Jazýshy Turysbek Sáýketaevtyń «Qıly taǵdyr» atty romandar toptamasynyń «Aıqarańǵy» atty alǵashqy tomy Jeltoqsan oqıǵasyna arnalǵan. Táýelsizdik alǵaly beri túrli janrda jazylyp jatqan Jeltoqsan tarıhy, sol kezeńdegi saıası, qoǵamdyq qubylystar, ómir sabaqtary ýaqyt-tóreshiniń tarazysynda qorytylyp, sóz óneriniń kórkemdik talap-sharty boıynsha qaıta óńdelip, búgingi ádebıet bıiginen baıandalýda. T.Sáýketaevtyń «Aıqarańǵysy» – sonyń dáleli.
«Aıqarańǵyda» ádiletsizdik pen óktemshildikke, otarshyldyq saıasatqa, bıýrokratızmge qurylǵan qoǵamnyń shyndyǵy beınelengen. Jeltoqsan oqıǵasy kezinde tarıh sahnasyna shyqqan tulǵalar men qalam qaıratkerleriniń taǵdyry naqty faktiler negizinde sýrettelip, sol kezeńniń saıası-psıhologııalyq atmosferasy nanymdy da tereń taldanǵan. Shyǵarma keıipkerleri Sábıra (Muhametjanova) men Ázız-Sultannyń (Qaırat Rysqulbekov) baqyty Shymbulaqtaǵy shýaqty sátterimen sholaq qaıyrylady. Odan ári oqyrman jeltoqsan aıynyń yzǵarly aıazyn Sábıramen birge sezinip, óz basynan keshkendeı kúıge enedi.
Qalamger kópshilik biletin tarıhı derekter men sýretterden syrt ketpegen. Jeltoqsan kóterilisine qatysqandar týraly kóptegen estelikter, zertteýler, túrli qujattyq-derektik kitaptar jazylyp, fılmder túsirildi.Alaıda, kúrdeli janrdaǵy birneshe kitaptan turatyn alǵashqy kesek shyǵarma osy T.Sáýketaevtyń «Qıly taǵdyr» atty romandar toptamasy bolsa kerek. Qalamger ózine deıingi jazýshylar beınelemegen oqıǵany, qazirgi zaman týdyrǵan tıptik beınelerdi somdap, qoǵamnyń qupııa syrlary men saıası astarlaryn anyqtaýǵa den qoıady. Osy rette túrli ádebı tásilderdi túrlendirip, ashy aqıqattardy birde jolseriktiń aýzyna salsa, birde jumysshy jigitterdi, stýdentterdi sóıletedi, endi birde Elesti (aqyn Sákenniń, Sábıranyń, anasynyń, babasynyń) tildestiredi, áıteýir, ne kerek avtor aıtpaǵyn ár keıipkerine telip, sol kezeńniń saıası-áleýmettik ahýalyn tutastaı beıneleıdi.
Shymbulaqtan oralǵan kúni sheshesinen «Ákeń ál ústinde.Tez jet!» degen jedel hat alǵan Ázız-Sultan Jeltoqsan oqıǵasy jaıly kesh biledi. Ál ústinde jatqan ákesiniń halin bilýge aýylǵa sýyt attanǵan Ázız-Sultandy ómirbaqı qoı sońynda júrse de pende retinde rahattanyp kúı keshpegen ata-anasynyń azapty ómiri, qıynshylyqta qol ushyn berýge jaramaǵan aǵaıyndardyń, basshylardyń bezbúırektigi, burynǵy sútteı uıyǵan berekeli de baýyrmal aýyl, aǵaıyn atty kıeli uǵymnyń umytylyp, ulttyq rýhtyń aza bastaýy qatty qapalandyrady. Qalamger sheshesine bolysamyn dep mektepke barmaı qoı baqqan eki balanyń taǵdyry arqyly qazaqtyń kelesheginiń úzilgeli otyrǵanyna oı jiberedi. Azyp-tozǵan aýyl ómiri, keleshegi kúńgirt urpaq tárbıesi, ultymyzdyń ishki dil, rýhanı tireginen aıyrylyp, «usharyn jel, qonaryn saı biletin qańbaqtaı» qaýqarsyz hali Ázız-Sultandy aldaǵy úlken kúreske psıhologııalyq turǵydan daıarlaıdy.
