Ordabasy oılandyrady

El tarıhyn bilý – táýelsizdiktiń bizge tartqan úlken syıy. Tarıhy tunyp turǵan Ordabasy!.. Qandaı keremet ediń! Arhıvterdi saralap, ondaǵy sarǵaıǵan qaǵazdardy aqtarmaı-aq, bir qaraǵan qarapaıym qazaqy adamǵa Ordabasy taýynyń shyńynda el tarıhy, ata babalarymyzdyń is-qareketteri, ótken ómirleri, jer qoınaýynda jatqan tómpeshikter ańyzǵa aınalyp, kóz aldyńan birtindep óte shyǵaty­nyna qaıran qalasyń. Tipten sol ótken kisilermen birge júrgendeı sezinesiń. Úsh júzdiń basyn qosqan úsh bıdiń bitimge kelýi, «Birigeıik, biriksek, alaýyzdyqtan arylsaq, bizdi eshkim jeńe almas! Birlik túbi – bereke, birikken el tozbas, irgemiz berik, shańyraǵymyz nyq, urpaǵymyz kemel, bolashaǵymyz zor bolmaq! Yntymaǵymyz, yrysymyz molynan bolsyn, áýmın!»  dep batalasqan babalardy eriksiz eske alasyń. Týrasyn aıtsaq, naq búgingi kúnge, erteńimizge oraılas Elba­symyz aıtyp júrgen «Máńgilik Eldiń» oı oramy osy emes pe?! Ordabasynda oılanatyn jaılar lek-legimen kele beretini anyq. Jyldar emes, ǵasyrlap sanasań, qıly-qıyn zamandarda qazaqtyń basyn jalmaǵan zobalań jyldar ótti ǵoı. Qazaqty birlikke baılaǵan úsh bıimizden keıin kóz qurtyna aınalǵan ulan-ǵaıyr jerimizge kóz alartýshylar kóbeıdi. Qazaq baılaryn tárkilep maldaryn alsa, onyń arty asharshylyq náýbetine ákeldi, kózi ashyq, kókiregi oıaý el qamyn oılaýshylardy jala jaýyp ıt jekkenge aıdap, aıaýsyz atyp tastady. Eldegi zobalań bir bul emes. Uly Otan soǵysynyń aýyr jyldary da qazaqqa ońaı soqqan joq. Qazaqtyń dinin, dilin, tilin tyqsyrdy. Qala berdi, «tyń kóteremiz» degen jeleý­men turǵylyqty halyq kelim­sektermen tolyǵyp, óz jerinde azshylyqqa aınaldy. Keńes eli KSRO ortaq úıimiz, tyńaıǵan jerdi bir bólek, maqtalyq jerdi bir bólek mamandandyrylǵan ólkege aınaldyramyz dep kókigen kósemderdi de kórdik qoı. Táýelsizdiktiń tańy atty. Elbasy N.Nazarbaevtyń basshy­lyǵymen qazaǵymyz irge­li el­ge aınaldy, Qazaq elin búkil álem moıyndap, tanydy. Elba­symyzben búkil álem basshylary sanasýda. Úlken jetistik. Ordabasyǵa oralý degen osy. Ordabasy bıiginde 1993 jyl­ǵy 28-29 mamyr kúnderinde týys­qan úsh memlekettiń basshyla­ry (qazaq, ózbek, qyrǵyz) máń­gi­­lik birlik úndeýine qol qoıyp, ti­lek túıistirdi. Qazaq­tyń qýa­ny­shyn­da shek joq edi sol kúni. Qaz-qatar tigilgen aq shańqan úı­ler, teatr­landyrylǵan kórinis­ter!.. Ba­balarymyzdyń aqyl-oı kemel­di­gin eriksiz eske túsirgen­biz... Bir­lik týyn kótergen Elbasy­myz­dyń «Máńgilik El» muraty Orda­basydan bastalǵandaı sezinip edik. Ordabasyda 1997 jylǵy 19 qyr­kúıekte asqaqtaı boı kóter­gen «Birlik» monýmentin somdaǵan músinshi Asqar Mamyrbaev pen sáýletshi Ǵabıt Sadyrbaevtyń eńbegine de myń alǵys. Sol kúni Elbasy N.Nazarbaev hal­qyna birlik týraly tebirene tolǵaýy teginnen-tegin bolmasa kerek! Ol «Ordabasy el júregi, jer kindigi» ekendigin pash etti. Ne degen keremet, baǵa jetpes ystyq yqylas pen júrekti jaryp shyqqan shynaıy lebiz dep uqtyq. Birlik túbi – bereke. Baqyt ta sonda, baılyq ta sonda. «Birlik» monýmentiniń bıik­tigine qarasań boıyńdy ósirip, oıyńdy terbeıdi. «Birlik, er­kindik pen teńdik bolmaı, eldik bol­maıdy» dep Tóle bı babamyz aıt­sa, «Sóz atasy – birlik, anasy – shyndyq» ekenin Qaz daýysty Qa­zybek bı babamyz qozǵasa, «Baı bolsań, halqyńa paıdań tısin, batyr bolsań, jaýǵa naızań tısin» dep keletin oraq tildi Áıteke bı sóziniń búgin men bolashaq úshin mańyzy zor bola bermek. Ordabasy taýynyń etegindegi «Qotyrbulaq» ańǵarynda qazaq batyrlary ozbyr­lyǵy shekten shyqqan Qoqan bıleýshisi Myrzabıdiń basyn alyp «shań qylǵan» jer anandaıdan kóz tartady. «Shań qyl­ǵan» – dep Maılyqoja jyrynda aı­tylǵan. Al «namysy tasyp er­lerdiń» dep bastalatyn Al­ty­baı aqynnyń jyr-tolǵaýy osy kúnge deıin jurttyń kókire­ginde kúmbirleıdi. Qotyrbulaqtaǵy «Dáýit áýlıe» degen jazýǵa qarap, bul Sú­leımen paıǵambardyń ákesi Dáýit paıǵambar ma, joq álde «Er Dáýit» jyryndaǵy usta temirdiń egesi me degen oı keledi. Ondaǵy adam izi tasqa basylýyn kórip qaıran qalasyń. Ordabasy taýynan tómengi aýylǵa tórt bulaqtan bastaý alǵan saıdy qýalap kelgende kúngeı jaq bıiginde Álıhan áýlıe qoıylǵan. Qyryq kisimen qajylyqqa baryp qaıtar jolda Álıhan qa­jy áýlıeniń densaýlyǵy syr bere bas­taıdy. «Men dúnıeden qaıtsam taý shyńyna qoıyńdar», dep ósıet etipti. Sol amanaty boıyn­sha Álıhan áýlıe taý shyńyna jerlengen, qorymy úlken tastarmen qorshalǵan. Ol kisiniń áýlıeligin Arystanbabpen teńes­tiretin kórinedi. Bul da bolsa Ordabasynyń bir qasıeti. Taý eteginde shaǵyn kezeń. Qasynda zııarat etýshilerge ar­nal­ǵan úsh-tórt bólmeli úı. As­falt tóselgen jol. Qudyq. Dáýit áýlıe men Álıhan áýlıe­niń úı-jaılaryn osyndaǵy shyraq­shy Dosymbek Japaruly ózi salyp­ty. Kelip-ketýshi týrıs­terge jaıly oryn ekeni aıtpasa da túsinikti. Ordabasy tunyp turǵan shejire! Sheshimin kútip turǵan taqyryp. Zertteýshiler úshin baǵa jetpes ashylmaǵan syr. Týrızmdi damytýǵa suranyp tur. «Ordabasy» ulttyq tarıhı-mádenı qoryǵyn qurýǵa yqylas-zeıinin salǵan Elbasymyzǵa kópten-kóp rızashylyǵymyzdy bildiremiz, árıne. Al endi osy qoryqty odan ári damytyp, ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizse deımiz ǵoı. Elbasy­myz­dyń ilkimdi bastamasyn el aza­mattary ilip áketip, týrızm isin ıgilikke aınaldyryp dóń­geletse, kásipkerlerge tartymdy usynys aıtylsa, Ordabasynyń tasy órge domalar edi-aý. Táýel­sizdigimiz bastaý alǵan Ordabasy halqymyzdy birlikke shaqyryp, alysty meńzep tur. Al biz bolsaq oı ústindemiz, tolǵanýdamyz. Iá, Ordabasy oılandyrady... Jańabaı ERKEEV, zeınetker