Qazaqstan Respýblıkasynyń dál búgingideı álem moıyndaǵan jáne qarqyndy damý jolyn jalǵastyrǵan el bolýynda Elbasymyzdyń ómirlik ustanymy men bilim tájirıbesi aıryqsha mańyzdy qyzmet atqarǵan. Muny biz saıası ǵylymdar kandıdaty, professor, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń tárbıe isteri jónindegi prorektory Janatbek Ishpekbaevtyń taıaýda ǵana baspadan shyqqan «Máńgilik el osylaısha somdalǵan» atty kólemdi monografııasyn zerdelep, oqyp shyqqannan keıin bekitken tujyrymymyz desek, eshqandaı artyqtyǵy joq.
Sózimizdiń dáleli retinde monografııada keltirilgen tolyp jatqan derekter men dáıekterdiń keıbireýlerin ǵana mysalǵa usynaıyq: bizdiń Qazaqstan burynǵy Keńes Odaǵynda ekonomıkalyq kúsh-qýaty jaǵynan besinshi oryndy ıemdengen eken. Birinshi orynda Reseı, ekinshi Ýkraına, úshinshi Belorýssııa, tórtinshi О́zbekstan bolypty. Al búgingi ómirdiń deregine kóz salsańyz, onda birinshi Reseı, ekinshi Qazaqstan tur. Qazaqstannyń jyldyq ishki jalpy ónimi 200 mıllıard dollardy quraıdy. Keńes zamanynyń ekinshi respýblıkasynda bul kórsetkish bar-joǵy 90 mıllıard dollar bolypty. Bizdiń ónim kóleminen 2,2 ese az kórsetkish. Qazaqstanda halyqtyń ortasha jalaqysy 120 myń teńge. Bul kórsetkish Ýkraınada bizdegiden bes esege tómen. Ǵalym-avtor óz eńbeginde bir jaqty dattap, kelesi jaqty maqtaýdy maqsat tutpaǵany belgili. Bar bolǵany ómirdiń naǵyz derekterin mysalǵa keltire otyryp, Qazaqstannyń táýelsizdik jyldarynda qalaısha qaryshtap óskenin túsindirý úshin paıdalanylǵan resmı dáıekter bizge osyndaı aqparat berip tur.
Monografııa avtory Qazaqstannyń 25 jyl ishinde qanshalyqty damyǵanyn kórsetý úshin ómirdiń táýelsizdikke deıingi jáne táýelsizdik jyldaryndaǵy barlyq sala boıynsha naqty derekterine «til bitirgen». Sonda kemeldengen Keńes zamanynda qansha jerden jaqsy turdyq desek te, bar bolǵany úlken Odaqtyń shıkizattyq «qoımasy» qyzmetin atqarǵanymyzdy biletin Janatbek Ishpekbaev bul rette bizdiń qaryshty damýymyzǵa tek qana táýelsizdik emes, sonymen birge, Elbasymyzdyń kemel tulǵa bolýy aıryqsha qyzmet atqarǵanyn, 1991 jyldan beri Tuńǵysh Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaevtyń tikeleı nusqaýymen jáne jiti qadaǵalaýymen júzege asyrylǵan reformalar men baǵdarlamalardy taldaý arqyly dáleldep shyqqan.
Ǵalymnyń atap kórsetkenindeı, Elbasymyzdyń eń aldymen ishki saıasatta túsinik pen tynyshtyqty ornyqtyrýǵa kúsh salǵany belgili. Sondaı-aq, syrtpen baılanysta kóptarapty saıasat jarııalandy. Mine, osy ekeýi Qazaqstandaǵy damýdyń basty qaınar kózi bolyp shyqqan. Eń bastysy, 1996 jylǵa deıin alapat resessııa men gıperınflıasııadan kóz ashpaǵan Qazaqstannyń 1997 jyly uzaq merzimdi «Qazaqstan-2030» baǵdarlamasyn qabyldaǵanyna nazar aýdartqan. О́ıtkeni, buǵan deıin barlyq salada reformalar jasap úlgergen Elbasymyz burynǵy «halyqtyq menshik» dep atalatyndy jekeshelendirýdi jedel bastap ketken edi. Al sheteldik alpaýyttar «qyzyǵatyn» tustar bizde jetkilikti bolatyn. Ásirese, paıdaly qazbalar barshylyq. Eń áýeli halyqtyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn jaqsartyp alýdy basty ustanym etken Elbasy jumys ornyn kóptep ashatyn shıkizat sektoryn sheteldik ınvestısııanyń kelip quıylýyna, sóıtip dańǵyl jol ashyp berdi. Al munyń ózi N.Á.Nazarbaevtyń basty strategııalyq josparynda kórsetilgen bizdiń qajettilikterdiń ómirimizge enýine múmkindik týǵyzdy. Avtordyń atap kórsetkenindeı, bul baǵdarlama tusynda «sanǵa kóńil bólingen» eken. О́ıtkeni, baıyrǵy jumystarynan aıyrylyp, kóshede sendelip qalǵan otandastar talǵajaý tabatyndaı «eki qolǵa bir kúrek» berilýi kerek. Bári Elbasynyń oılaǵanyndaı boldy.
Kapıtalızm – árqashan da daǵdarysqa beıim qoǵam. Onyń ústine, taýar – aqsha – taýar tirkesi udaıy buzylatyn bul qoǵamda keıingi kezde álginiń ornyna aqsha – aqsha – aqsha tirkesi ornyqty. Iаǵnı, taýardyń mánine kóńil bólinbeı aqshadan aqsha jasaýǵa nazar aýdaryldy. Bul 2007 jyly tamyzda Nıý-Iork qor bırjasynda «oırandy saldy». Dál osy jerde bastalǵan búkilálemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys búkil álemge tumaýdaı tarap kúni búginge deıin aıylyn jımaı tur. Osyny kúni buryn kórip-bilgen demesek te boljaı alǵan Elbasy atqarýshy bılikke halyqtyń bıýdjettik kiristerin kezeń-kezeńmen úsh jylda eki ese ósirýdi tapsyrǵan edi. Dál álgi jańa daǵdaryspen tuspa-tus kelgen mundaı áleýmettik qamqorlyq ulttyq valıýtamyz teńge shamamen 30 paıyzǵa qunsyzdansa da qazaqstandyqtardyń mundaı quqaıdy óz turmystarynda sezinbeýin qamtamasyz etti. Elbasy kóregendigi dep osyny aıt! 2010 jyly turǵyndarynyń taza kirisi 2007 jylǵa qaraǵanda eki ese ósken elin endi Memleket basshysy jańa bıikti baǵyndyrýǵa shaqyrdy. Bul «2010-2020 jyldarǵa arnalǵan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy» arqyly kórinis tapty. Bul kezde sheteldik ınvestısııaǵa zań júzinde senimdi kepildik berip úlgirgen Qazaqstan alystaǵy aqshaly alpaýyttardyń qyzyǵatyn aımaǵyna aınalǵan edi. Endi olarǵa shıkizatqa emes, «aqyldy ekonomıka» jasaýǵa ınvestısııa quıý usynyldy. Ne kerek, isti osylaısha bastaǵan Tuńǵysh Prezıdent kóp uzamaı «2050» Strategııasy men «Nurly jol» baǵdarlamasyn jarııalady. 2050 jylǵa qaraı álemniń aldyńǵy qatarly 30 eliniń sapynda bolýdy kózdeıtin bul baǵdarlama sózdiń týra maǵynasynda el ekonomıkasy sannan sapaǵa aýysatynyn málimdegendeı bir qujat boldy. Bul qazirdiń ózinde ómirimizge ene bastady. Qazirgi Qazaqstanda buryn-sońdy atyn da estimegen mamandyqtar men solar shyǵarǵan ónimder paıda bolyp jatyr.
Osylardyń bárin ǵylymı eksheýden ótkizgen ǵalym-avtor óz monografııasyn jazýda otandyq jáne sheteldik ǵalymdardyń, ǵulamalardyń eńbekterin oryndy paıdalana bilgen. Saıasattanýshy ǵalymnyń bir utymdy tusy bar. Ol – óz saraptamalaryn jazý úshin áleýmettik, ekonomıkalyq, tarıhı, ádebı, mádenı salalardyń derekterin molynan paıdalana alýy. Osylaısha saıasattanýshylar óz pikirin jan-jaqty jaǵdaıǵa qarap tujyrymdaıdy. Sol sebepten de olardyń tujyrymdary dáleldi de dál.
Saıasattanýshy ǵalym Janatbek Ishpekbaevtyń «Máńgilik el osylaısha somdalǵan» atty monografııasy avtordyń el ómirin jan-jaqty zerttep, zerdeleı otyryp Elbasy tulǵasyn somdaǵan qundy eńbek bolyp shyqqan. Bul eńbek táýelsiz Qazaqstannyń «táı-táı basqan» qadamynan qalaısha «jelaıaq júırikke» aınalǵanyn ómirdiń naqty derekterimen bekitýine qaraı búginginiń ǵana emes, keler urpaqtyń da úlgi alý úshin oqıtyn kitaby bolary sózsiz.
Iá, Qazaqstanymyz kúni erteń-aq álemdik alyptar qatarynda bolatyny anyq. Sonda: «Mundaı eldiń negizi qalaı qalandy?» degen suraqtaryna keler urpaqtyń talaıy osy kitaptan jaýabyn taýyp, ony jazyp shyqqan ǵalym aǵalaryna alǵysyn jaýdyratynyna senemiz. Sol shaqta keler urpaq ta eldik árqashan da Elbasynyń bilim-biliginen ekenin umytpaıtyn bolady. Osyny umytpaǵandar ǵana «Máńgilik El» qura alady. Osyndaı tujyrym jasaǵan bul monografııa sonysymen de uzaq ómir súretin bolady.
Saparbaı PARMANQULOV,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY