátıjesinde, 2025 jyly tartylǵan ınvestısııa kólemi shamamen 10,6 mlrd AQSh dollaryn quraıtyn bolady. Osylaısha, Elbasy bizdiń aldymyzǵa qoıǵan mindetterdi sheshemiz: dástúrli óndiris salalary negizinde, kirister men olardyń dıvıdendterine súıene otyryp, jańa salalardy qurý. Shyn mánin­de, biz qazirdiń ózinde osy eki iri kompanııanyń naq­ty pishinin kórip otyrmyz. – О́mirzaq Estaıuly, Úkimet jahandyq ónerkásiptik jáne tehnologııalyq úrdisterge sáıkes ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn jańartty. Jańartylǵan IIDMB-ge «Samuryq-Qazyna» úlesi qandaı bolmaq? – Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý barysynda biz qordyń rólin neden kóremiz? Shyn máninde, Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes, dástúrli óndiriske negizdelgen jańa salalardyń paıda bolýyna jaǵdaı jasaý. Men aıtyp ótkendeı, ol qara jáne tústi metallýrgııa, munaı óńdeý jáne munaı, gaz-hımııa, aýyl sharýashylyǵy hımııasy – bular dástúrli sala bolyp kórinedi. Biraq bul salalarda ınnovasııalar áldeqashan damyp ketken. Qor qazirdiń ózinde birqatar jańa jobalardy iske asyrýǵa kirisip ketti, sonyń arqasynda aldaǵy jyldary aımaqtarda aýqymdy túrde qurylys júrgiziledi. Máselen, qordyń kompanııalary tobyna kiretin «Taý-Ken Samuryq» AQ tústi metallýrgııa salasynda eki iri jobany júzege asyrady. Moıyndaý kerek, alǵashqy úsh jylda «Taý-Ken Samuryqtyń» eshqandaı kelisimsharty da, jobasy da bolmady, tek óz taýashasyn qarastyrdy. Qatty paıdaly qazbalar salasyndaǵy alpaýyttarmen básekege túsýdiń máni joq edi. «Taý-Ken Samuryq» ereksheligi retinde biz kirisi tómen, taý-ken jáne geologııalyq sharttary kúrdeli ári salystyrmaly tómen deńgeıdegi, tereń ornalasqan ken oryndaryn óńdeýdi anyqtadyq. Osyndaı ken oryndaryn damytýdy sheshken sebebimiz – ondaı jerler elimizde birshama kóp – keremet múmkindikter ashady. Ázirlengen strategııaǵa sáıkes, jobalar portfeli 6 bólim­she­den quralǵan: qorǵasyn-myrysh, mys, qara metallýrgııa, asyl metaldar, sırek metaldar jáne kremnıı óndirisi. Osylaısha, nólden qurylǵan kompanııa tek 2012 jyly ǵana jyldam damı bastady. Innovasııalyq jobalarynyń arqasynda tabystylyqqa shyqty. Búgingi kúni kompanııanyń aktıvteriniń jalpy quny 562 mlrd teńgeni quraıdy. – Osy jobalar týraly tolyǵyraq aıtyp ótseńiz. – «Taý-Ken Samuryq» aktıvterinde iske qosylǵan eki zaýyt bar: ótken jyly 10 tonna taza altyn quımalary óndirilgen Astanadaǵy affınaj zaýyty jáne Qaraǵandy oblysyndaǵy kremnıı óndirisi. Kásiporyndy qalpyna kel­tirýdiń arqasynda 400-ge jýyq qyzmetkerdi jumys­qa qaıta alýǵa múmkindik týdy. Zaýyttyń barlyq ónimderi Germanııa men Amerıka Qurama Shtattaryna eksporttalady. Jalpy alǵanda, bıylǵy jyldyń tek birinshi jartysynda, «Taý-Ken Samuryq» shamamen $ 50 mln kóleminde shoǵyr­landyrylǵan paıda aldy. Damý perspektıvalaryna keler bolsaq, «Taý-Ken Samuryq» taý-ken baıytý kombınatyn iske qosý josparlanǵan «Shalqııa» ken ornyn óńdeýge kirisip ketti. Ol qorǵasyn jáne myrysh kenin óndirýshi iri ken orny, osydan 40 jyldan astam ýaqyt buryn ashylǵan edi, álemde úshinshi dep esepteletin, qazir segizdikke kiredi. «Shalqııa» óte perspektıvaly ken orny bolyp tabylady. Alaıda, jyldar boıy ol quramynda kremnezemniń, qarapaıym sózben aıtqanda, qumnyń kóp bolýyna baılanysty óńdelmeı keldi. Máselen, búkil álemde qoldanylatyn pırometallýrgııanyń dástúrli ádisi boıynsha, ıaǵnı joǵary temperatýra áserinen olar qum peshterde gelge aınalyp, súzgilerdi bekitip tastaıdy. Osyndaı konsentratpen jumys isteý úshin, peshti qaıta-qaıta óshirip ony tazartyp otyrý qajet bolar edi. Al úzdiksiz óndirý peshin toqtatý – eleýli shyǵynǵa ushyratady. Qajetti tehnologııalardy izdeý úshin ınjınırıng kompanııasy bir jyl ýaqyt jumsady. Kremnezem quramyn baıytý nátıjesinde 3,5% bolatyn konsentrat alýǵa múmkindik beretin tehnologııalyq jetildirý tabyldy. Qazirgi ýaqytta, jobanyń banktik tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesin ázirleý jáne kenishti halyqaralyq standarttar boıynsha jobalaý aıaqtaldy. Konsentratty «Kazsınkke» jetkizý týraly ýaǵdalastyqqa da qol jetkizildi. Jobada qarastyrylǵan óndirý men óńdeý tehnologııasy tipti álemdik ónerkásip deńgeıinde de ınnovasııalyq jáne biregeı bolyp tabylady. Osynyń arqasynda jobanyń tabystylyǵy joǵary, jerasty kenishinen jylyna shamamen 4 mln tonna ken óndiriledi. Aıtpaqshy, joba kredıtory – mıneraldyq resýrstardy óńdeý salasynda qorshaǵan orta men eńbek qaýipsizdigi máselelerinde eń joǵary talap qoıatyn Eýropa qaıta qurý jáne damý banki. «Taý-Ken Samuryq» óz kezeginde taǵy bir ken ornyn qamtıdy, ol qorǵasyn kenishin qaıta óńdeý úshin bizdiń taý-ken baıytý kombınaty qurylysyn salýdy josparlap otyrǵan Qaraǵandy oblysyndaǵy – «Alaıǵyr». Tehnologııalyq seriktesi – álemge áıgili MetsoMinerals fın kompanııasy. Qarjylandyrý ekinshi deńgeıli bankterdiń kredıttik jelileri esebinen qamtamasyz etiletin bolady. О́ndirilgen ónimdi – qorǵasyn-kúmis konsent­ra­tyn qazir Reseıden shıkizat ımporttap otyrǵan «Kazsınk» tolyq satyp alady. Bul Qazaqstannan joǵaryraq qosymsha quny bar ónim eksporttaýǵa múmkindik beredi. Kásiporyndarynda 700-den astam jumys orny ashylady, onyń ishinde zaýyt Qaraǵandy oblysynyń taý-ken salasynyń jabylyp jatqan kásiporyndarynyń qyzmetkerlerin jumyspen qamtýdy josparlaýda. Kelesi kezekte Soltústik Qatpar men Joǵarǵy Qaıraqty kenishteri, olar da birshama kúrdeli, onda biz qazir tehnologııalyq synaqtar júrgizýdemiz. Osy kúrdeli jobalardyń barlyǵy kóp shyǵyn­dardy talap etetindikten, jeke bıznes­tiń qyzy­ǵýshylyǵyn týdyrmaıdy. «Taý-Ken Samuryq» óz qyzmeti aıasynda bul jobalar óńir­lerdiń ekono­mı­kalyq damýy, áleýmettik problemalardy sheshýi turǵysynda ınvestısııa­lyq tartymdylyǵy men áleýetiniń joǵary ekenin dáleldedi. «Taý-Ken Samuryq» strategııasy nysandar salý, iske qosý jáne artynsha olardan stra­tegııalyq serikteske satý nemese IPO arqyly shyǵýǵa negizdeledi. Mysaly, 2014 jyly «Taý-Ken Samuryq» Qaraǵandyda metallýrgııalyq kremnıı óndiretin kásiporyndy «nólden» qalpyna keltirdi, al ol kásiporyn qazir óziniń jobalyq qýatyna shyǵyp, turaqty jumys istep tur. Qazirgi ýaqytta, biz bul jobanyń baqylaý paketin úlken transulttyq korporasııaǵa satý týraly kelissóz júrgizip jatyrmyz. Osylaı ınvestorlarǵa satý úshin aktıvter jasaý ádisi bolashaqta «Shalqııa» men «Alaıǵyr» tárizdi basqa da jobalarǵa qatysty qoldanylady. Áńgimelesken Rysty ÁLIBEKOVA