Kórkem mátinniń baıandaý qurylymynda bastan-aıaq avtor-baıandaýshy beınesinde kóringen Turysbek Sáýketaev ómirlik shyndyqtyń kórkem materıalǵa aýysý barysyn qalamgerlik qabilet-qarymyna qaraı utymdy uıymdastyra bilgen. Týyndynyń ózi birneshe kitaptan turatyn kúrdeli dúnıe bolǵandyqtan, keń tynysty, óristi ólshemdi, kóp komponentti, mol faktorly qubylysty birden sezinesiz.
Qalamger naqty tarıhı derekter men óz zamandastarynyń beınesin somdaı otyryp, olardyń kórkem shyǵarmadaǵy obrazyn jasaıdy. Iаǵnı ómirdegi aqıyq aqyn Oljas Súleımenov, kórnekti qoǵam jáne memleket qaıratkeri Dinmuhamed Qonaev, MQK-nyń bastyǵy Mıronın, Aıtýarov, Shymkent oblystyq partııa komıtetiniń sekretary Ardabekov (Asanbaı Asqarov), Mıhaıl Sergeevıch Gorbachev, jeltoqsan qaharmany Ázız-Sultan (Qaırat Rysqulbekov), Sábıra (Muhametjanova), t.b. beıneleri bar bolmystarymen shynaıy keskindelgen. Keıbir keıipkerlerdiń esimderi atalmasa da prototıpteri kórkem mátindegi tarıhı derekter men is-áreketteri arqyly aıqyndalyp otyrady.
Oqyrmanǵa oı salyp, kóńil-kúı syılaý, janyn qozǵap, sanasyna sáýle túsirý osyndaı kúrdeli taǵdyrlar tabıǵatyn ashyp, kezeńdik keńistikti keskindep, tarıhtyń qaı synyna da jaýap bere alatyn kórkemdigi joǵary ádebı týyndylarǵa ǵana tán qundylyq bolsa kerek. Túrli janrlarda jazylyp, beınelenip júrgen Jeltoqsan taqyryby, ondaǵy qandy qasiretter men qıly taǵdyrlar osyndaı kórkemdik tutastyqta kórinýiniń ózi qazaq ádebıeti úshin úlken úles.
«Aıqarańǵydaǵy» Ázız-Sultannyń ulttyq namysy oıanýyna jan-jaǵyn qorshaǵan ádiletsizdik, ásirese, aýyldyq jerdegi jergilikti halyqtyń azyp-tozǵan jaǵdaıy, jol boıy kórgen surqaı kórinister de qatty áser etedi. Daladan kelip qala kórgen stýdent endi ómirge ózgeshe, sanaly kózqaraspen qaraı bastaıdy. Jan-jaǵy tolǵan qasiret, bul qazaq qalaı kún keshpek? Basymyzdan neshe zulmat ótse de jeri men tilin, mádenıeti men ónerin naızanyń ushymen, bilektiń kúshimen ǵana emes, týa bitken tabıǵı daryndylyǵymen de qorǵap, dáriptep kelgen baba dástúri nege nildeı buzyldy? Otarshyldyqpen kelgen alaýyzdyq, bir-birine degen senimsizdik, ákesi balasyna, qyzy sheshesine shaptyǵatyn dert búkil ulttyq dilimizden aıyrylýǵa alyp keldi. Kommýnızm, teńdik, ınternasıonalızm, ádilettik degenimiz tek baspasóz betterinde ǵana eken. Ázız-Sultan óz dini men diline berik kórshi ózbek ultynyń tárbıesin alǵan Ábdimomyn esimdi jolserikpen pikirtalasqa túsý arqyly talaı aqıqatqa kóz jetkizip, ómirge degen kózqarasy ózgeredi.
О́z ómiri men elindegi jaǵdaıǵa ózgeniń kózqarasymen qarap, kóp nárseniń kóleńkeli tustaryna oı jibergen stýdent qazaqtyń rýhanı quldyraýyna ne sebep degen saýaldarǵa jol boıy jaýap izdeıdi. Biraq, ony taldap, tarazylaýǵa ómirlik tájirıbesi jetpeıdi. Jolserik pen jolaýshy dıalogy – shyǵarma ıdeıasynyń pisip-jetilýine, olardyń sebepteri men aqıqattaryna jaýap izdeý jolyndaǵy avtorlyq sheshim. Jazýshy jergilikti halyqtyń janshylǵan rýhyn, aldanǵan armanyn, taptalǵan namysyn, totalıtarlyq rejimniń patshalyq Reseıden beri túrin ǵana ózgertip, bógde jurtty tuqyrtyp kelgen sıqyn eki ult ókiliniń pikirtalasy arqyly áshkereleýdi tıimdi ádis dep tapqan.
Qoǵamdyq ómirge degen saıası kózqarastar qaıshylyǵy romanda Ázız-Sultannyń bólmeles jigitteri – Erjan, Muhıttardyń pikirtalastary arqyly beriledi. Olardyń alańdaǵy jaǵdaıdy taldaǵan oı-túıinderi, ashynǵannan aıtylǵan oı qaqtyǵystary, tipti, dúnıetanymdaryndaǵy ala-qulalyqtan týatyn kereǵar pikirler keńestik kezeńniń ishteı irigen saıası ahýalyn, qoǵamdyq qubylystardyń bet perdesin ashady.
Keńestik alyp ımperııanyń irgesin shaıqaltqan Jeltoqsan rýhtyń oıanýyna alǵashynda stıhııaly túrde bastalsa da, alańdaǵy jastarǵa jasalǵan ádiletsizdik, qazaq qyzdaryna kórsetilgen qorlyq ulttyq sanaǵa serpilis berip, oqıǵasy ulasqanyn búgingi tarıh dáleldep otyr.
Qazaq jastarynyń boıyndaǵy qaıtpas qaısarlyqty, alǵa qoıǵan aıqyn maqsatqa jetý jolyndaǵy tabandylyqty, muqalmas jiger-qaıratty biz romandaǵy Ázız-Sultannyń obrazynan kóremiz. Ásirese, «Shovınızm kándeni» degen taraýdaǵy Ázız-Sultannyń kórgen qorlyǵy, túrmedegi baskeser Pahan degen jaýyzdyń aıýandyq is-áreketteri jan shoshytady. Romandaǵy Ázız-Sultannyń jazyqsyz jazalanýy, sottalý prosesi men túrmedegi kúnderiniń sýrettelýi avtordyń detektıvtik sıýjetterdi paıdalanǵanyn kórsetedi.
Aıyptaýshy Allahberdıevtiń aıtqanyna kónbegen Ázız-Sultan kóp kisilik kameradaǵy Pahan sekildi qandy qylmyskerdiń ómir súrýine de qoǵam, orta kináli dep biledi. Ásirese, ózi stýdent bolsa da alaıaqtyqtyń neshe aılasyn biletin satqyn Qosymhan, túrmedegi baskeser Pahan, Shynarbaı Áshetovıch sııaqty keıipkerlerdiń is-áreketteri ulttyq rýhtyń azýyn, ishki tirektiń tozýyn kórsetedi. Azap pen qorlyqtan qashyp týǵan eline, ata-anasyna oralǵan qyzdy óz aýylynyń ıtteriniń qapqany, janyna saıa, kóńiline medeý bolar asqar taýy ákesiniń áıeli ólgen shalǵa baýyr eti balasyn qıyp bermekshi bolýy Sábıranyń júregin aıazdaı qarıdy. Shala jansar kúıinde Sábırany taýyp alǵan Zýhra men kómekke kelgen úsh qyzdyń erligi jan súısintedi. Sheneýnik jezdesi Tasbolattyń: «Qylmyskerdi úıime panalata almaımyn. Aıalap álpeshtegen Otannyń jaǵasyna jarmasqan opasyzdar bular. Ne jetpeıdi eken deseńizshi. Qazaq osyndaı degen atqa qaldyryp, búkil álem aldynda qara bet qyldy halqymyzdy. Qurtyńdar qarasyn jyldam, áıtpese, ózim mılısııa shaqyryp ustap beremin!» degen sózi «Aǵa» atanǵan azamattardyń abyroıyn aırandaı etedi.
