Beıimbet kim, Taran kim?

nemese tarıhı ádilettilik qalpyna kelse deımiz Qazaq ádebıetinde óziniń ornyn oıyp alǵan, iri tulǵa Beıimbet Maılındi qazaqqa tanystyryp jatýdyń ózi de artyq-aý. О́tken ǵasyrdyń sonaý 1930-shy jyldarynan bastap ádebıet esigin ımene ashqan qalamgerlerdiń barlyǵy da aldymen Bı-aǵanyń shekpeninen shyqty. Onyń shyǵarmalary ótken ǵasyrdyń ortasyna deıin jazylsa da, búginge deıin ózektiligin joıǵan joq. Shyǵarmalary arqyly Bı-aǵanyń ózi de búgingi kem-ketigimizge qarap, mıyǵynan kúlip turǵandaı áserde júremiz. Iá, Bı-aǵańdy jalpy jurtqa tanystyrýdyń qajeti bolmasa da, ol týraly báribir aıtqyń kelip turady. О́ıtkeni, halqymyzdyń rýhanı dúnıesine, ádebıetine óshpes úles qosqan jazýshynyń rýhy eshkimge jaltaqsyz Táýelsiz elimizde laıyqty qurmettelmeı jatqanyna qarnymyz ashady. Sondyqtan, aǵaıynǵa aldymen Bı-aǵa týraly bir-eki aýyz sóz aıtqanymyz artyq bolmas deımiz. Buryn qyzyl ıdeologııanyń sal­qyny­men Beıimbetti kedeıden shyqty de­gen sóz jeleýletildi. Beıimbet tekti jer­den shyqqan adam. Jazýshynyń atasy Maıly da, ákesi Jarmaǵambet te asa baılyqtyń sońyna túspese de, qara qasqa, qý kedeı de bolmaǵan, joq­shylyqty moıyndamaǵan, barǵa qa­naǵat qylǵan jandar eken. «Atasy Áıet ózeniniń boıyndaǵy elge sózi ótim­di, jurtty aýzyna qarata biletin til­mar, asyl sózin sýsyn etken bilikti ári sharýasyna myqty kisi bolypty. О́z ákesi Jarmaǵambet te sózge sheber, aqynjandy sezimtal bolǵan», dep kópti kórgen kónekóz qarııalar áń­gimelep aıtýshy edi. Beıimbet Maılın – ádebıet álemine aq-qyzyl, bolshevık-menshevık, alashorda bolyp bólingen alasapyran, tar jolda taıǵaq keshken aýmaly-tókpeli tarıhı kezeń­de kelgen adam. Zamanymyzdyń ǵula­ma jazýshysy Muhtar Áýezov: «Beıimbet Maılın shy­­ǵarmalarynda te­reń shyndyq bar. Ja­lań qııalǵa des bermeı, asqaq ro­man­tıkaǵa da eliktemeı, qazaq ja­zý­­shylarynyń ishinde realızmge, shyn­dyqty sýretteýge, shyǵarmanyń kór­kemdik qundylyǵyna mán berdi, ómir shyndyǵyn, adamdardyń tıptik beı­ne­sin jasaýda Beıimbetteı eshbir jazý­shy shynaıy sýretteı alǵan emes», dep jazdy. Aýyl ómirin jetik bilgen qa­lamger óz zamandastarynyń tıptik ob­razdaryn jasap, prototıp­te­ri ózi jaq­sy biletin aýyl azamat­tary men zamandastary bolǵan. Jazýshynyń kózin kórgen zamandas-prototıpteri – Qoshaldyń Aqtamy, Qoıanbaıdyń Erǵazysy, Táshbaıdyń Asylbegi, Ken­shim­baıdyń Fazyly, Baımurzanyń Haseni, Baımurattyń Esenquly, Qazybaıdyń Asaty, Keńesbaıdyń Ábdi­ǵalıi degen ulaǵatty kisiler aǵy­nan jaryla aıtatyn-dy. Qyryq úsh jyl soqtyqpaly jolda tartysty ómir súr­gen Bı-aǵanyń 1914-1937 jyldar ara­lyǵynda 55 kitaby dúnıege kelip, oqyrmandaryn tapty. Jazýshynyń shyǵarmalar jınaǵy 6 tom bolyp jaryq kórdi. Qoǵamdyq jumystary da bastan asyp jatatyn. Alasapyranda ómir súrip, halqyna minsiz qyzmet istegen jazýshy tabıǵatynda shybyn óltirmegen, kisiligi, adaldyǵy da qaı urpaqqa da úlgi edi. Ǵabıt Músirepovtiń «Beıimbet jaý bolsa, men de jaýmyn» degen ashynǵan sózi Bı-aǵanyń halqy aldynda da, ar aldyn­da da taza azamat ekenin dáleldeı túsedi. Al endi sol «Beıimbet Maılınniń kin­dik qany tamǵan óńirde aýdan atyn ıelenip otyrǵan Lavrentıı Taran degen kim?» degen suraq qabyrǵamyzǵa batady. Qazaq ensıklopedııasynda Lavrentıı Ignatevıch Taran 1892 jyly Qostanaı oblysy, Fıodo­rov aýdany, Nazarov selosynda týyp, 1919 jyly mamyr aıynda Tor­ǵaıda ólgen. 1919 jyly qańtarda Qos­tanaıda ótken sharýalar men ju­mys­shy­lar seziniń delegaty, sońynan Qostanaı sovdepiniń basshysy bolyp, alashordashylarǵa qarsy kúresti uıymdastyrǵan. 