Aqordaly Astana

Erek tulǵa – Elbasy Nursultan Nazarbaev aıtqan­daı «Astana – Otanymyzdyń júregi, Táýel­sizdigimizdiń tiregi». Ejelgi Esil jurtta eńse kóter­gen elordamyzdyń eń aıshyqty anyqtamasy osy. Alashtyń altyn qazyǵy. Qazaqtyń kindik qalasy. Eýrazııanyń epısentri. Beıbitshilik besigi. Meıirimdi megapolıs. Qazaqstannyń qutty ordasyna qatysty qanatty tirkesterdiń qaı-qaısysy da qulaǵymyzǵa jyly tıip, qashanda kónshýge qushtar kóńilimizge qýanysh nuryn quıady. Keýdemizdi maqtanysh kernep, tóbemiz kókke tıgendeı keremet kúı keshemiz. Bas shahar búginde uly murattarǵa umtylǵan eli­miz­diń aıryqsha sımvolyna aınaldy. Altaı men Atyraý arasyndaǵy ushqan qustyń qanatyn tal­dyra­tyn ulan-ǵaıyr Uly Dala Aqordaly Astana­­nyń abyroıy asqanyn tileıdi. О́ıtkeni, ol res­pýb­lıka­nyń resmı ortalyǵy ǵana emes, barsha hal­qy­myz­dy irgeli isterge jumyldyratyn baǵaly bas­ta­ma­lar­dyń, úlgi alar úrdisterdiń qoǵamdyq-saıası, áleý­met­tik-ekonomıkalyq jáne mádenı-rýhanı qubylysy. Qazaqstannyń ishki-syrtqy saıasatyna baıla­nysty salıqaly sheshimderdiń barlyǵy osynda qabyldanady. О́rkenıet úrdisimen órkendegen elimizdiń ózge óńirlerine ónege kórsetedi. О́ıtkeni, ol – Otany­myzdyń basty ordasy. Elbasy erligi men órliginiń óshpes belgisi.  

Elbasynyń erligi, Táýelsizdik tańdaýy

Táýelsiz Qazaqstan 1997 jyldyń 10 jeltoq­sanynda óz astanasyn jer uıyǵy – Jetisýdyń órinen saıyn Saryarqanyń tórine kóshirdi. Bul ulttyq tarı­hy­myzdaǵy umytylmas kúnderdiń biri bolýǵa tıis. Álemdik qaýymdastyq aldynda mereıimizdi ósirgen Astana ańyzy qalaı bastalǵanyn qaıta bir eske túsirýdiń artyqtyǵy bola qoımas. Alǵash «Qazaq ádebıeti» gazetinde Aqmolany astanaǵa aınaldyrý qajettigi týraly kólemdi maqala jaryq kórgende qalyń kópshiliktiń syńar ezýlep kúlgendeı syńaıda syltyń qylǵany jasyryn syr emes. Demokratııa demeýimen, jarııalylyq jeleýimen jelikkender ne demeı jatqan kez edi ol. Jeldiń qaı jaqtan soǵyp turǵanyn ańǵarmaǵan ańqaý basymyz muny osy taqyrypta qalam terbegen áriptesimiz ári ýnıversıtette birge oqy­ǵan kýrstasymyz Dosymhan Qapasovtyń aıaq asty­nan Amerıka ashqandaı orynsyz oı-usy­nysyna balap qoıa salǵanbyz. Máseleniń mánisin keıin Parlament talqy­laǵanda bir-aq bildik. Sóıtsek, alǵashynda alýan pikir týdyrǵanmen, artynan amalsyz moıyndalǵan taǵdyrsheshti ıgi ıdeıanyń naǵyz ıesi parasatty Prezıdentimiz eken. Jańaǵa qashanda jatyrqaı qaraıtyn áleýmet áýbasta ártúrli áńgimelerdi jeldeı estirmeı qalǵan joq. – Egemendiktiń eleń-alańynda, ekonomıkamyz áli túzelmegen tusta kem-ketigimizdi bútinder basqa sharýalar quryp qalǵandaı... – Arýdaı sylanǵan Almatyny jazda masa jaılap, qysta aıaz býǵan Aqmolaǵa aıyrbastap... – Aıǵa shapqan arystandaı... Dosqa kúlki, dushpanǵa taba bolmasaq jarar edi. Al endi basqany bylaı qoıǵanda kórshiles keıbir memleketterdiń keraýyz aqparat quraldary bizdi qulashy jetpesti qushaqtaýǵa qumartqan áýmeser keıpinde beınelep, keketip-muqatqan kezderde ózara ishki aıtys-tartystardan irkilip, syrttan synaýshylarǵa qarsy birige qalǵanymyzdy qaıtersiz. Namysyn qaıraǵan Nazarbaev alǵan betinen qaıtpady. Alla qoldap, bastaǵan isin baıandy etti. Oıdaǵy armanyn oryndady. Dúnıe júzine qazaqtyń qaısar minezin tanytty. Tatýlyq pen bereke-birlikti, turaqtylyqty tý etken qazaqstandyqtardyń qajyr-qaıraty arqasynda alynbas asýdyń joq ekendigin dúıim dúnıege dáleldedi. Astana – Elbasymyzdyń eren erliginiń aıǵaǵy. Táýelsizdigimizdiń tańdaýy!  