Tasbolat – sol kezdegi ulttyq qasıetten jurdaı máńgúrt qazaqtyń tıptik beınesi. Ázız-Sultan men onyń túrmege birge túsken zamandastarynyń kórgen qorlyqtary da jan túrshiktiredi. «№13 kamera»degen taraýda 50 jyl buryn tap osy kamerada jatqan Sáken Seıfýllınniń arýaǵymen Ázız-Sultannyń suhbaty berilgen. Jazýshy aqynnyń aqtalýy arqyly Tarıh sotyn beredi, shyndyqty tiri pende emes, tek Arýaqtar, ıaǵnı tarıh qana aıta alady degen ıdeıany ustanady. Sábıra men Ázız-Sultannyń bastan keshken oqıǵalaryn kezektestire baıandap, sıýjet qurǵan qalamger sol kezeńdegi saıasattaǵy, el basyndaǵy tulǵalardyń taǵdyryn, qaıratkerlik qyzmetterin kompozısııalyq qurylymdy árdaıym kúrdelendire damytyp, kúrmeýi qıyn kórkemdik sheshimdermen shuraılandyra túsedi.
Saıası soıqan kezindegi bir-biriniń betin ashqan aramzalar, aıaqtan shalǵan shaıqasýlardyń shym-shytyrman qaqtyǵystary ár obraz beınesinde, is-áreketinde psıhologııalyq dáldikpen nanymdy beınelenedi. Qonaevty shaqyryp alyp keshke deıin dálizde kúttirip qoıǵan jańa basshynyń saıazdyǵy, hatshy kelinshektiń sonyń bárin jýyp-shaıýdaǵy adamgershilik qasıeti, úlkenge degen múltiksiz qurmeti, qarapaıym ǵana qazaq áıeliniń parasat parqyna jetpegen, úrkek úırekteı kabınetterinen shyqpaǵan sheneýnikterdiń shynaıy portretteri pendeshiliktiń eń tómen deńgeıin kórsetedi. Aıtýarov, Mıronın, esimderi joq ofıserler men soldattar, Orlov, Kostıa syndy janalǵysh jandaıshaptar tek qazaq emes, jalpy adamzatqa qaýip tóndiretin qasiret egýshi tıpter. Jazýshy osyndaı olqylyqtardy barynsha shynaıy dál ómirdegi faktilermen berýge tyrysqan.
Eń mańyzdysy, ártúrli alyp-qashpa áńgimelerdiń aýyly alystap, osy otyz jyldyń ishinde suryptalyp, tarıhı derektermen dáleldenip, ornyqty oı túıýge, tarıhı kezeńniń bútin bir kórkemdik shejiresin tanýǵa degen talpynystyń jasalǵany jáne onyń aqıqattan alshaqtamaı naqty mátinder negizinde kórkemdik estetıkalyq qundylyqqa ıe bolýy der edik. Túıindep aıtar bolsaq, biz Táýelsizdikke qalaı jettik, onyń qundylyǵy men baǵasy qanshalyqty degen saýaldarǵa T.Sáýketaevtyń «Aıqarańǵysy» atty romanynan jaýap ala alamyz.
Gúlzııa PIRÁLI,
M. O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty «Áýezov úıi» ǵylymı-mádenı ortalyǵynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory