Iemen kúrmeýi

Álemde sheshýi qıyn túıinder kóbeıip tur Iemen – memleket retinde qalyptasýynan bastap, osy kezeńge deıin bılik býyndaryn berik nyǵaıta almaı, sonyń saldarynan daǵdarysty bastan keship kele jatqan el. HH ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynan Iemende qysqa úzilistermen, jaǵrafııalyq oryndary ǵana aýysqan qarýly qaqtyǵystar tolastamaı tur. Uzaqqa sozylǵan turaqsyzdyqtyń bas­ty sebepteri – bıliktiń áleýmettik, saıası, ekonomıkalyq salalarda  naqty damý josparynyń bolmaýy,  alǵa qoıylǵan maq­sattardyń júzege asyrylmaýy bolyp tabylady. Saıası úrdisterdiń belgili bir tulǵalardyń múddelerine  ǵana yńǵaılanyp, halyqtyń basym bóligi qabyldaıtyn aza­mattyq ustanymnyń qa­lyp­taspaǵandyǵy da óz zalalyn tıgizdi. Elde ońtústik, soltústik dep aımaqqa bóliný, súnıttik-shııttik bolyp dinge bóliný jáne taıpalyq bóliný  de halyqtyń birligine syzat túsirdi. Halyqtyń shoǵyrlanýy qalypty emes, ıemendikterdiń basym bóligi eldiń batysynda, sodan soń ońtústik pen soltústikte shoǵyrlanǵan. Shııtter – soltústikte, al súnıtter – ońtústikte. Áli kúnge deıin halyq degen túsinik kóbine rý-taıpa deńgeıinde qarastyrylady. Sondaı-aq, memlekettiń saıası ómirindegi  májbúrleý saıasaty  kúni keshege deıin basymdyq tanytyp keldi. Halyq turaqsyzdyq nátıjesinde jappaı qarýlanýǵa kóshti.  Búginde 25 mıllıon ıemendikte qarýdyń 62 mıllıonǵa jýyq túri bar kórinedi. Ekonomıkanyń mar­dymsyzdyǵy men resýrstardyń azdyǵy da jaǵdaıdy odan beter ýshyqtyryp otyr. 1962 jyly monarhııa qulatylyp, Iemen Arab Respýblıkasy jarııalandy. Odan ári monarhıster men respýblıkashyldar arasynda segiz jylǵa sozylǵan  bitispes qarý­ly kúres bastaldy. 1967 jyly Ońtústik Iemen bólinip shyǵyp, ol Iemen Halyqtyq-Demo­kratııalyq Respýblıkasy degen ataýǵa ıe boldy. Jańa memleket sosıalıstik damý jolyn tańdap, soltústik Iemenmen jıyrma jylǵa sozylǵan áskerı jáne saıası-ekonomıkalyq básekege tústi. Osy ýaqyt ishinde eki Iemende de ishki tóńkerister men ártúrli maqsattardy kózdeıtin, túrli saıa­sı jáne dinı toptardyń qarýly bas kó­te­rýleri tolastaǵan joq. Aıta keter bir jaıt, sol bir aýmaly-tókpeli kezeńde Keńes Oda­ǵy­nyń Iemendegi elshiliginde qazaq hal­qynyń perzenti, kásibı dıplomat Samat Silámbekuly Súndetpaev ekinshi hatshy laýazymynda qyzmet atqardy. Ol atalǵan memlekettegi kezekti bir búlik kezinde el­shi­lik qyzmetkerleriniń qaýipsizdigin qam­tamasyz etý sharalaryn atqarý barysynda lańkesterdiń oǵynan qaza tapty. 1990 jyly eki memleket  qaıta birigip, birtutas Iemen Respýblıkasy bolyp ja­­rııalandy. Jańa memlekette bılik laýa­zym­daryn bólý kezinde tizginniń kóbi – áskerı laýazymdar, mınıstrler qyzmetteri sol­tústik Iemen ókilderine tıesili bolyp ketkendikten, 1994 jyly ońtústik ıemen­dikter qaıta bólinýge áreket jasady. Degen­men, bul shara nátıjesiz bolyp, dereý ásker kúshimen janshylyp tastaldy. 2012 jyly «arab kóktemi» saldarynan Saleh Álı Abdalla prezıdenttikten ketýge májbúr boldy. Onyń ornyna Abd Rabe Mansur Hadı saılandy. Osy ýaqyttan bas­tap, hýsıler men jańa bılik arasyndaǵy tartys jańasha órbidi. Iemendegi dástúrge aınalǵan orta­lyq bı­­liktiń álsizdigi «Ansar Alla» («Alla­ny jaqtaýshylar») dep atalatyn, mem­­le­kettegi saıası keńistikte ártúrli, tipti keı­bireýleriniń dogmalary bir-birine qaı­shy ke­letin dinı, áleýmettik jáne saıası pı­ǵyl­dar­dy qoldaıtyn, margınaldar dep ataýǵa bo­larlyq «hýsıtter» (ıslamdaǵy shıızm aǵymynyń zeıdıtter tarmaǵy) uıymynyń kúsheıýine ákelip soqtyrdy. Resmı bılikke qarsy kelgen hýsıtter týraly aıta ketetin bolsaq, olar ózderin el­diń soltústik óńirindegi Saada provınsııa­synda ıemen bıligimen kelispeýshilikte bolǵan Hýseın Badr Addın ál-Hýsı degen ıemendik zeıdıtter qozǵalysynyń basshysy atymen tanymal. Hýseın Badr Addın ál-Hýsı 1959 jyly dúnıege kelgen. Iemen birikken 1990 jyldan saıası ómirge belsendi túrde aralasa bastaıdy. Saada provınsııasynan Ádilettilik partııasyn qurady. 1993 jyly onyń partııasy parlamenttik saılaýda jeńiske jetedi. 1997 jylǵa deıin ádilettilik partııasy atynan parlament múshesi. Saıasattaǵy berekesizdik saldary­nan jáne jalpy Iemen ishki ómirindegi toqyraý­dy jeńý joldaryn kórýden qalǵan ol, par­tııa­synyń quramynan shyǵyp, «Dinshil jas­tar» atty jańa uıym qurady. 2004 jyldan bastap ál-Hýsı prezı­dentti, úkimetti, jalpy ishki jáne syrtqy saıası baǵytty qatty synǵa ala bastaıdy. Kóp uzamaı ol ózin ımam retinde jarııalap, eldiń soltústigindegi taýly óńirlerde jasyrynyp, úkimetke qarsy qarýly áreketterge kóshedi. О́z kezeginde bılik oǵan halyq arasynda iritki salatyn dinı qaıshylyqtardy taratýshy retinde kiná taǵyp, ishki qaýipsizdikke qaterli adam dep qarastyrdy. 2004 jyldyń maýsym aıynda úkimet qaýipsizdik kúshteriniń ál-Hýsıdi tut­qyn­damaq áreketi onyń jaqtastarynyń qar­sy­lyǵyna tap bolyp, qandy qyrǵynǵa ulasty. Qaqtyǵys kezinde ál-Hýsı qaza taýyp, dene­si sol kezdegi resmı bılik tarapynan týys­taryna sol boıy berilmedi. Kóp uzamaı, kóterilis basshylyǵyn onyń ákesi Badr Addın Hýseın ál-Hýsı, odan keıin aǵasy Abdýl Málik ál-Hýsı qolyna aldy. Qazirgi tańda qozǵalystyń jetekshisi 1979 jyly týǵan Iemen revolıýsııalyq komıtetiniń prezıdenti Muhammed Álı Ál-Hýsı. Qarap otyrǵanymyzdaı, bári aǵaıyndy týystar. 2014 jyly hýsıtter «Ál-Qaıdanyń» ıemendegi toptaryna nátıjeli soqqy jasap, qyrkúıekte el astanasy Sanany basyp alady. Prezıdent Abd Rabe Mansur Hadı Adende boı tasalap, syrttan, negizinen, Parsy shyǵanaǵy monarhııalarynan kómek suraıdy. 2015 jyldyń naýryz aıynda hýsıt­ter­diń áreketterine túbegeıli qarsy bol­ǵan Saýd Arabııasy dıplomatııalyq áre­ketterdi toqtatyp, arab elderinen áskerı koalısııa jasaqtap (Bahreın, Qatar, Kýveıt, Birikken Arab Ámirlikteri, Mysyr, Iordanııa, Marokko, Sýdan, Senegal) hýsıtterge qarsy áskerı sharany bastaıdy. Sonymen birge, Rııadqa bul iste AQSh, Pákistan, Somalı men Erıtreıa ártúrli kómek jasaýda. Tehnıkanyń ozyq túrlerimen jaqsy qarýlanǵan koalısııa jyldam jeńiske jetýge talpynǵanymen, barlyq áreketteri tyǵyryqqa tireldi. Hýsıtter bastapqy kezeńde jeńilisterge ushyraǵanymen, partızandyq soǵysqa kóship, soǵys qımyldaryn Saýd Arabııasy shekarasyna aýystyrdy. Keıbir syrttyń kómegi arqa­synda hýsıtter qarsylastaryna ás­kerı jáne tehnıkalyq birshama shyǵyn keltirdi. Qysqasy, soǵys uzaq ýaqytta sozylyp ketti. Ádettegideı nátıjesiz áskerı naýqan kezinde kelissózder júrdi, eki jaqtyń oq atýlaryn toqtatý kelisimderi jasaldy. Birik­ken Ulttar Uıymynyń bitimgershiligi má­limdemelermen shekteldi. Qazirgi tańda Saýdııa Iemende jáne onyń shekarasynda 150 myńǵa jýyq áske­rıdi shoǵyrlandyrǵan. Hýsıtterdiń kúshteri shamamen 100 myńnan asady delinip otyr. Arab elderi aqparat quraldarynyń málimetterine súıensek, búginde jalpy qaqtyǵys saldarynan 10 myńnan astam adam qaza tapqan. Basym bóligi beıbit tur­ǵyndar. Sóıtip, Iemen qaıta ekige bólinip, qarý­­ly qaqtyǵys jalǵasyp jatyr. bul soǵys­tan 100 mlrd AQSh dollaryn jumsap, qar­jy­­landyrýdy áli de jalǵastyryp jat­qan Saýd Arabııasy da sharshaǵan syńaı­ly. Odaq­tastary da birtindep koalısııa qa­ta­rynan shyǵa bastady. Máselen, ústimiz­degi jyldyń maýsym aıynda Birik­­ken Arab Ámirlikteri koalısııadan shyǵyp, Iemennen áskerlerin alyp ketti. Basqa odaqtastary da birtindep áskerlerin qys­qartýda. Osy jyldyń tamyzynda Sanada Jo­ǵary saıası keńes qurylyp, hýsıtter bas­­shy­lyǵy osy ulttyq koalısııalyq uıym­­ǵa baǵynatynyn jarııalady. Joǵa­ry saıası keńestiń tóraǵasy bolyp, Iemen­niń hýsıtterden qashqan burynǵy pre­zıdentiniń  saıası keńesshisi Saleh As-Samad taǵaıyndaldy. Árıne, Iemende qalyptasqan ahýaldyń basqa da qyrlary barshylyq. Iаǵnı, munda aımaqtyq jáne álemdik memleketterdiń múddeleri túıisip jatqandyǵy da aıqyn kórinýde. Al eger Iemendegi shıelenistiń ishki astaryn qarastyratyn bolsaq, negizinen, bı­­lik basyndaǵy elıtanyń resýrstar úshin kú­resin ańǵarǵandaısyń. Elıta munda kon­fessııalyq, taıpalyq jáne ıdeologııalyq bo­lyp jik­telgen. Taza dinı qaqtyǵys oryn alyp jatyr deýge de múldem bolmaı­dy, se­bebi, bul elde múddelerine jetý maq­satynda qarama-qaıshy taraptar dini men rýyna qaramastan odaqtar quryp, ortaq jaý­laryna qarsy shyǵý jıi bolyp turady. Keıbir óńir elderi Iemende barshaǵa qolaıly súnıttik-shııttik bılik ornyq­tyrýǵa tyrysqanymen, eldegi ishki kúshter olardyń josparlaryn joqqa shyǵarýda. Demek, Iemenniń óz ishindegi tartys toq­tamaıynsha, taraptardy qoldap kele jatqan syrt memleketterdiń áskerı kómek­­­teri nátıje bermeıdi degen sóz. Al te­ke­ti­res sozyla berer bolsa, daǵdarystyń kórshi mem­leketterge taralýy da ábden múmkin. Sózimizdi qorytyndylaıtyn bolsaq, Sırııa, Irak, Aýǵanstan, Somalı, Iemende, Afrıka qurlyǵyndaǵy keıbir elderde jáne álemniń basqa núktelerinde oryn alyp jatqan qarýly qaqtyǵystar sheshimin tabar emes. Tutanǵan qaqtyǵys oshaqtary der kezinde sóndirilmese, turaqsyzdyq ke­­ńistigi keńeıe bermek. Ásirese, Taıaý Shyǵystaǵy, lokaldy qaqtyǵystar toq­ta­maı, jahandyq deńgeıde beıbitshilik or­natý múmkin emes. Sálim ÁMIROV, saıasattanýshy