QarMTÝ-dyń alǵa qoıǵan mindet-maqsattary zor
Qaraǵandy memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetiniń tarıhy men zamanaýı jetistikteri Memleket basshysynyń qyzmetimen, ol kisiniń jahandyq bastamalarymen jáne Qazaqstandy áleýmettik-ekonomıkalyq jetildirý máseleleri boıynsha baǵdarlamalyq tapsyrmalarymen tyǵyz baılanysty. Ýnıversıtet ujymy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń ınjenerlik bilim negizderin 1962-1965 jyldary osy oqý ornynda alǵanyn maqtan tutady. Elbasynyń Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti kúni jalpyulttyq mereke retinde alǵash ret atalyp ótken 2012 jyldyń 1 jeltoqsanynda QarMTÝ-ǵa arnaıy kelýi baıyrǵy bilim ordasynyń ınnovasııalyq damýyna qýatty serpin berdi. Ol kisiniń osynaý bilim ordasyna degen erekshe iltıpatyn Qurmetti qonaqtar kitabynda jazyp qaldyrǵan lebizi de aıǵaqtaıdy. «Men osy oqý ornynda – búkil Qazaqstan úshin ınjener mamandar daıarlaıtyn ustahanada bilim alǵanymdy maqtan tutamyn», – delingen onda.
Memleket basshysy N.Á. Nazarbaevtyń jańa ındýstrııalandyrýdy, ınstıtýttyq reformalardy júzege asyrý úshin ulttyq ınnovasııalyq júıelerdi, adam kapıtalyn damytý baǵytyndaǵy strategııalyq bastamalaryn qoldaý maqsatynda Qaraǵandy memlekettik tehnıkalyq ýnıversıteti keıingi on shaqty jylda Ortalyq Qazaqstannyń mádenı, zııatkerlik jáne óndiristik qarashańyraǵyna aınaldy.
Memleket basshysynyń elimizdiń, onyń ishinde QarMTÝ-dyń ınnovasııalyq damýyndaǵy bastamalarynyń jasampazdyq róli jyl saıyn ótkiziletin «QR Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń jańa Qazaqstandy qalyptastyrý boıynsha taǵdyrsheshti sheshimderi» atty respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııanyń ózegine aınalǵan. Bıyl bul konferensııa QarMTÝ bazasynda 25 qarasha kúni onlaın rejimde ótkizilip, onyń jumysyna kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, ǵalymdar, elimizdegi 15 bazalyq joǵary oqý ornynyń professor-oqytýshylar quramy men stýdentteri – barlyǵy 10 myńnan astam adam qatysty. Konferensııa sheńberinde, Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha, ýnıversıtet ishinen Ken-metallýrgııa keshenindegi metandy energetıka zerthanasy ashyldy.
«Qazaqstan-2050» Strategııasynda Elbasy ınjenerlik bilim men zamanaýı tehnıkalyq mamandyqtarǵa oqytý júıesin joǵary oqý oryndarynyń ǵylymı-zertteý qyzmetin memleket-jekemenshik áriptestigi sheńberinde kúsheıtý negizinde álemdik standarttar deńgeıine jetkizý mindetin qoıǵany belgili. Shetel ınvestorlary keńesiniń 26-shy otyrysynda Nursultan Ábishuly bilim berýdiń álemdik ekonomıka kóshbasshylarynyń qatysýymen júzege asyrylǵan sátti jobasy retinde «TOTAL» transulttyq kompanııasynyń qyzmetin mysalǵa keltirdi. «TOTAL» kompanııasynyń yqpalymen óz salasyndaǵy oqý ortalyqtaryn halyqaralyq sertıfıkattaýmen shuǵyldanatyn Qazaqstannyń dánekerleý ınstıtýty ashylǵanyn sheteldik ınvestorlarǵa úlgi etti.
2014 jyldyń 5 jeltoqsanynda Fransııa prezıdenti Fransýa Ollandpen kezdesýde Nursultan Ábishuly «2010 jyldan beri, «TOTAL» kompanııasynyń qoldaýymen, Qaraǵandy tehnıkalyq ýnıversıtetiniń bazasynda Dánekerleý ınstıtýty jemisti jumys istep keledi. Kezinde ózim de osy ýnıversıtette oqyǵandyqtan, bul jetistik men úshin tipten qýanyshty», – dep atap ótti.
QarMTÝ bazasyndaǵy Qazaqstannyń dánekerleý ınstıtýty búginde álemdik óndirýshilerdiń biregeı jabdyqtar keshenimen qamtamasyz etilgen. Munaı-gaz kompanııalarynyń tapsyrystaryna sáıkes, «IWE halyqaralyq ınjener-dánekerleýshi» baǵdarlamasy boıynsha ulttyq jáne transulttyq kompanııalar zárý bolyp otyrǵan mamandardyń úsh legin oqytyp shyǵaryp, olarǵa álemniń 56 memleketinde moıyndalatyn dıplomdar berdik.
Qazirgi ýaqytta tehnosalanyń suranysy álemdik ındýstrııa deńgeıi men altynshy tehnologııalyq satynyń talaptarynan kósh ilgeri qalyp qoıǵan ınjenerlik bilimnen birshama ozyp ketken. Kele jatqan Tórtinshi ındýstrııalyq revolıýsııa jaǵdaıynda ónerkásip pen aqparattyq tehnologııalardy ushtastyra alatyn mamandar daıarlaý qamyn oılaý qajet. SMART-, CALS-, 3…6D-tehnologııalar ónerkásip, kólik, energetıka, qurylys salalaryna barǵan saıyn tereńdeı enip keledi. Internet zamanynda óndiris te «aqyldy» bola bastady. Tereń bilimdi, básekege qabiletti, IIDMB-2 jobalary degende julqynyp turǵan jańa býyn ınjenerlerine suranys kúshti. Atalǵan baǵdarlama tek serpindi jobalar tehnıka jáne tehnologııalar salasynda básekege qabiletti mamandarmen qamtamasyz etilgende ǵana júzege asady.
QarMTÝ ekonomıkany damytýdyń basty baǵyttary sanalatyn «Ken isi», «Metallýrgııa» jáne «Mashına jasaý» salalaryna IIDMB-2 sheńberinde ınjener mamandar daıarlaıtyn bazalyq joǵary oqý orny bolyp tabylady.
Mamandardy daıarlaý beıindik magıstratýranyń tájirıbege den qoıylǵan jańa bilim berý baǵdarlamalary sheńberinde, «JOO – Jumys berýshi – Magıstrant» túrindegi úshjaqty kelisimshart boıynsha júrgiziledi. Baǵdarlamalar álemniń jetekshi tehnıkalyq ýnıversıtetterimen, transulttyq jáne ulttyq kompanııalarmen birlesip jasalyp, júzege asyrylýda.
Atap aıtqanda, tek «Robototehnıka. Basqarý júıeleri», «Metallýrgııadaǵy nanotehnologııalar», «Ken-metallýrgııa keshenindegi ınnovasııalyq tehnologııalar. Geotehnıka», «Ken-metallýrgııa ónerkásibindegi dánekerleý óndirisiniń ınnovasııalyq tehnologııalary» jáne «Metallýrgııadaǵy qurylys ınjınırıngi» baǵdarlamalary boıynsha Qaraǵandy oblysynda Indýstrııalandyrý kartasy jobalaryn júzege asyryp jatqan 45 salalyq kásiporynmen mamandardy maqsatty daıarlaý men jumysqa ornalastyrý týraly 460 kelisimshart jasastyq.
Jańa býyn ınjenerlerin daıarlaý isi men ǵylymǵa táýeldi tehnologııalar transfertindegi halyqaralyq áriptesterimiz dep álemdik deńgeıdegi Mıchıgan, Gonkong, Vena, Reın-Vestfal, Bırmıngem, Lotarıngııa, Nansı ýnıversıtetteri, Uly Petrdiń Sankt-Peterbýrg polıtehnıkalyq ýnıversıteti, Tom polıtehnıkalyq ýnıversıteti, Máskeý bolat jáne balqymalar ınstıtýty, Ýral federaldyq ýnıversıteti jáne basqalardy ataı alamyz. Jobany júzege asyrýǵa QarMTÝ-dyń baıyrǵy strategııalyq áriptesteri – TOTAL, ArselorMittal, FESTO, Schneider Electric, Mitsubishi Electric, ERSAI, Leica Geosystems, EPAM Systems, FLUOR, CHINA KINGHO ENERGY GROUP, «Qazaqmys», «Imstalkon», KEGOC jáne basqa transulttyq jáne ulttyq kompanııalardyń jetekshi mamandary belsene atsalysýda. Jobany júzege asyrý aıasyndaǵy oqý úderisinde álemdik óndirýshilerdiń (AQSh, Ulybrıtanııa, Nıderland, Japonııa, Fransııa, Germanııa jáne Shveısarııa) jalpy quny 380 mıllıon teńge turatyn biregeı zerthanalyq jabdyqtary paıdalanylady.
Mamandardy daıarlaý barysynda bilim men ǵylymdy jáne óndiristi tıimdi biriktirý QarMTÝ bazasyndaǵy «Korporatıvtik ýnıversıtet» klasteriniń biregeı zııatkerlik jáne ǵylymı-tehnıkalyq áleýetin paıdalaný jolymen júzege asyrylýda. Klaster Qazaqstan, Germanııa, Fransııa, Qytaı, Reseı, Belorýssııa jáne О́zbekstan elderiniń 86 jetekshi kásiporyndary men ǵylymı ortalyqtaryn jumyldyryp otyr. Klaster júıesin quraýshylar qatarynda ulttyq ken-metallýrgııa kesheniniń basty kompanııalary sanalatyn «ArselorMıttal Temirtaý», «Qazaqmys», Sokolov-Sarybaı ken-baıytý óndiristik birlestigi, «Shubarkól Kómir», «Bogatyr Kómir» jáne basqalar bar.
Konsorsıýmdyq kelisim men úshjaqty kelisimsharttarǵa sáıkes, kásiporyndar bilim alýshylardy zamanaýı materıaldyq-tehnıkalyq bazamen qamtamasyz etip, olarda kásiptik jáne zertteý tájirıbeleri júrgiziledi, kýrs jáne dıplom jumystary oryndalady. Túlekter shyǵaratyn kafedralardyń 60 óndiristik fılıalynda júretin oqý úderisine jyl saıyn kásiporyndardyń 300-den astam jetekshi mamandary atsalysady. Kásiporyndardyń demeýshilik kómegi esebinen 2015 jyldyń ózinde jańa bilim berý baǵdarlamalarynyń zerthanalyq bazasy somasy 800 mıllıon teńgeden asatyn jabdyqtarmen, baǵdarlamalyq keshendermen tolyqty. Kóptegen kásiporyndardyń basshylary Qaraǵandy «polıtehynyń» túlekteri. Sondyqtan, olardyń óz bastamasymen, osy joǵary oqý ornynyń negizin qalaǵan akademık Á.S.Saǵynovtyń 100 jyldyq mereıtoıy qurmetine ýnıversıtettiń Endaýment-qory quryldy.
Konsorsıým kásiporyndarymen áriptestik sheńberinde mańyzdy ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-qurastyrý jumystary jasalyp, keıin olar óndiriske engizilýde. Ekonomıkanyń naqty sektorymen ózara tıimdi shyǵarmashylyq áriptestiktiń arqasynda joǵary oqý orny júzege asyryp otyrǵan zertteýler men ázirlemeler, tehnologııalardy kommersııalandyrý 8 jyl ishinde 20 esege deıin artty.
Astana qalasynda ótetin EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesine QarMTÝ-dyń balamaly energetıka salasynda jasaǵan biregeı ázirlemeleri: ekologııalyq taza gıdrodınamıkalyq qyzdyrý qondyrǵylarynyń 3 túri, jylystaý togynyń vakýýmdyq radıatory men relesi qoıylady.
QarMTÝ ǵalymdary kásiporyndardyń jetekshi mamandarymen birlesip, ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-qurastyrý jumystarynyń nátıjesinde qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde 65 oqýlyq daıarlap, basyp shyǵardy. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi olardy elimizdiń tehnıkalyq joǵary oqý oryndaryna usyndy. Kóptildilikti damytý sheńberinde QarMTÝ aǵylshyn tilindegi oqýlyqtar jasaýdyń bazalyq joǵary oqý orny retinde belgilengen jáne bıylǵy oqý jylynan bastap jańa «Aqparattyq-baılanys tehnologııalary» pánin aǵylshyn tilinde oqyta bastady.
Korporatıvtik ýnıversıtet aıasynda tıimdi jumys istep turǵan «Bilim – Ǵylym – О́ndiris» modelin qalyptastyrýdaǵy júıeli jumystardyń arqasynda QarMTÝ Qazaqstanda tuńǵysh ret qosymsha jumysshy mamandyǵy bar ınjenerlerdi daıarlaýdyń qosarly oqytý júıesin iske qosty. Qazirgi óndiriske mundaı mamandar asa qajet. Osy máseleni sheshý maqsatynda ýnıversıtette óńirimizde jappaı suranysqa ıe ken óndirý, dánekerleý, mashına jasaý, qurylys, energetıka jáne telekommýnıkasııa salalaryndaǵy jumysshy mamandyqtary boıynsha zamanaýı jabdyqtar keshenimen qamtamasyz etilgen 6 ortalyq ashyldy. Stýdentter jumysshy mamandyǵyn birinshi kýrsta oqyp júrgen kezinde-aq alyp, sonyń arqasynda óndiristik tájirıbeden shtattyq jumys ornynda ótip, kásiporyndardaǵy qosarly oqytý jaǵdaılaryna da tez úırenedi.
Jańa býyn ınjenerlerin daıarlaý eńbekke baýlýmen, patrıottyq tárbıemen, sonymen qatar, QarMTÝ-da «Máńgilik El» jalpyulttyq qundylyqtaryn ádistemelik negiz etip alyp, jemisti jumystar atqaryp jatqan «Jańa qazaqstandyq patrıotızmdi qalyptastyrý» modelimen tyǵyz baılanysty. Bolashaq mamandar tárbıesin uıymdastyrýdaǵy jańalyq – ol kezeń-kezeńimen qısyndy jalǵasyn taýyp otyratyn júıe túrindegi modelge negizdelgen. Ár kezeńniń óz maqsaty men mazmuny bar jáne ol naqty bir oqý semestrine belgilengen. Bul modelde tárbıe uǵymy aǵa urpaqtyń jas urpaqpen bir mezgildik tájirıbe bólisýi, aqyl aıtýy túrinde emes, oqytýshylardyń, óndiristegi jetekshilerdiń jáne stýdentterdiń oqýda da, odan tys kezderde de ózara qarym-qatynasy, áriptestik syılastyǵy retinde júredi. Shyndyǵynda, QarMTÝ-da tárbıe berýdiń jańa tehnologııasy jasalyp, jemisti jumystar atqarylýda. Ony joǵary kásibı bilim berip otyrǵan basqa bilim berý mekemelerinde de tájirıbege keńinen engizýge keńes berer edim.
Jańa býynnyń ınjener mamandaryn daıarlaý barysy men nátıjeleri QarMTÝ-dyń professor-oqytýshylar quramy, stýdentteri men óndiristik áriptesteri Elbasy N.Á. Nazarbaev Táýelsiz Qazaqstandy áleýmettik jetildirý boıynsha alǵa qoıǵan mindetterdi ónimdi de sapaly oryndaýǵa bel býyp otyrǵanyn aıqyn ańǵartady. Osy oraıda aıta ketkim keletini, belgili músinshi A.Bılyktyń otbasy Memleket basshysy men metallýrg jumysshylar keskindelgen óner týyndysyn oqý jylynyń basynda QarMTÝ-ǵa tartý etkeni óte oryndy ári jan tebirenterlik oqıǵa boldy. Elimiz úshin taǵdyrsheshti sheshimder qabyldaǵan Prezıdentimizge halyqtyń aıtar alǵysynyń bir kórinisi osy bolar.
Arstan Ǵazalıev,
QarMTÝ-dyń rektory,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty,
QR UǴA akademıgi