Tarazdy 2000 jyldyq tarıhy bar, ejelgi ári jasarǵan qala dep jatamyz. Ejelgi shahar ekeni ras, jyl ótken saıyn jasaryp, jańaryp jatqany da shyndyq. Elbasy pármenimen byltyr Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy qarsańynda Qazaqstannyń oblystary men Astana jáne Almaty qalalary kómekke kelip, qalany jumaqtyń tórine aınaldyryp jiberdi. Nursultan Ábishuly saltanatty jaǵdaıda ashqan «Kóne Taraz» tarıhı-mádenı ortalyǵyndaǵy ejelgi qalanyń orny san ǵasyrdan syr shertedi.
«Qarahan» kesenesiniń tusyndaǵy kózdiń jaýyn alatyn gúlzarlar men qalanyń batysynan oryn tepken Kereı men Jánibek handardyń eskertkishteri qandaı! Tarazdyń shyǵysy men batys tusyndaǵy qalalyqtar «búkir» kópir atap ketken avtokólik ótkelderi búginde ózinshe bir ansambl. Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti saıabaǵy birneshe jyldan beri tarazdyqtar men qala qonaqtarynyń serýendeıtin, ǵajaıyp ornyna aınaldy. Almaty, Shymkent qalalary men Jańatas-Qarataý baǵytynan keletin jol boıyndaǵy qalaǵa ener tusqa ornatylǵan eńseli qaqpalar da kórkemdigimen Tarazdyń atyn aspandatyp tur. «Astana» jáne «Báıterek» shaǵyn aýdandaryndaǵy turǵyn úıler men áleýmettik nysandar da qala ajaryn odan saıyn asha túsken. Kóshe boılaryn jóndeý, basqa da nysandardy árleý, jańalaý jumystary jyl saıyn jalǵasyp jatady. Bıyldyń ózinde osyndaı 19 nysan qalpyna keltirildi.
Táýelsizdiktiń 25 jyldyq mereıli merekesine tartý retinde jaqyn arada qalalyqtar men qonaqtardyń kózaıymyna aınalatyn Tóle bı dańǵyly men Ál-Farabı kóshesiniń qıylysyndaǵy «Gúldengen Qazaqstan» memorıaldy kesheni totydaı taranǵan Tarazdy odan saıyn kórkeıte túsedi.
Osyndaı jasaryp, jańaryp jatqan qalada halyq sany nege kóbeımeıdi? Tipti, ana jyly Taraz qalasynyń bas jospary bekitilgende Baızaq jáne Jambyl aýdandaryna qarap kelgen qala mańyndaǵy birqatar eldi mekender men saıajaılar oblys ortalyǵyna engenimen turǵyndar sany 400 myńǵa da jetpedi. Qaıta 2009 jyly qalada 380 myń adam tursa, oblystyq statıstıka departamentinen alǵan málimetke qaraǵanda bıylǵy 1 shildege oblys ortalyǵy turǵyndarynyń sany 364 myń 172 adam ǵana. Degenmen, bul sannan az-kem aýytqýshylyq bolar, báribir 400 myńǵa mańaılamaıdy. Al Almaty men Astana qalalarynan keıin turǵyndar sany jaǵynan úshinshi oryn alatyn Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ortalyǵy – Shymkent qalasynda 886 myńǵa jýyq adam turady eken. Aldaǵy eki-úsh jylda Qazaqstandaǵy úshinshi mıllıoner qala atanbaq.
Bala týý kórsetkishi tómendep ketti deýge bolmas. Máselen, qalanyń tabıǵı ósimine toqtalar bolsaq, burnaǵy jyldardy aıtpaı-aq byltyr – 1452, al bıylǵy 1 shildege deıin 1497 náreste dúnıe esigin ashqan. Tipti, egizder, úshemder de ómirge kelip jatady. «О́mir bar da, qaza bar», byltyr – 576, bıyl – 741 qala turǵyny qaıtys bolypty. Árıne, ómir bolǵan soń, kóshi-qon prosesi toqtamaıdy. El táýelsizdigin jarııalaǵan alǵashqy jyldary barlyq memleketterdiń esikteri aıqara ashylǵan tusta tarıhı otandaryna qonys aýdarǵan tarazdyqtardyń ornyn alys-jaqyn shetelderden kelgen qandastarymyz eselep toltyryp jatqan joq pa?! Buryn Jambyl aýdanyna qarap kelgen qala irgesindegi shaǵyn mekenderde shetelderden kelgen qandastarymyz az emes.
Osy jerde bir oı týady. «Dnepro» ýkraın mádenı ortalyǵy qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Fedor Klımenko men №40 gımnazııanyń dırektory, oblystyq nemister qoǵamy qoǵamdyq birlestiginiń prezıdenti Aleksandr Gıbner Qazaqstandy otanym, Tarazdy týǵan qalam deıdi. Olar mundaı júrekjardy pikirlerin merzimdi basylym betterinde árkez aıtyp keledi. Fedor men Aleksandr sııaqty Taraz qalasynyń kórkeıýine aıtarlyqtaı úles qosyp júrgen ózge ulttyń ókilderi qanshama!?
Taraz qalasy ákimdiginiń jumyspen qamtý ortalyǵy mekemesine bıyl 3989 adam jumys izdep kelipti. Barlyǵy 4152 adam jumyspen qamtýdyń áleýmettik sharalarymen qamtylsa, onyń 627-i «Jumyspen qamtýdyń-2020 jol kartasy» baǵdarlamasy aıasynda qatysqan. 3152 tarazdyq turaqty jumys oryndaryna ornalasqan. Jumys berýshiler tarapynan 3006 bos jumys oryndary týraly málimetter túsip, 8 aıda 6 ret bos jumys oryndarynyń jármeńkesi ótken. Mundaı shara jyl saıyn júıeli túrde ótkizilip turatynyn eskersek, qalalyqtardy jumyspen qamtýda qandaıda bir másele týyndap otyr dep taǵy da aıta almaısyń.
Onyń ústine oblys ortalyǵynda óndiris oryndary da kóptep shoǵyrlanǵan. Jyl saıyn Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy aıasynda iske qosylyp jatqan jobalardan júzdegen jumys oryndary ashylyp jatyr. Qalada shaǵyn jáne orta kásipkerlikti órkendetýge, saýda-sattyqqa múmkindik mol.
Qalanyń tabıǵaty da qolaıly, jyldyń tórt mezgili de janǵa jaıly. Basqa óńirlerge qaraǵanda, azyq-túlik taýarlary arzan, halyqqa qyzmet kórsetetin oryndardaǵy qyzmet túrleriniń baǵasy da tómen. Basqany aıtpaı-aq, qalaishilik avtobýstarda bılet baǵasy bar bolǵany 55-aq teńge. Solaı bola tura, jumys izdegen tarazdyqtardyń keıbiri «jalaqysy az» dep usynylǵan jumystan bas tartyp jatady. Jalaqyny az kóretinder jastar arasynda kóp. Alaıda, olar Tarazdyń arzan qala ekenin eskere bermeıdi.
Múmkin, «úıi joqtyń kúıi joq» degendeı baspanaǵa zar bolǵan adamdar basqa óńirlerge ketip jatyr deseń, ol da aqylǵa syımaıdy. Qaı óńir «mine, óz úıiń-óleń tósegiń» dep páter kiltin usynyp, qushaǵyn jaıyp otyr? Barlyq jerde zań ortaq, páter degenińiz memlekettik baǵdarlamalar boıynsha ret-retimen berilip jatady. Túrli sanattar boıynsha kezekke turǵandar da kezegin kútedi. Páter degennen shyǵady, jaqynda respýblıkalyq telearnalardyń biri Qazaqstandaǵy páter quny eń arzan qala dep Tarazdy atady. Onda tarazdyqtar basqa óńirlerden nege jaıly ómir izdeıdi?
Amandyq bolsa totydaı taranǵan Taraz álem nazaryn ózine aýdaryp, alys-jaqyn shetelderden týrıster aǵylady. Qarahan, Aısha bıbi keseneleri, burynǵy kók bazardyń ornyndaǵy aspan asty murajaıy, taǵy basqa san ǵasyrlyq jádigerler el kórip, jer tanyp júrgen tórtkúl dúnıeniń ozyq oıly azamattaryn ózine tartpaı turmaıdy. Qalaǵa týrısterdiń kóptep kelýinen qyzmettiń san túri paıda bolady, qalanyń bıýdjeti tolady, halyqtyń ál-aýqaty eselep artady. Sol kezde Uly Dala eliniń ár qıyry qazaq úshin qutty meken bolǵanymen súıikti qalań – Tarazǵa qaıtyp, jete almaı júrme, aǵaıyn!
Amangeldi ÁBIL,
jýrnalıst
Jambyl oblysy