Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń osy bir aýyz sózi árdaıym júregimdi jylytyp júredi
Kókshetaý jaıly oılanyp, tolǵanyp keter bir shaqta, esime Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Kókshetaýdy dalada qaldyrmaımyn!» degen árdaıym júregimdi jylytyp júrer bir aýyz sóziniń dáıim esime oralatyny bar. 1998 jyl. Azattyǵymyzǵa jeti jyl. Táýelsiz el bolyp, ońymyz ben solymyzdy endi-endi tanı bastaǵan shaǵymyz. Keńestik zamannyń zar ıletip ketken tusy bul. El daǵdarysqa engen. Jumyssyzdyq jaılap, dúken sóreleri bos, qańyrap tur. Jalaqylary men zeınetaqylaryn aılap ala almaı shýlap qalǵan el.
Sol qalyń eliniń ǵasyrlar boıy zarly armany bolyp kelgen jáne de endi qolǵa tıgen Táýelsizdiginiń kók Týyn qolyna alyp, álem keńistigine nyq ári senimdi qadam jasaı bastaǵan Nursultan Nazarbaevtyń «Biz – alys saparǵa bel býyp, kememizdi táýekel darııasyna túsirgen elmiz, eles úmitti emes, erlik pen eldik muratyn kememizdiń tuǵyryna tý etip baılaǵan elmiz», – dep jáne de «Men úshin elimdi damyǵan elderdiń sapyna turǵyzyp, sanatyna qosýdan úlken maqsat joq», – dep tarıh sahnasyna ózindik únimen shyǵyp, ózindik aıqyn maqsatymen de, parasatty saıasatymen de dúnıeni ózine qarata bastaǵan da, qazaq elin aıdaı álemge jańa-jańa tanyta bastaǵan da shaǵy-tyn.
Eńsemiz bıik, rýhymyz asqaq. О́lgenimiz tirilip, óshkenimiz janyp, ózimizdiń túp tarıhymyzdy túgendeı bastadyq. Maǵjan men Ahańdar aqtaldy... Alash qaıratkerleri qaıtyp oraldy... handarymyz ben bılerimizdi, el qorǵaǵan batyrlarymyzdy ardaqtap, eskertkishter qoıyp, as berip, buryn aıta almaǵanymyzdy aıtyp, jaza almaǵanymyzdy jaza bastaǵan, bylaısha aıtqanda, ózimizdi ózimiz qushtarlana da, qumarlana da tanýdy, ózimizdi ózimiz tııanaqtap, tabýdy bastaǵan kezimiz.
Táýelsizdiktiń, mine, osyndaı bir tolǵamaly tusynda Elbasy Nursultan Nazarbaev Kóksheniń bir pushpaǵy Aıyrtaýǵa keldi. Sol aıyr saǵaly, qos órkeshti kógildir taýly ólkeniń Qulshynbaı atty bıik bir tóbesi bar. Osy araǵa qazaqtyń Qarasaı batyry jerlengen. Bul jaıynda orys ǵalymy V.Rýmıansevtiń 1913 jyly Sankt-Peterbýrg qalasynda shyqqan «Vernyı ýezi» kitabynda «V davnıe vremena rod Karasaı jıl v predelah nyneshneı Akmolınskoı oblastı, po predanııý mogıla Karasaıa nahodıtsıa na ýr.Aırtaý v Kokchetavskom ýezde» dep anyq jazylsa, Qazybek bek Taýasarulynyń «Túp-tuqııannan ózime sheıin» kitabynda da bul rastalady.
Sonan soń belgili qoǵam qaıratkeri, jazýshy Balǵabek Qydyrbekulynyń buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanǵan zertteýleri de qyzyqtyra túskeni anyq. Sol derekterge jáne kókshetaýlyq shejire qarııalardyń aıtqandaryna súıene otyryp, qazaqtyń Qarasaı batyry men onyń qandy kóılek jan joldasy Arǵyn Aǵyntaı batyrdyń jerlengen jerlerin anyqtap, biraz maǵlumat jınaǵannan keıin «Qazaq batyrlary Qarasaı men Aǵyntaı babamyzdyń beıiti Qulshynbaıdyń tóbesinde ekendigin bilmeı kelgen edik. Endi onyń naqty deregi tabylyp otyr», dep jazǵan maqalam «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 1997 jylǵy 25 maýsymdaǵy sanynda jaryq kórdi.
Osy maqala jaryq kórgennen keıin bul jaıtqa qyzyǵýshylar kóbeıdi de, Aýbaı Baıǵazıev, Serik Úmbetov, Qaırat Satybaldy, Áskerbek Abaev, Ańsar Musahanov, Nurtileý Bákiruly, Naǵashybek Qapalbekuly, Lázzat Turlashev, Baqyt Ospanov, taǵy da basqa azamattar habarlasyp, kóp uzamaı Kókshetaýǵa kelip, sol aradan Aıyrtaýǵa attanyp kettik. Quran oqylyp, as berildi. Aınalaıyn Qaırat belsendilik tanytyp, birden «Qarasaı batyr» qoryn qurǵyzyp, ony maǵan basqartyp, batyrlar basyna kesene salýdy oılastyra bastady da, osy bir abzal istiń basy-qasynda kúni-túni ózi júrdi. Qazir Qarasaı men Aǵyntaı batyrlardyń kesenesi úlken bir tarıhı da rýhanı mura bolyp, Aıyrtaý saǵasynan menmundalaıdy. Bul kesene kelip-ketýshi halyqtan qysy-jazy bir arylmaıdy. Qasıetin el tanydy. Bolat aǵa Nazarbaev ta kelip, meniń «Qazaqtyń Qarasaı batyry» atty kitabymnyń baspadan shyǵýyna tilekshi ári demeýshi bolǵan-dy.
Álqıssa, sol Qarasaı men Aǵyntaı batyrlar jerlengen Aıyrtaýǵa Elbasy da arnaıy kelip, taǵzym etti. Bul 1998 jyldyń 16 qazany bolatyn. Arqanyń qońyr kúziniń saryala boıaýyna malynyp, tamyljyp turǵan tabıǵattyń ǵajap bir shaǵyl shaǵy edi.
– Myna azamat, osy aranyń tarıhyn zerttep júrgen, – dep Soltústik Qazaqstan oblysynyń sol kezdegi ákimi Danıal Ahmetov meni nusqady.
– Bilemin, – dedi Elbasy. Toptan árirekteý turǵan meni janyna shaqyryp aldy da, áńgimege tartty. Júreksinip kelemin. Batyrlar jatqan Qulshynbaıdyń tóbesine shyqty da, aınala tóńirekke kóz salyp, sál-pálden keıin:
– Myna jer batyrlar jatsa jatqandaı-aq jer eken! Rahmet saǵan, – dedi. Elbasy osyny aıtty da, eldik pen erlik, Qarasaı men Aǵyntaı batyrlardyń qasıetti qazaq jerin qorǵaýdaǵy erlikterin, halqymyzdyń yqylym zamandardan bergi yntymaǵyn, birlik jaıly bılerdiń ósıetterin aıtqan kezde ózimdi kánigi bir sheshenniń aldynda turǵandaı sezindim.
