Aqpan kelgen saıyn...

Men Muqaǵalıdy oıladym: «Qanatynyń astynda jaz jarysyp, Qazdar ushyp keledi, qazdar ushyp...» Qaz kelerden sál buryn óleń arqa­lap keletin aqpan tý­ǵan saıyn Muqaǵalı tiri­lip kel­gendeı bir kúı ornaıdy Qazaq dalasynda... 1973 jyldan bylaıǵy ómi­ri­niń úsh jylyn aýrýmen... hám óleń­men ótkizgen Muqaǵalı ál­gi bir ańyzǵa aınalǵan bir aı­lyq «jumys» kezinde Nur­ǵısaǵa aıtypty: – Meniń óleńnen basqa nem qaldy? Basqa ne isteımin... – dep. Kózi ketken soń, bar shy­ǵar­masyn aldyńa jaıyp tas­tap otyra ketseń, aqıqatynda aqynǵa óleńnen basqa eshteńe kerek emes eken-aý dep oılaı­syń... Biz nasharlaǵan den­saý­lyǵynyń endi ońalmasyn bil­gen soń, jazyp qalýǵa tyrys­ty dep júrmiz ǵoı.

Solaı da shyǵar, biraq, o bastan janyn kútip, ózin saqtap ádettengen adam bolsa, ómirine qater tón­genin bilgen sátten-aq óleń­di keıinge ysyra turar edi. Aqyrǵy kúniniń taıaǵanyn bil­di, bilmedi, másele onda emes, másele, onyń óleńsiz tura al­maı­tyn halge jetkeninde. О́zi qalyptap alǵan ǵajaı­yp álem­nen shyqqysy kel­meı­tin­diginde. Bálkim, bylaıǵy ómiri baqyttyraq bolsa, aman qalý­dyń jolyn qarastyrar ma edi... Bul, qalaı deseńiz de, mánsiz boljam ǵana. Ol ózi­niń aýrýy jaıly medı­sı­nalyq kitapshadan jasyryn oqyp alypty degen bir sóz bar. Al, onyń dıagnozy – ońalmaıtyn, asqynǵan sa­tysy desedi. «Kúnine úsh óleń, qalaı da úsh óleń», – de­gizgen jankeshti eńbektiń sebe­bi osy bolýy da múmkin.

Tún balasy aýrýhananyń ashanasyn «jumys kabınetine» aınaldyryp alatyn aqynǵa, álbette, eskertý jasalatyn. Mundaıda: «О́leń jazsam aýrýymdy umytyp ketem. Men óleńmen emdelem», – deıtini jaı ǵana sóz emes, ras bolatyn. Ol janyn qajaǵan aýrýdy elemeýge tyrysyp baqty. Jantásilim sózine aınalǵan «Balalarym jas, bitpegen sha­­rýa­­larym kóp edi» degen, ja­nynyń túkpirinen ýildep turyp alatyn, janyna maza bermeıtin surqaı ókinishti óleńmen tunshyqtyrýǵa baryn saldy. О́zine kóńili tolmaı júretin aqyn, jazyp bolǵan soń ǵana jadyrap sala berer-di. Sodan keıin ǵana tirshilik tirilip, kóz aldynda jybyrlaı bastaıtyn. Sonda ǵana aldynda turǵan azapty kún, áldekimderdiń aldyndaǵy eleýsiz, qadirsiz basy esine tú­setin. Jumyssyzdyǵy, aq­sha­syzdyǵy jaıly kóńilsiz oı­lar qaıtadan ıekteıtin. Qaı­­tadan túńilis, qaıtadan to­­ryǵý bastalatyn. «Sálden keı­in taǵy da tań atady, taǵy da saryýaıym, saryýaıym» tir­shilik – «Tez jetshi, poe­zııa, aldanyshym» – túnge asyq­ty­ratyn. Baraqat tabar jan tynysy sonda ǵana, túnde ǵana. Ońashada ǵana. Muqaǵalıdy «aqtaýshylar» onyń el aıtqandaı emes, táp-táýir turmys keshkenin aıtatyn bolyp júr. Bul da asyra silteý. Álbette, qol jaıyp, kóshege shyǵyp keterdeı kúıge jetken joq, dese de, jaı­ma­shýaq­taımyn dep tym kó­ter­me­lep jiberýge de bolmaıdy.

Tipti, qatarlastarymen sa­lystyrǵanda, kedeı turdy deý­ge bolady. «О́mirden tym bolmasa eki jańa kostıým» kımeı ótip ketetin boldym dep zar eńi­regen kúndeligin kóre tura, máı­pezdeı sóıleý­diń reti joq. Basqany qaıdam, Muqaǵalı tek qana óleńmen ómir súr­gen­deı kórinedi de turady. Onyń poezııasyndaǵy qart­tar da, jeńgeler de, meıirimdi adam­dar da onyń qııalyndaǵy ıdeal portretter. Ol somdaǵan qa­zaq­tyń qarttary – sum za­manǵa qaıla taba almaǵanmen, sol bir tar kúnderde jany qy­­sy­lyp júrgen urpaǵyna dana­góı­ligimen, peıilimen demeý ber­gen, ot bergen tulǵalar. Aǵa­lary da onyń qııaly qa­lyp­qa tú­sir­gen jıyntyq obraz­dar. Bir aǵasy qa­qaǵan qysta taý arasyna jaıaý tastap ketti, – bir shal qutqaryp aldy. Bir aǵasy jalǵyz qunanyn soqaǵa jek­ti, aqyry zoryqtyryp óltirdi, – bir atasy qataryńnan qalma dep Alla aldynda suraýsyz atyn aldyna tartty. Bir aǵa­s­y brıgadırligin istep, kún uzyn azapty jumysqa salyp qoıdy, boldyryp, otyra ketken bir kezinde atasy kelip basynan sıpady.

