Qaýly til tańdaý quqyn beredi

Joǵarǵy sot tóraǵasy Qaırat Mámıdiń jetekshilik etýimen vedomstvonyń kezekti jalpy otyrysy ótip, oǵan Joǵarǵy sottyń alqa tóraǵalary men sýdıalary, Ǵylymı-konsýltatıvtik keńes músheleri, Konstıtýsııalyq keńestiń, Bas prokýratýranyń, mınıstrlikter men ózge de quzyrly organdardyń ókilderi qatysty. Alqaly jıyndy ashqan Qaırat Ábdirazaquly qaty­sý­shylardyń nazaryn Sý­dıalardyń VII sezinde Mem­le­ket basshysy naqtylaǵan qu­qyq­tyq aıqyndylyq deńgeıin art­tyrý men turaqty ári bol­jamdy sot praktıkasyn qa­lyp­tastyrý mindetterin iske asy­rý qajettigine aýdardy. Son­d­aı-aq, Joǵarǵy sottyń bes normatıvtik qaýlysynyń jo­basyn talqylaýdy kún tár­tibine shyǵara otyryp, atal­ǵan qujat aıasynda qazaq ti­liniń qoldanylý kórsetkishin de quqyq qorǵaýshylardyń qa­perine saldy. «Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020­ jyl­dar­ǵa arnalǵan mem­le­kettik baǵ­darlamasyn júzege asyrý arqyly sońǵy 10 jyl ishin­­de elimizdegi barlyq sot qyzmetindegi is qaǵazdar 100 paıyz deńgeıinde qazaq tili­ne kóship úlgerdi. Alaıda, ústi­miz­degi jyly isterdiń jalpy memlekettik tilde júrgizilýi  30 paıyz kúıinde qalyp otyr. Qalǵan 70 paıyzdyń barlyǵy da resmı tilde júrgizilgen. Buǵan, eń aldymen, ótinish bildirýshi taraptardyń zań sheńberindegi tańdaýy sebep bolsa, ekinshi jaǵynan sýdıalardyń qazaq tilinde is júrgizýge qabilet-qaýqary jetkilikti bola tura, ony iske asyrýǵa ynta tanytpaýynyń áseri joq deı almaımyz. Mine, osy máseleni de biz kún tár­ti­bindegi taqyrybymyzǵa engizip otyrmyz», – dedi Q.Mámı. Osylaısha, «Sot isin júr­gizý tili prınsıpin qol­da­ný­dyń keıbir máseleleri tý­raly» normatıvtik qaýly­sy­nyń jobasy jónin­de sóz qoz­ǵaǵan Qaırat Ábdira­zaq­uly qyl­mystyq qýdalaý organ­dary ádette tergeý is-shara­laryn júrgizý jáne qujat­tardy ázirleý barysyn­da orys tilin qoldanýǵa ba­sym­dyq beretindigin jasyrma­dy. «Sondyqtan da olar qylmystyq qýdalaýǵa tar­­tylǵan adamdardyń sot isin júrgizý tilin jetkilikti bil­meıtindigine mán bermeı, olardyń quqyqtary men qyl­mys­tyq-prosestik zańnama talap­taryn buzady», dep oıyn túı­in­dedi ol. Joǵarǵy sot sýdıasy Baǵ­lan Maqulbekov osy nor­ma­­­tıvtik qaýlynyń jobasy Jo­ǵarǵy sottyń bastama­sy­men ázirlengenin atap ótti. Sýdıanyń pikirinshe, Azamat­tyq prosestik, Qylmystyq pro­sestik jáne Ákimshilik qu­­qyq buzýshylyqtar týra­ly kodeksterde sot isin júrgizý týraly másele tolyq qamtylmaǵan. Azamattyq is­ter boıynsha taraptar, tergeýde júrgen adamdar men sottalýshylardyń ózderi, kóp jaǵdaıda, sot isin júrgizý tili prınsıpin saq­ta­maıtyndyǵy, sot isin júr­gizý tilin tańdaýǵa qatysty olar­dyń óz quqyqtary men bos­tan­dyqtarynyń buzy­lýyna jol beretindigi de aıtyldy. Sóıtip, normatıvtik qaý­lydaǵy basty máselelerdiń biri – Azamattyq prosestik ko­dekstiń 14-babynyń talap­taryna sáıkes, sot isin júr­gizý tili sotqa talap qoıý aryzy berilgen tilge baıla­nysty sot uıǵarymymen bel­gilenedi degen qaǵıdadan týyn­daı­tyn­dy­ǵymen túsindirildi. Al Joǵarǵy sot sýdıasy Ábdirashıd Júkenov bolsa, osy normatıvtik qaýlynyń jobasyn tanystyra kele, j­o­ba qylmysqa qatystylyqty any­q­tap, onyń negizgi túr­le­­rin, birqatar adamdardyń qyl­mysty habarlamaǵany jáne ony kúni buryn ýáde­les­peı jasyrǵany úshin qyl­mystyq jaýaptylyqqa tar­tylmaıtyndyǵy týraly kon­stıtýsııalyq qaǵıdatty túsin­dir­di. Bul jaǵdaıǵa baılanys­ty jıynǵa qatysýshy Aqtóbe oblystyq sotynyń tóraǵasy Áketaı Muratqalıdan óz piki­rin bildirýdi suraǵan bolatynbyz. Ol atalǵan qujattyń zaman talabyna saı talqylanyp otyrǵandyǵyn alǵa tartty. «Búgingi talqylanyp otyr­­ǵan másele quqyq qorǵaý or­gan­dary men sýdıalardyń ju­mystaryn eleýli túrde je­ńil­detedi ári respýblıka boıyn­sha biregeı sot praktıkasyn qalyptastyrýǵa septigin tıgizedi dep sanaımyn», – dedi oblystyq sottyń tó­raǵasy. Normatıvtik qaýlylardyń jobalary talqylanyp, usy­nystar men eskertpeler en­g­izý kózdelgen jıynda Joǵa­r­ǵy sot sýdıasy Denıs Shıpp «Sottardyń Qazaqstan Res­pýb­­­l­ıkasy Ákimshilik quqyq buzý­shylyq týraly kodeksiniń jal­py bóligin qoldanýynyń keı­­bir máseleleri týraly», Er­den Áripov «Qazaqstan Res­pýblıkasy Qylmystyq ko­deksi­niń 6-babyn qoldaný jónindegi sot praktıkasy týraly», Erbol Rahymbekov «Sot­tar­dyń qylmystyq ister­di qysqartylǵan tártip­pen qa­raýy týraly» degen ta­qy­ryp­tarda arnaıy baıan­damalar jasap, qujat qund­y­lyǵynyń qyr-syryn jan-jaqty taldap, tarazylaýdan ótkizdi. Nurlybek DOSYBAI, «Egemen Qazaqstan»