– Qarasaı batyr meniń tikeleı segizinshi babam bolyp keledi. Maǵan deıin taratyp bere alasyń ba? – dedi jyly jymıyp. Batyrdyń bar tarıhyn zerttep júrgennen keıin biletin edim, shejireni sol arada taratyp berdim. Bul kez Qazaqstan úshin asa bir jaýapty kezeń bolatyn. Aldymyzda, ıaǵnı 1999 jyldyń 10 qańtarynda kezekten tys prezıdenttik saılaý ótkizilmekshi. Attandaǵandar men aıqaıshylardyń birazy ózderin prezıdenttikten úmitkerlikke usynyp jatqan kez. Alaıda, is basyndaǵy Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev áli únsiz. El eleńdep, halyq qobaljýǵa aınaldy. О́ıtkeni, barlyq qazaqstandyqtardyń úmit artyp, senip otyrǵandary bir-aq adam, ol Nazarbaev bolatyn! Eldiń ekonomıkasyn asa qıyn jaǵdaıdan alyp shyǵyp kele jatqan jáne de Kavkaz ben Baltyq boıy elderindegi sııaqty qandy qyrǵyn men ulttardyń arazdyǵyna jol bermeı, Qazaqstandy beıbit tynyshtyqta basqaryp, bereke-birligimizdiń arqasynda Qazaq elin álemge tanyta bastaǵan Nazarbaev qana kerek edi bizge! Kókeıde jatqan osy bir máselege alańdaǵannan keıin:
– Nuraǵa, – dedim batyldanyp, – aldaǵy prezıdenttik saılaýǵa daýysqa túsińiz! El de, halyq ta qoldaıdy, – dep baryp, kókshetaýlyqtar da tolyq Sizdi qoldaıdy, – dedim senimdi keıip tanytyp. Sol sátte Elbasy:
– Sender, kókshetaýlyqtar maǵan oblys ortalyǵyn Qyzyljarǵa jibergenime renjip júrgen joqsyńdar ma? – dedi de, únsiz qaldy.
– Nuraǵa, renjimedik desem, bul Sizge jalǵan aıtqandyǵym bolar. Basynda renish boldy. Máseleniń mánin keıin túsindik. Qazir Sizge alǵystan basqa aıtarymyz joq, – dep jaýap berdim. Sol sátte... ıá sol sátte Elbasynyń tolqı sóılegenin estidim de, osynshama názik, osynshama sezimdi júrek bolady eken-aý dep qatty tolqyp kettim.
– Aınalaıyn, rahmet! Meni sender túsinbeseńder... kim túsinedi endi?! Elge aıta bar, Kókshetaýdy dalada qaldyrmaımyn, – dedi Elbasy shynaıy bir peıilmen.
Kóńilim asqaqtap shyǵa keldi. Elbasyna shynaıy rızashylyǵymdy bildirip, qolymdaǵy ózimniń «Qazaqtyń Qarasaı batyry» atty kitabyma qoltańba jazyp berýin suradym. Kitapty aldy da, Elbasy óziniń marjandaı jazýymen «Jabal baýyrym! Babalar árýaǵyna istegen eren eńbegińe rızamyn! Baqytty bol! 16.H.98» – dep jazyp, qolyn qoıyp berdi. Elbasynyń sol tilegi men sol nıeti men úshin de, meniń urpaqtarym úshin de máńgi bir tileýshimdeı, máńgi bir aq batadaı bolyp, asyl muram bolyp, dúnıe turǵansha saqtala bereri anyq.
Kókshetaýdy dalada qaldyrmaımyn! Elbasynyń osy bir aýyz sózinde kıeli de qasıetti Kóksheniń jáne de onyń hany Abylaı men ǵulama ǵalymy Shoqannyń, qazaqtyń Qarasaı batyrynyń máńgi tynys tapqan, «aýylym qonǵan Syrymbet salasyna» dep syr qatqan Aqan seriniń, «jer shoqtyǵy Kókshetaý» dep asqaq únimen án salǵan Birjan saldyń, aqqýǵa únin qosyp, gákkýletken Úkili Ybyraıdyń, Qulagerdiń shabysyn kórgen el men jerge degen, onyń ótkeni men búginine degen qurmeti syıyp turǵan-dy.
...1997 jyldyń jańa jylynyń túninde aıdaı álemge masqaramyz shyǵyp, Kókshetaý qalasynyń jylý qazandyǵy men barlyq jylý qubyrlary qatyp, jarylyp, beınetti kúnder bastaldy. Sol kezderi elektr jaryǵy da belgili bir ýaqta ǵana berilip júrdi, gaz da joq. Sháıimizdi kóp qabatty úıimizdiń aldyna ot jaǵyp, kezektesip qaınatyp alatynbyz. Balalarymyzdy sýyq úıde tońbasyn dep aýyldaǵy aǵaıyndarǵa aparyp berdik. Mine, sol bir qıyn-qystaý kúnderi Kókshetaýǵa Nursultan Nazarbaevtyń ózi kelip, qatyp, isten shyǵyp jatqan qala qazandyǵyn kózimen kórip, tez arada qarjy bólgizip, Kókshetaýdyń aýyr jaǵdaıyn óz baqylaýynda ustap, qamqorlyq jasap edi.
Sol jaıynda Elbasy jónindegi ózimizdiń bir kóńil tolǵanysymyzda «káne, qaı eldiń Prezıdenti áldebir qazandyqty aralap, kórip júr? Bizdiń Prezıdentimiz ǵana! Bul óz elin, óz halqyn adal súıgen Nazarbaevtaı ǵana adamnyń qolynan keledi», dep aıtqan da bolatynbyz.
Hosh sonymen, oblys ortalyǵy mártebesinen aırylǵan Kókshetaýdyń jaǵdaıy qıyndap ketti. Kásiporyndar jabyla bastady. Jumyssyzdyq jaılady. Halyq birtindep kóship, páterler de ıesiz qalyp jatty. Sondaı bir kóńilimiz qulazyp, aldaǵy kúnimiz ne bolar eken dep alańdap júrgen sátte, ıaǵnı 1998 jyldyń 16 qazanynda Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Kókshetaýdy dalada qaldyrmaımyn!» degen bir aýyz sózi kóńil tońyn jibitip, úmit shyraǵyn jaqqandaı bolyp edi. Elbasymen jolyqqanymdy bilip otyrǵan kókshetaýlyqtar aldymnan shyǵyp: «Iá, qalaı eken, ne boldy?» – dep surap jatty.
– Qalaı ekenin bilmeımin, ákimdermen sóıleskennen góri Elbasymen sóılesý ońaıyraq pa dep qaldym. Al ne boldy deseńizder, Elbasy «Kókshetaýdy dalada qaldyrmaımyn», dedi, sálem aıtty bárińizge, – dep Elbasymen bir sáttik kezdesýden áserlengen kóńilimdi osylaısha túıip jetkizgen edim.
1999 jyldyń 8 sáýiri kúni Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń Aqmola oblysynyń ortalyǵyn Kókshetaý qalasyna aýystyrý jónindegi Jarlyǵy shyqqandaǵy el qýanyshyn kórýdiń ózi baqytty bir shaǵymyz edi. El súıinshilep ketti. Bul Jarlyqty Kókshetaýǵa sol kúni Úkimet basshysy Nurlan Balǵymbaev kelip estirtti de, jıyn ótkizdi. Sol sátte Elbasynyń «Kókshetaýdy dalada qaldyrmaımyn!» – degen bir aýyz sózi júrek túpkirinen estilip jatyr edi.
Kóp uzamaı Kókshetaýǵa Elbasynyń ózi de keldi. Kókshetaý qalasynyń astanalyq oblys ortalyǵy mártebesine ıe bolýyna baılanysty 1999 jyldyń 21 mamyry kúni Memleket basshysy Aqmola oblysynyń aktıvimen jınalys ótkizdi. Sol jıynda Elbasynyń aldynda sóz sóıleý senimine ıe boldym.
– Ardaqty aǵaıyn! Asa mártebeli Prezıdent myrza! El qýanyshynda shek joq búgin! Júrek tolqytar osynaý bir saltanatty sátte ózińizge degen el alǵysy da, el razylyǵy da sheksiz, shetsiz búgin! Qýanamyz, árıne! Qýanamyz da, jubanamyz! О́ıtkeni, árýaqty da ardaqty Kókshetaýdyń – kerbez Kóksheniń qasıetti kıesi de, jeriniń ıesi de – Aqbas býra óz mekenine ańyrana jetip, ańsap oralyp tur búgin. Oralýyńmen, kıelim! – dep júrek tolǵanysynan shyqqan sózderimdi aıttym. Sol sózderimdi osy kúnderi de asa bir ystyq kóretinim bar. О́ıtkeni, bul meniń Elbasynyń aldynda tuńǵysh sóıleýim bolatyn!
– Sol kıeli Aqbas býrany shýdasynan jetelep ákelip jáne de ýysynan shyǵaryp alǵan uly Abylaıdyń aq týyn mynaý elińizge óz qolyńyzben bir ustatyp otyrǵan Sizdi, ardaqty Nuraǵa, Oqjetpes óziniń bıik shyńyna kóteredi. Bıshi qaıyńy myń buralǵan bıimen, Aınakól kóbik shashqan aq tolqynymen, Zerendi zerli shashýymen qýana qarsy alady. Jumbaqtas syryn ashyp, máńgi uıqydaǵy Jekebatyr da basyn kóterip, ol da batasyn berip jatyr. Seksen kólińiz de búgingi qýanyshtan arnasyna syıa almaı, terbelip, teńselip, ol da bir sol qýanyshtan shalqyp, tasyp tógilip jatyr! Iá, Kókshetaý qýanady, Kókshetaý ýanady búgin! Shúkirshilik qylady! Oǵan da san qıly sebepter bar. Árige barmaı-aq, 1996 jyldyń jeltoqsan yzǵarynan qatyp, qaltyraǵan kúnderden bastap Siz óz Kókshetaýyńyzdy udaıy bir qamqorlyǵyńyzǵa alyp, bizdi ózińizdiń úlken júregińizdiń qyzýymen, jan jylýyńyzben sonan beri jylytyp-aq kele jatyrsyz. Biz úshin bul baqyt edi. Biz úshin bul shattyǵy mol qýanysh edi! Kókshetaý júdemesin degen nıetińizben bildeı-bir mınıstrlikti jiberdińiz. Oǵan da qýandyq! – deı kelip, Elbasynyń tikeleı tapsyrmasymen Kókshetaý qalasyna Qazaqstan Respýblıkasynyń Ekologııa jáne tabıǵatty paıdalaný mınıstrliginiń qonystandyrylǵandyǵy qıyndyqtan qınalyp, tunshyǵa bastaǵan Kókshetaýdyń tynysyn bir keńeıtip tastaǵandyǵyn aıttym.
Júrek taǵy da sóılep jatty. «Kókshetaýdy dalada qaldyrmaımyn!..» Osy bir aýyz sózińizdi ótken jyldyń qazan aıynyń 16-synda uly babańyz qazaqtyń Qarasaı batyry jerlengen bıik tóbeniń basynda turyp, babalar arýaǵyna minájat etip, «Kókshetaýdy dalada qaldyrmaımyn, Qudaı qalasa, bári de ornyna keledi», – degen bir aýyz sózińiz ár kókshetaýlyqtyń janyna demeý boldy, qýanyp júrdik. Bir úmit, bir kúdikpen ómir súrip jatqan ýaqyttyń bir sátti kúni, álemdi jaılap bara jatqan ekonomıkalyq jáne qarjy daǵdarysyna da qaramastan, «Kókshetaý, sen úshin», – dep bıylǵy jyldyń 8 sáýiri kúni Aqmola oblysynyń ortalyǵyn Kókshetaýǵa kóshirý jónindegi Jarlyǵyńyzǵa qol qoıyp, Kókshetaýdyń árýaǵyn tebirenttińiz! Tebirenbegen júrek, tolǵanbaǵan jan qalmady! Qaraótkelden Kókshetaýǵa bet túzegen búgingi kóshke sát sapar tileımiz! «Elge el qosylsa – qut» degendi dana qazaq beker aıtpaǵan bolar. Basy qosylyp otyrǵan qos el, endi bir maqsat, bir múddege birlesip eńbek eteıik, Qazaq eliniń múddesine, onyń halqynyń múddesine qyzmet eteıik. Kókshetaý – ısi qazaqqa ortaq meken. Táýelsiz Qazaq eliniń uly kóshin Prezıdentimiz Saryarqanyń kindik tusyna beker burǵan joq. Sony uǵyna bileıik te, Astana irgesindegi myna Kókshetaýymyzdy sol Astananyń serigi, sol Astananyń egizi ete bileıik! Bul – eldiń irgesin bekitý degen sóz! Al el irgesin bekitý, myna otyrǵan sizder men bizdiń jatpaı-turmaı atqarar isterimiz bolsa kerek-ti.
Qaısybirin aıta berersiń! Áıteýir, dúnıe kezek degen jáne de bar ǵoı. Sol adal nıetińizben, aq adal senimińizben kúni búginge deıin aıalap, áspettep, qasterlep, qadirlep, ardaqtap kele jatqan Kókshetaýyńyz da, kókshetaýlyqtar da endi Sizdi qýantýǵa mindetti. Senińiz bizge! Táńir ıesi Kókshetaý aspanynda, Kókshetaý asqarynda, Kókshetaý shalqarynda Siz ben bizderdi árdaıym sol qýanyshtarmen júzdestirýge jazsyn! Adamzat óz dáýiriniń jańa bir myń jyldyǵy – HHI ǵasyrǵa bet alyp bara jatqan ǵasyrlar toǵysyndaǵy tarıhı asa kúrdeli kezeńdegi Qazaq eliniń aldynda turǵan uly mindetterdi biz de aıqyn sezinemiz. Ol mindettiń ulysy – el bolý! Sol el bolý mindetiniń ult aldyndaǵy, tarıh aldyndaǵy, keler urpaq aldyndaǵy uly jaýapkershiligin biz Qazaqstan Respýblıkasynyń tuńǵysh Prezıdenti ózińiz júrgizip otyrǵan saıasat ózeginen, Sizdiń ár isińizden, Sizdiń ár qadamyńyzdan aıqyn tanyp ta otyrmyz. Sony tanı otyryp: «El bolý jaıyn Elbasyndaı oılaıyq, eldiń jaǵdaıyn da Elbasyndaı oılaıyq», – degim keledi!
Dúnıe keńistiginde tutanyp jatqan otty qaqtyǵystar men qantógisterden elińizdi aman alyp ótip, danalyǵy da, balalyǵy da mol týǵan halqyńyzdy jaısań da jaqsy kúnderge tezirek jetkizsem degen bir ǵana arman, bir ǵana maqsat bar Sizde! Sol arman, sol maqsattyń oryndalýyn bir táńirden tileısiz, mazasyz kúı keshesiz, kontınenttiń el-eline aspan ushyp, qıyr barasyz, sol saparlaryńyzda Qazaq eliniń Qarasaı babańyzdaı qorǵany, Abylaıdaı aıbyny bolyp júresiz! Sol saparlaryńyzda, sol uly isterińizde Sizdi, ardaqty Nursultan Ábishuly, sol babalar árýaǵy qoldasyn árdaıym! Elińiz, jurtyńyz, myna otyrǵan halqyńyz da aman bolǵaı!».
Elbasyna eldiń atynan, barsha kókshetaýlyqtardyń atynan árýaq terbep aıtylǵan alǵysty sóz edi bul! Sóıtken de, sóıtken kóńil ushyndaǵy Kókshetaý az ýaqyttyń ishinde túlep sala berdi. Bul endi astanalyq Aqmola oblysynyń mártebesimen damydy.
Kókshetaý dalada qalǵan joq. Búgingi Kókshetaý Elbasynyń shynaıy qamqorlyǵymen táýelsiz Qazaqstannyń kórkem de kelbetti bir qalasy bolyp kún saıyn qulpyryp, gúldenip keledi. Sony kórgen saıyn, Elbasynyń «Kókshetaýdy dalada qaldyrmaımyn!» degen bir aýyz sózi júregimdi jylytyp, saırap turady áli de!
Jabal ERǴALIEV,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
Parlament Senatynyń depýtaty