Egemendiktiń alǵashqy kúnderinen bastalǵan reformalardyń barlyǵy nátıjeli boldy. Elimizdiń damýy úshin jasalǵan qadamdarda áleýmettik baǵytqa basa nazar aýdarylǵany kópshilikke aıan. Memleket basshysynyń osy salaǵa qatysty naqty sheshim qabyldaýy ýaqyt talabymen úndesip, elimizdi óte kúrdeli jaǵdaılardan aman-saý alyp shyqty. Kóp jaǵdaıda jaýapkershilikti Nursultan Nazarbaev ózine alyp, tulǵalyq táýekelge baryp otyrdy. Onyń árbir sózinde jáne árbir isinde tańdaǵan joldyń durystyǵyna nyq senim baıqalatyn. Egemen Qazaqstannyń qalyptasýynyń qıyn jyldarynda da, elimiz álemdik arenada tabysty el bolyp tabylatyn qazirgi kezeńde de halyq Elbasyna senedi.
Táýelsizdiktiń 25 jyldyq mereıtoıynyń tabaldyryǵynan atap turǵan mereıli sátte ótkenge sholý jasaý ádiletti bolar edi. Sol kezde men Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligin basqarǵan edim. Memlekettik laýazymdy tulǵalar jańa ómirdiń qurylysyn bastap, naǵyz reformatorlar komandasyna aınaldy. Osy qalyptasqan jaǵdaılarda alǵa júrý, toqtap qalmaý jaǵdaıynda qoǵamnan qashan túsinistik pen qoldaý kóremiz dep qarap otyrmaý kerek boldy. Daıyn úlgiler bolǵan joq. Burynǵysy KSRO-men birge kelmeske ketti. Biz qatań, sheshimdi túrde jaýapkershilikpen jáne judyryqtaı jumyla áreket etýge tıis boldyq. Elbasy Nursultan Nazarbaevpen de jumys máseleleri boıynsha jıi kezdestik, «eki jyldy bir jylda» atqardyq. Biz bir komandada ekenimizdi jáne is-qımyldarymyzdyń úılesimdiligi, úılestirilgeni, jumysty «qoıan-qoltyq» isteý bizdiń tabysty bolýymyzdyń belgisi ekenin túsinetinbiz. Biz keńesýdi, pikirlerimizdi salystyrýdy úırendik, keıde tipti daýlasyp ta alatynbyz, degenmen, birimizdi birimiz estı bildik jáne pikirimizdi syılaı bildik.
1991-1995 jyldary memlekettik qurylystyń birinshi kezeńinde shıelenisti kórinis oryn alǵanyn qazir eske almaı óte almaımyz. Aqıqatynda, bizdiń qoǵamymyz keńestik josparly ekonomıkanyń quldyraýyna baılanysty ekonomıkalyq jáne áleýmettik toqyraýdan ótti. Sonymen qatar, sosıalızm kezinde ósken adamdardyń tutas urpaǵynyń sanasy men kózqarasynda túbegeıli ózgeris qalyptasty. Adamdar múldem ózgeshe qaǵıdatty ekonomıkalyq formasııa jaǵdaıynda ómir súrýdi úırendi. Al 1996-1999 jyldarda irgeli qurylymdyq qaıta qurýlar júzege asyryldy, bıýdjettik, salyq jáne bank júıeleri damı bastady, negizinen jekeshelendirý prosesi aıaqtaldy, ınvestısııalar aǵyny ósti. 1997 jyly Qazaqstannyń 2030 jylǵa deıingi damý strategııasy qabyldandy. Odan keıingi 2000-2007 jyldary ekonomıka ornyqty ósý satysyna aıaq basty. Onyń jahandyq naryqqa belsendi ıntegrasııasy bastaldy. Damý ınstıtýttary quryldy, ónerkásip pen shaǵyn bıznes salasy serpindi kóterildi. О́tken 2007-2013 jyldary eń basty maqsat álemdik ekonomıkalyq daǵdarystyń saldarlaryn jeńý jáne eldiń údemeli ınnovasııalyq ındýstrııalandyrýǵa kóshýi boldy. «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qoryn qurý jolymen memlekettik aktıvterdi shoǵyrlandyrý júrgizildi. TMD elderiniń arasyndaǵy eń aýqymdy daǵdarysqa qarsy baǵdarlama qabyldandy.
Osy kezeńniń belgili oqıǵasy «Qazaqstan-2030» Strategııasyn merziminen buryn oryndaý jáne elimizdiń álemdegi básekege barynsha qabiletti 50 eldiń qataryna kirýi boldy. Sondyqtan da 2012 jylǵy jeltoqsanda elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti jańa saıası baǵyt – «Qazaqstan-2050» Strategııasyn jarııalady. HHI ǵasyrdyń ortasyna qaraı Qazaqstannyń álemniń eń damyǵan 30 eliniń qataryna kirýi eń basty maqsat bolyp jarııalandy.
Memlekettiń eńbek naryǵyn strategııalyq basymdyq retinde retteý máselesin moıyndaýy táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy kúrdeli qıynshylyqtarǵa jaýap retindegi shara boldy. Keńes Odaǵynan keıingi keńistikte 1991 jylǵy 17 maýsymda alǵashqylardyń biri bolyp «Eń tómen jalaqy jáne eńbekke aqy tóleý salasyndaǵy memlekettik áleýmettik kepildikter týraly» Zań, al 1993 jylǵy qańtarda «Eńbekti qorǵaý týraly» Zań qabyldandy.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń tarıhı mıssııasyna naryqtyq eńbek qatynastary júıesin qurý kirgenin atap ótý óte mańyzdy. Kásipodaqtar týraly jańa zań qabyldaý qajet boldy: kásipodaqtar jańasha bolýy tıis edi – eskilerine reforma júrgizý múmkin emes-tin. Biz kásiporyn men kásipodaq arasyndaǵy ózara qarym-qatynas tetigin – ujymdyq shart sııaqty jańa nysandy ázirleı bastadyq. Bizdiń kásipodaqtar sherýler men ereýilderden kelissózder praktıkasyna aýysty. Úkimettiń janynda úshjaqty komıssııa jumysyn bastady – bılik, menshik ıeleri, qyzmetkerler – múddelerdi kelisý. Kásipodaqtar bastama jasady – bılik qoldady. Ol kezde bári de alǵash ret bolatyn, qıynshylyqpen qabyldandy. Búgingi kúni ádettegideı bolyp ketti.
Qazaqstan 1993 jyly BUU Halyqaralyq eńbek uıymyna kirdi, al 2011 jyly HEU ákimshilik keńesine saılandy. Eńbek qatynastary salasyndaǵy negizgi reformalardy 2007 jylǵy 15 mamyrda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek kodeksi bekitti.
Jeke jınaqtar qaǵıdatyna negizdelgen zeınetkerlik reformasyna da biz birinshi bolyp kóńil aýdardyq. Qajettiliktiń ózi bizdi osyǵan ıtermeledi. «Ortaq júıe» is-qımylynyń ınersııasynan týyndaǵan bıýdjettiń zeınetaqy shyǵystary óse bastady. Halyqtyń jumys isteıtin bóligi kúnnen-kúnge artyp otyrǵan zeınetkerlerdi memleket kepildik bergen zeınetaqymen qamtamasyz etýi tıis «zeınetkerlik daǵdarys» sáti údemeli túrde jaqyndady. Eger 1990 jyly jasy 60-tan asqan azamattar 10 paıyzdy qurasa, 2000 jyly olardyń sany 17 paıyz boldy.
Zeınetaqy jınaqtaý júıesin engizý barlyq qoǵamdy oılandyrǵanyn atap ótkim keledi. Biz onyń 1998 jyldyń 1 qańtarynan bastap engiziletinin túsindirgenbiz. Adamdar jeke jınaqtaýshy zeınetaqy qoryn tańdap, jarnalary soǵan aýdarylady. Memleket bıýdjet esebinen zeınetaqynyń bir bóligine ǵana kepildik beredi, qalǵany – jınaqtaý arqyly quralady. Neǵurlym kóp jınalsa, soǵurlym jaqsy!
Qorytyndysy qazir kóz aldymyzda. Memlekettiń kezekti qadamdarynyń nátıjesinde Qazaqstandaǵy zeınetaqy mólsheri TMD elderiniń arasynda eń joǵarylardyń biri boldy. Qazaqstandyq zeınetaqy reformasy halyqaralyq qurmetke ıe boldy – Qazaqstan Respýblıkasynyń zeınetaqy sektoryn damytýǵa qosqan úlesi úshin Brıýssel qalasynda 2005 jylǵy 6 qarashada Memlekettik jınaqtaýshy zeınetaqy qoryna Euro Naýket Award syılyǵy tabys etildi.
О́tkenge sholyp qaraǵanda, Táýelsizdiktiń 25 jyly ishinde qandaı aýqymdy jumys atqarǵanymyz baǵamdalady. Ulttyq valıýta engizildi, jańa bıýdjet júıesi quryldy, Ulttyq qor qalyptasty. Eki deńgeıli bank júıesi quryldy, al jeke bankterdiń sany jıyrmaǵa deıin jetti. Elimiz shamamen 31 mlrd AQSh dollaryn quraıtyndaı altyn-valıýta rezervin jınaqtady jáne bul qarajat elimizdiń barlyq mindettemelerin oryndaý ári turaqty aqsha-kredıt saıasatyn júrgizý úshin jetkilikti bolyp tabylady.
Qazaqstan tájirıbesi álemde suranysqa ıe, óıtkeni, álemdik ekonomıkalyq jaǵdaıdyń nasharlaýy bastalǵanǵa deıin Memleket basshysy daǵdarysqa Qazaqstannyń jaýaby bolǵan «Nurly jol» baǵdarlamasyna bastama jasady.
Jahandyq básekege qabilettilik ındeksinde Qazaqstan TMD elderiniń ishinde halyqaralyq aýdıt jáne eseptilik standarttaryn qoldaný dárejesi boıynsha kósh bastap tur jáne álemniń 138 eliniń arasynda 88-shi orynǵa ıe bolyp otyr.
Salyq salasyndaǵy bizdiń jetistikterimiz Doing Business reıtınginde baǵalandy, munda 189 eldiń ishinen salyq tóleýdiń qarapaıymdylyǵy boıynsha biz 18-shi oryndamyz. Saýalnamaǵa sáıkes salyqtyq qyzmetterge qoǵamnyń qanaǵattanýy 88 paıyzǵa jetken, bul 2007 jyly 51 paıyz ǵana bolǵan edi. Kórsetiletin qyzmettiń bir bóligin bızneske berýdi josparlap otyrmyz. Mysaly, shaǵyn kásipkerlikti salyqtyq tekserýlerdi jeke aýdıtorlarǵa berýge bolady.
Qazaqstanda eń tómen salyq mólsherlemesi qoldanylady jáne ákimshilik kedergiler, onyń ishinde negizsiz tekserýler azaıtylǵan, bul shaǵyn jáne orta bıznestiń áli de ósýine jol ashady.
Menshik ıeleriniń bazasyn ulǵaıtý maqsatynda memlekettiń ıeliginen alý prosesi únemi júrip jatyr. Osynyń nátıjesinde óte jaqsy ınvestısııalyq ahýaly bar el ımıdji qalyptasty, bul Qazaqstanǵa álemniń jetekshi elderinen ınvestorlar tartýǵa múmkindik berdi, olar bizge tek resýrstar ǵana emes, sonymen birge, zamanaýı tehnologııalardy da ákeldi. Búgingi tańda uıymdardyń uzaq merzimdi damýyna, qazaqstandyq naryqty otandyq ónimmen toltyrýǵa jáne ony dúnıejúzilik naryqqa jyljytýǵa, óndiristi ulǵaıtýǵa jáne jańa jumys oryndaryn ashýǵa baǵdarlanǵan tıimdi menshik ıeleriniń úlken shoǵyry paıda boldy.
2015 jylǵy jeltoqsanda jekeshelendirý prosesiniń keń aýqymdylyǵyna jetý úshin Jekeshelendirýdiń 2016-2020 jyldarǵa arnalǵan jańa keshendi jospary qabyldandy jáne jekeshelendirýge jatatyn ári básekelik ortaǵa berilýge usynylǵan uıymdardyń tizbesi bekitildi.
Biz TMD elderiniń ishinde alǵashqy bolyp memlekettik satyp alýdy elektrondy formatqa kóshirdik. Barlyq konkýrstar veb-portalda ótedi. Konkýrstyń ón boıynda shart jasasqanǵa deıinginiń ózinde qarjylyq baqylaý organdary veb-portal arqyly barlyq buzýshylyqtardy saraptaıdy. Bul bıznestiń memlekettik satyp alýǵa teń qoljetimdilik quqyǵyn qorǵaıdy. Qazaqstannyń memlekettik satyp alý júıesine halyqaralyq sarapshylar joǵary baǵa berdi. Memlekettik satyp alý júıesin odan ári jetildirý maqsatynda elektrondy memlekettik satyp alý boıynsha kóshbasshy bolyp tabylatyn Ońtústik Koreıamen memorandým jasaldy.
Qazaqstan qarjy júıesi qyzmetiniń tabysty bolýy básekege qabiletti qarjy mamandaryna baılanysty ekeni sózsiz. Mınıstrliktiń janynan qurylǵan Qarjy akademııasynyń negizinde óz qyzmetkerlerimizdiń biliktiligin únemi arttyryp otyramyz.
Árıne, dúıim el bolyp atap ótken Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy jańa talaptar qoıyp otyr. Joǵary tehnologııalyq jyldamdyqtar kezeńi týdy, zamanaýı syn-qaterlerge negizdelgen utqyr sheshimder qabyldaý ýaqyty keldi. Qarjy mınıstrligi elimizdiń damýyn josparlaı otyryp, ustanymdardyń naqtylyǵyn qamtamasyz etýdi maqsat tutady.
Biz táýelsiz memleket retindegi qalyptasý kezeńimizde qaıtalanbaıtyn dara jolymyzdy aıqyndaı otyryp, qandaı qıyndyqtardy bastan keshkendigimizdi de nazardan tys qaldyrǵan emespiz. Biraq eshqandaı kúmándanýǵa bolmaıtyn bir nárse aıqyn: óz Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵyn Qazaqstan Respýblıkasynyń qarjy júıesi eńsesi bıik, bolashaqqa kámil kózqaraspen, is júzinde álemniń 30 básekege qabiletti elderiniń qarjy júıelerimen bir deńgeıde qarsy alyp otyr.
Natalıa KORJOVA,
Qarjy mınıstrliginiń jaýapty hatshysy