Erte eseıgen elorda

Elorda tez eseıdi. Baıaǵy batyrlar jyrynyń keıipkerlerindeı saǵat sanap ósti. Arǵy tarıhy anaý ǵun zamanyndaǵy kóne qamal-qorǵandardan, qasıetti Qaraótkelden bastalyp, Aqmolamen astasatyn Astana dańqy jahanǵa jyldam jaıyl­dy. Osyndaıda keshegi Keńes Odaǵyna keńinen tanymal bolǵan grýzınniń ánshi-akteri Vahtang Kıkabıdzeniń baspasózge bergen ıntervıýinde «Astana – bul fantastıka! Damý dınamıkasynan adamnyń basy aınalady», dep aǵynan jarylǵany oıǵa oralady. Erke Esildiń eki jaǵasynda ertegideı jaınaǵan qala ornady. Ákimshilik shekarasy burynǵymen salystyrǵanda 3,5 ese ósip, 0,7 myń sharshy kılo­metrge jetti. Kórikti kósheleri men ǵajaıyp ǵımarattary, túkti kilemdeı túrlengen gúlzarlary kóz súrindiredi. Kelgen-ketken qonaqtar eriksiz tańdaı qaǵyp, bas shaıqaıdy. Shamshyraq shahar­dyń sáýlettik konsepsııasy Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń eýrazııashyldyq ıdeıasyna negiz­delgen. Tipti, keıbir keskin-nobaılardy óz qolymen syzyp bergeni belgili. Sebebi, Astana keleshekte osynaý apaıtas keńistiktiń ortalyǵyna aınalýy kerek. Oǵan geografııalyq turǵydan tıimdi jaǵdaıy da mol múmkindik beredi. Sondaı-aq, munda alys-jaqynnan at arytyp jetken meımandar abat qalanyń arhıtektýrasynan eýropalyq ta, azııalyq ta naqyshtardy kórip, óziniń týǵan jerinde júrgendeı ádemi áserge bólensin degen nıet te baıqalady. Alyp qurylys alańy ispetti elordada salyn­ǵan iri nysandardy tegis túgendemeı-aq, keıingi jyldary iske qosylǵandaryn sana­malaǵannyń ózinde birazǵa keterimiz anyq. Máse­len, «Áziret Sultan» meshiti, Oqýshylar saraıy, Ulttyq mýzeı, Tuńǵysh Prezıdent kitaphanasy, «Astana Opera» teatry kelisti sáýlettik sán-saltanatymen súısintedi. Sondaı-aq, álemdik reıtıng boıynsha 6-shy oryndaǵy «Alaý» muz saraıy, aýmaǵy 10000 sharshy metrdi alyp jatqan tóbesi ashy­lyp-jabylatyn «Astana Arena» stadıony, qumyrsqanyń ıleýindeı qujynaǵan kelý­shi­ler­ge qyzmet kórsetetin «Han Shatyr» saýda-oıyn saýyq kesheni de kópshiliktiń kózaıymy­na aınalǵaly qashan. Aıryqsha atap óterlik taǵy bir jaıt, «Aqorda» rezı­densııasy dúnıe júzindegi eń ádemi prezı­dent­tik saraılardyń úzdik ondyǵyna enedi. Astana 1999 jyly IýNESKO-nyń sheshimimen «Beıbitshilik qalasy» atandy. Aralas-quralastyq pen alys-beristiń aýanymen ıntegrasııaǵa túsken Astana qazirgi tańda 29 shet memlekettiń 43 iri qalasymen baýyrlastyǵyn aıǵaqtaıtyn Memo­ran­dým­darǵa qol qoıǵan. Bes birdeı bedeldi halyq­ara­lyq uıymnyń múshesi. Astana ajar-kórkimen ǵana baýrasa azdyq eter edi. Ol óziniń jastyǵyna qaramastan, aınala­syna arǵy-berginiń bárin biletin aq saqaldy abyz­dyń aqylyn aıtady. Shartaraptan nebir saıa­sat serkelerin, ǵulama ǵalymdardy, qoǵam qaırat­ker­lerin shaqyryp, jıi-jıi alqaly jıyndar ótkizip, san alýan tolǵaq­ty máselelerdi saralaıdy. Halyq­aralyq sport jarys­tarynyń jalaýyn kóterip, baıraqty básekelerdiń kórigin qyzdyrady. Uzyn sany 38 memlekettiń basshysy qatysqan EQYU-nyń sammıti, Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezderi, VII Qysqy Azııa oıyn­dary, jyl saıyn uıymdastyrylatyn Astana eko­­no­mıkalyq forýmy jáne basqa baıypty bas­qosý­­lar beıbitshilik týyn berik ustanǵan elimiz­diń bedelin bıik belesterge kótergeni ámbege aıan. Endi mine, buıyrsa EKSPO-2017 kórmesine qatysýshylardy qabyldaıtyn ýaqyt ta jaqyn qaldy.  

О́rkendi ózgerister ózegi

Astana ómirindegi aýqymdy ózgerister áleý­mettik-ekonomıkalyq kórsetkishterge tikeleı baı­lanysty ekendigi ózinen-ózi túsinikti. О́ıtkeni, óndirisi órge baspaı qala turǵyndarynyń turmysy jaqsarmaıdy. Osy oraıda oqyrman nazaryn myna derekterge aýdarǵanymyz durys sııaqty. Jalpy óńirlik ónim kólemi 187 esege artyp, onyń aqshaǵa shaqqandaǵy quny 4809 mlrd teńgeni quraǵan. Elorda ekonomıkasyn kóterý maqsatynda 6168 mlrd teńge kóleminde ınvestısııa tartylǵan. Bar­lyǵy 16180 myń sharshy metr turǵyn úı paıda­lanylýǵa berilgen. Qazir Qazaqstandaǵy jańa tur­ǵyn úılerdiń árbir besinshi sharshy metri Astana­nyń úlesine tıedi. Sonyń arqasynda elorda­lyq­tardyń baspanamen qamtamasyz etilýi eki esege artqan. Dúkenderdiń saýda alańdary 3 eseden asyp, halyqaralyq saýda-sattyq mólsheri 24 esege ulǵaıǵan. Jolaýshylardy tasymaldaý aınalymy 58, elektr qýatyn óndirý 1,9 esege kóbeıgen. Jaǵymdy jańalyqtar legin jalǵastyrsaq, tómendegi kóńil toǵaıtarlyq málimetterden attap kete almaımyz. Aldymen aıtarymyz, bıyl jazda astanalyqtar sany 1 mıllıonǵa jetti. Bul árıne, jaqsylyqtyń nyshany. Al elorda turǵyndarynyń jasy 6 jylǵa uzaryp, 75-tik mejege turaqtapty. Joǵary oqý oryndarynyń sany oblys orta­lyǵy kezindegi 4-ten 13-ke jetip, olardy 13 600 stýdent bitirgen. Iske qosylǵan iri áleýmettik mańyzdy nysandar týraly da naqty aqparat bere ketkenimiz abzal. Olardyń qataryna 33700 oqýshyǵa arnalǵan 43 mektepti, 9056 oryndy qamtıtyn 41 balabaq­shany, 26 densaýlyq saqtaý, 10 sport, 7 máde­nıet obektilerin jatqyzýǵa bolady. Kásipkerlik pen ónerkásip salasyndaǵy oń ózgerister de kóp nárseni ańǵartady. Astana atanǵan 18 jyldaǵy ónerkásip óndirisi edáýir órge basyp, 343,6 mlrd teńgeniń taýarlary shyǵa­ryl­ǵan. Tolaıym tabystary negizinen jańa joba­lardy ıgerý nátıjesinde qol jetkizildi. Ilkim­di iskerlik baılanystardyń jemisi retinde buryn-sońdy bolmaǵan dızeldi lokomotıvter, jolaý­shy­lar vagony, elektrojetekter, dıotty sham­dar, tikushaqtar, fotoelektr modýlderi, beton buıym­dary jáne t.b. ónimderdi shyǵarý qolǵa alyndy. Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010-2016 jyl­darǵa arnalǵan Indýstrııalandyrý kartasy aıasyn­da Astanada 24 joba sátimen ıgerilip, sonyń qory­tyn­dysynda 3000 jumys orny ashyldy. Atal­mysh baǵyt boıynsha 302 mlrd teńgeniń ónimi shyǵa­ryldy. Astana ekonomıkasynda shaǵyn jáne orta kásipkerlik aıryqsha oryn alady. Atalǵan salada ekonomıkalyq jaǵynan belsendi sanatqa jatatyn elordalyqtardyń ekiden bir bóligi eńbek etedi. Bul respýblıkalyq kórsetkishtiń 11 paıyzyn quraıdy. Qaladaǵy shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri elimizdegi osy sektorda atqarylatyn jumystar men kórsetiletin qyzmetterdiń 23,5 paıyzyn enshileıdi eken. Bulardyń ónimin qarjylaı baǵamdasaq 3,2 trln teńgeni quraıdy. Jan basyna shaqqanda bul kórsetkish Almatydan 1,7 ese, al ortasha respýblıkalyq mólsherden 5 esedeı artyq. Shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytýdy kózdeıtin «Bıznestiń jol kartasy-2020» memle­kettik baǵdarlamasyn júzege asyrý barysynda 542 joba maquldanyp, óndiriske joldama aldy.  

Arnaıy ekonomıkalyq aımaq

2001 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń  Pre­zı­denti Jarlyǵymen qurylǵan «Astana – jańa qala» arnaıy ekono­mıkalyq aımaǵy elorda qurylysyna ınvestısııa tartý júıesinde erekshe mańyzǵa ıe ekeni málim. Ol ınvestısııa aǵymyn arttyrý quraly retinde áreket etedi. AEA-nyń negizgi maqsaty – qurylys jumystarynda ozat tehnologııalardy paıdalaný jáne ınvestısııa tartý arqyly Astana qalasynyń damýyn jedeldetý; zamanaýı ınfraqurylym jasaý; tıimdiligi joǵary tehnologııaly jáne básekege qabiletti kásiporyn­dar qalyptastyrý, jańa ónim túrlerin shyǵarýdy meńgerý. «Astana – jańa qala» AEA ákimshilik-iskerlik aýmaǵynda búginge deıin 371 nysan tirkelipti. Qazir olardyń 296-sy iske qosylǵan kórinedi. Bárimiz biletin Táýelsizdik, Beıbitshilik jáne kelisim saraılary, «Nurjol» sýly-nýly býlvary, «Nur-Astana» meshiti solardyń tizimine kiredi. №1 ındýstrııalyq parkte 62 ınvestısııalyq joba (quny 201,1 mlrd teńge) boıynsha jumystar júrgizilýde. Naqtylaı tússek, 33 óndiris orny ashylyp, 18 nysanda qurylys qarqyn alýda, al 11 joba ázirlený ústinde. №2 ındýstrııalyq parkte de basy qaıyrylǵan sharýalar barshylyq. Ondaǵy túzilgen josparǵa sáıkes ónerkásip salasyndaǵy tyń ıdeıalarǵa jol ashylǵan. Bári oıdaǵydaı bolsa, 18000 jumys ornyn qurýǵa negiz qalanbaq.  

«Aqyldy qala» aıshyqtary

Prezıdent tapsyrmalaryn oryndaý maq­satynda qala ákimdigi Astanany álemdegi 50 «aqyldy qalanyń» qataryna engizýge baǵyttal­ǵan sharalar josparyn bekitti. Soǵan sáıkes Pricewaterhouse Coopers kompanııasy tıisti ınfra­­qury­lymdar túzýdiń Jol kartasyn jasaǵan bola­tyn. Onyń mindeti – ozat tehnologııalardy en­gize otyryp, tirshiliktiń basym baǵyttary boıyn­sha Astananyń júıeli damýyn qamtamasyz etý. Atalmysh baǵdarlama aıasynda bilim, densaý­lyq saqtaý, ınfraqurylym, qyzmet kórsetý, qaýipsizdik salalarynda qanatqaqty Smart-joba­lar tájirıbede qoldanyla bastady. «Aqyldy qala» adymdary jaıynda gazetimizde jan-jaqty jazylǵandyqtan keńge kósilýdi jón dep tappadyq. Tek, mektepte, emhanada, kóshede, qaladaǵy basqa da tirligimizge tikeleı qatysty oryndardaǵy isterimizdiń aldyńǵy qatarly elderdegi bar tıimdi tásilderdi paıdalaný arqyly jeńildetýge qolaıly múmkindikter týǵyzatyn Smart-jobalardyń oıdaǵydaı júzege asýyna tilektestigimizdi bildiremiz. Taıaýda ǵana uıymdastyrylǵan halyqaralyq Astana Smart City forým-kórmesinde shet elderden kelgen 700-ge jýyq delegattyń qatysýymen «Aqyldy qalalar» taqyrybyndaǵy talqylaýǵa qatysyp, sóz sóılegen elorda ákimi Áset Isekeshev Memleket bas­shy­synyń birqatar tapsyrmalaryn jáne Ult jos­paryndaǵy 69-qadamdy eskere otyryp, Astanany Eýra­zııa keńistigindegi ǵalam­dyq  dárejedegi qala retin­de órkendetý mindetin oryndaýǵa kiriskenderin jet­kizdi. Bul úshin aldyńǵy kezekte atqarylýǵa tıis bir­qa­tar jobalar belgilenipti. Olaı bolsa, iske sát demekpiz.  

Mádenıet máıegi

Astananyń mádenı-rýhanı kelbeti de qysqa merzimde qalyptasqanyn moıyndaýǵa tıispiz. Árıne, máıekti mádenıet oshaqtaryna baı, sarsúıek zııalylary samsaǵan, qalalyq dástúrler qanatyn keńge jaıǵan Almatynyń jóni bólek. Biraq bizdiń jas Astanamyz da biraz bıikterdi baǵyndyryp úlgergeni ras qoı. Munda qazir 7 saraı men konsert zaldary, 5 murajaı, 7 teatr, 20 kitaphana, 1 sırk, 6 kınoteatr, 4 kórkemsýret galereıasy, 8 mádenıet jáne demalys saıabaǵy bar. Demek, astanalyqtar men qala qonaqtary rýhanı lázzat alarlyqtaı mádenı oryndar jeterlik. Onyń ústine elorda tórinde eki kúnniń birinde óner báıgeleri ótip, tyń týyndylardyń tusaýy kesilip jatady. Ataqtary aspandaǵan aqyn-jazý­shy­larymyz, sahna sańlaqtary, qylqalam sheber­leri, ǵylym qaıratkerleri qanshama. Teńdessiz «Astana Opera» teatrynda jahandyq klas­sı­kanyń nebir jaýharlary qoıylǵany, solardy sah­nalaýǵa attarynan at úrketin tuǵyry bıik tulǵa­lar­dyń shaqyrylýy, álemge áıgili óner ujym­dary­nyń osynda gastroldik saparmen kelýi, ózimizdiń ártis­terdiń shet elderge shyǵýy aýyz toltyryp aıtar­lyqtaı jetistikterdiń alǵysharty emeı nemene. Qazaqstannyń Eńbek Eri Aıman Musaqojaeva basqaratyn Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń shákirtteri arasynan ártúrli konkýrstarda top jarǵan taı júırikterdi aıtyp taýysa almaısyz. «Daıdıdaý-latqan» dara daýysymen «Slavıan bazaryn» shýlatyp, bas júldeni qanjyǵasyna baılaǵan Dımash Qudaıbergenniń ózi ǵana talaı kórermenniń júregin jaýlaǵany talassyz. Elbasynyń qoldaýymen Astanada Horeo­grafııa akademııasynyń kerege kerip, onyń rektorlyǵyna Reseıdiń halyq ártisi, qazaqtyń atyn balet álemine tanytqan jaryq juldyzdardyń biri Altynaı Asylmuratovanyń taǵaıyndalýyn da jaqsy­lyq­tyń joralǵysyndaı qabyldadyq. Belgili rejısser Talǵat Temenov jetekshilik etetin Qalıbek Qýanyshbaev atyndaǵy qazaq akade­mııalyq teatrynyń da birneshe respýblı­kalyq, halyqaralyq baıqaýlarda baǵy jan­ǵanynan jalpaq jurt habardar. Astana ónerpazdarynyń asyǵy ámise alshy­synan túse bererine senimimiz nyq. * * * Elbasy jáne elorda – bul ekeýi bólip qaraýǵa bolmaıtyn egiz uǵym. Astana – merekeli, berekeli bizdiń el jetistikteriniń jıyntyq beınesi. Astana – ádemi, taza, qaýipsiz, sondyqtan adamnyń turǵysy keletin qala. Meıirban jandar mekeni. Aınalasyna tatýlyq aýrasyn taratady. Beıbitshilik irgetasyn bekemdeıdi. Bes qurlyq moıyndaǵan bedeli bar. Endeshe, erteńi nurly elordamyzdyń eńsesi bıikteı bergeı!  

Az-kem anyqtama

* Astana – Muzdy muhıt basseıninde qonys tepken eki astananyń biri. * Elorda ekonomıkasyna 6168 mlrd teńge ınvestısııa tartylǵan. * Astana IýNESKO sheshimimen «Beıbitshilik qalasy» atanǵan. * 2010 jyly Astanada 38 memleket basshylarynyń qatysýymen EQYU sammıti ótken. * Astana shet eldiń 43 iri qalasymen baýyrlas. * Elordada búginge deıin 16180 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanylýǵa berilgen. * Astana turǵyndarynyń sany bıyl 1 mıllıonǵa jetti. * Bas qalada 13 JOO bar. * Elordanyń ekonomıkalyq belsendi turǵyndarynyń ekiden bir bóligi shaǵyn jáne orta kásipkerlik salasynda eńbek etedi. * Qalanyń kógaldandyrylǵan aýmaǵy qazirgi tańda 1285,4 gektardy quraıdy. * Aldaǵy jyly Astanada halyqaralyq EKSPO kórmesi bolady. Talǵat BATYRHAN, «Egemen Qazaqstan»