1919 jyly sáýir aıynyń ortasynda aqgvardııashylar Qostanaıǵa taıanǵanda L.Taran qala halqyn aqgvardııashylarǵa qar­sy uıymdastyrýdyń ornyna, bas saý­ǵalap, jazalaýshy otrıa­dy­men Tor­­ǵaıǵa qashqan. Taran, Letýnov, Mılıaev, Kelmentev, Jılıaev, Inozemsev sekildiler – Reseı ımpe­rııa­­­­synyń qazaq elin bodandaýshy­lary. Olar Qostanaı ýeziniń ózen-kóli, bar shuraıly jerlerine bekinis sa­lyp, ımperııanyń qazaq elindegi saý­da­geri,baı-shonjarlary, olar qazaq j­e­rin­de ústemdikterin júrgizgen kelim­sekter. Taǵy da aıta keter jaıt, osy Lavrentıı Taran degen adam­nyń biz­diń aýdanǵa qatysy joq, ol ke­she­gi alashtyń kósemderi, ulty­myz­dyń maqtanyshy, táýelsizdik úshin ja­­nyn pıda etken Á.Bókeıhanov, A.Baıtursynov, M.Dýlatov, E.Oma­rov­ syndy sańlaqtarymyzǵa qar­sy kú­resip, qyzyl ımperııanyń qol­shoq­pa­­ry bolǵan adam. L.Taran qaraqshylar otrıadymen Torǵaıǵa bara jatyp, jolshybaı qazaq aýyldaryn tonap, mal, at-kólikterin tartyp alǵan, qarsylyq kórsetkenderin óltirgen. Shegebaı degen jerde bolys bolǵan Qarymsaqtyń Ǵalymynyń otyz jylqysyn barymtamen aıdap ketken. Sońynan qýǵyn­shy bolyp barǵan Seıdahmet atamyzdy túz­de atyp óltirgen. Osy tusta bir derekti aıtýdy jón kórdim. Qazir Qostanaı qalasynda turatyn kópti kórgen kónekóz aqsaqal Sárinjip Daıyruly (M.Dýlatovtyń týysy) este­ligine zeıin qoısaq: «1919 jyldyń mamyr aıynyń ishinde Qyzbel jerinde jaılaýǵa kóshken Madııar, О́teı, Shymbolat rýlarynyń ústinen Qostanaıdan Taran áskeri kelip, jergilikti halyqty qarýlarymen atyp, áıelderin zorlap, eldiń úreıin ushyrǵan. О́lgeni ólip, ólmegeni Qyzbel taýynyń jyqpyl-jyra qýystaryna tyǵylyp, bir qandy qyrǵyn boldy», dep esteligin jazdy. Sondaı-aq, meniń de Dámágúl ájem kózine jas alyp, ótken ómirinde kórgen qorlyqty ashyna aıtýshy edi: «Aq Kolchak keldi, malymyzdy aldy, qyzyl Taran keldi, janymyzdy aldy», dep zar ılep egiletin-di. 1919 jyldyń 17-18 mamyrynda Torǵaıǵa jetkende Taran óltirilgen. Ajaly ashynǵan adam qolynan bolǵan shyǵar. Biraq ony kim óltirgeni jóninde naqty derek joqtyń qasy. Barly-joǵy qanquıly jazalaýshy Taran otrıadynyń qysqa tarıhynyń shyndyǵy el esinde qaldy. «Tarandy alashordashylar azaptap óltirdi» degen keńestik ensıklopedııasyndaǵy derek, bul – qyzyl ımperııa ıdeo­log­tarynyń jalǵan jalasy deý kó­ńilge qonymdy. Qarýsyz eldi qanǵa boıaǵan, qazaq halqynyń ar-namysyn aıaqasty qylǵan L.Tarannyń úlken aýdan atyn ıemdenýi sanaǵa syıa ma, bul qalaı? Tól tarıhymyzdy jańa kózqaras turǵysynan qaraıtyn, eksheıtin kez áldeqashan týmap pa edi? О́ziniń týǵan jerinde kóshe men mektep aty Bı-aǵańdaı tulǵaǵa azdyq eter edi. Sanadan qyzyl ımperııa saıasatynyń ýyty áli ketpegendeı. Keńestik dá­ýir­­de saıasat sheńberinen shyǵa al­maı jazylǵan ensıklopedııa, tarıh, jal­ǵan ádebı shyǵarmalar, ishi ótirik­ke toly shıki kitaptar sóre-sóre bo­lyp kitap­hanalardan oryn teýip, oqyr­man­dardyń sanasyn ýlaǵany aqıqat. Keńestik ensıklopedııa men ótken tarıhty suryptap saralaıtyn mezgil jetti emes pe? Halqymyz tarıhyn aqıqatpen jańǵyrtsaq, bul bolashaq urpaq aldyndaǵy paryzymyzdy ótegenimiz bolar edi. Kópten beri tolǵaǵy jetip, moratorıımen sheshimin tappaǵan úlken usynys tur, bul – aýdanymyzǵa qa­zaq ádebıetindegi asa iri tulǵa, qa­zaq­­tyń Bı-aǵasy atanǵan jazýshy Beıimbet Maılın esimin berip, tarıhı ádilettikti qalpyna keltirsek, Máń­gilik el bolýymyzdyń bir laıyq­ty isi, kórinisi bolar edi. Bı-aǵa bar qazaqqa birdeı. Degen­men, týǵan jerindegi qurmet oǵan basym bolýy kerek. Qazir bizdiń aldymyz seksenniń seńgirine kóterilgen, sońymyz jetpistiń jelkesine mingen aqsaqaldarmyz. Tórimizden kórimiz jaqyn qalǵan shaǵymyzda Bı-aǵanyń týyp-ósken jerindegi «Beıimbet Maılın aýdany» degendi óz kózimizben kórip, qulaǵymyzben estip ketsek, arman joq. Qasymbek KEŃESBAEV, zeınetker Qostanaı oblysy, Rýdnyı qalasy