О́tken men búginniń arasyndaǵy tar­tystyń sanada tańbalanǵan sý­reti – sol. Muqaǵalı óz rý­hanı keńistiginde jasap al­ǵan osy bir álemdi shıyrlaıtyn da júretin. Sál jabyr­qa­sa qolyna qalam alady, qo­ly­na qa­lam alsa kóńili bu­zy­­la bas­taıdy, al, ony sol kúı­reýik­tik­ten qutqaryp alatyn ótken ýaqyt keńistigin dar-dar aıyryp, jylýyn jo­ǵal­t­paı jetken álgi atalar ala­qanynyń jyp-jyly lebi edi. Muqaǵalı bylaıǵy ómirde ózge­men kóp sanasady. Bilim, bilik, óner salystyrady. Ishteı ǵana. «Men aqynmyn ba?» – dep jıi suraıtyn deıdi kóz­­­kór­gen­der, munyń ózi tek kóńildi kezderinde ǵa­na bolsa kerek. О́z aınalasy ne ja­zyp, ne bitirip júr, sonyń bárin mu­qııat baqylap júredi. Jetkizip jaza almasam jurttyń tabasyna qalam-aý degen oı qur­sa­ýynan bir shyǵarmaǵanǵa uq­saıdy: «Jyrlap bir óte almasam jyr erkeni, Aqyndar ájýalap júrer tegi», – deıtini bar. Biraq, bul ózine qoıǵan talap qana. Al, jazý stolyna otyrǵan sátten bastap, ol ózin álgindeı kúdik, kúmánniń bárinen aryltyp alýǵa baryn salady. Bul oǵan ońaıǵa túspeıtin de. Bir otyrǵanda óndire jazyp tastaýǵa tyrysatyny da áreń jetken baby men erkindik keńistigine ótýdiń qıyndyǵyn tereń sezingennen. О́z tabıǵatyn tanı bilgen, bolmysyn syrttaı baqylaı alǵan shyǵarmashylyq ıesi qandaı múmkindikti de qalt jibermeı, jazýǵa tyrysady. Muqaǵalı – sondaı aqyn. «О́mir ber maǵan azdaǵan, Baqyt ber maǵan azdaǵan, Molynan yrys berip eń, О́rtenip kete jazdaǵam» – Muqaǵalı taǵdyrdan kóp suramaıdy. Kóp bermesin bile tura suraıdy. Álgi kemeline kelip, tarlan ashqan shaǵyna dóp keletin ónimdi úsh jyldy paraqtaǵanda taǵ­dyryn moıyndaǵan, ómirdiń aldynda kishireıgen, jeńilgen aqyndy kóremiz.

Onyń búkil arman-ańsary aqyr sońynda óleńge kelip arasha suraıdy. Kúndeliginde tym qurysa on jyl ómir surap jalbarynady – poezııa úshin ǵana. «Rahatqa belshemnen batpasam da, qaltam toly sorymnan arylaıyn» – ol aınalasy ózin qalaı qabyldaıtynyn, syrtynan nendeı gápter aıtylatynyn jaqsy biletin, ishteı moıyndaıtyn da. «Osylar meni kórip taıyp turady», – dep, arqyraı kúlip, qarap turatyn, «bara berińder, meniń qasymnan kórse zııanym tıer», – dep jaqsy kórgen inileriniń arqasynan qaǵyp, jónine júre beretin aqyn dál sol kúıinde ómirden ótip ketýden qoryqsa kerek. О́ziniń qurdastaryn bo­lashaqtan izdeýi de sáýegóılikten góri ózi oılap tapqan jubanyshy edi. Mun­daıda onyń qarmaıtyn taly – Otan bolatyn. Muqaǵalı tú­si­nigindegi otan da ózi sııaqty muń­ly, názik uǵym. Sonysymen de qudiretti. «Sonaý bir bala shaqtarda, Qarlyǵash qanat qaqqanda, Shildede ıa aqpanda, Kóz jasyn maǵan kórsetpeı, Otanym jylap jatqanda; Qaraǵaı toly qaptalda, Dámetip bolashaqtardan, Qaraýshy em atqan aq tańǵa. О́shirýshi edim órtimdi, Baýyrymdy tósep aq qarǵa, Aq qarǵa ıa maqpalǵa... Otanym jylap jatqanda». Sóıtken otanyn «Súıem dep baıbalam salmańdar», – deıdi. «Jaı ǵana aıań­dar», – deıdi.

Onyń ózin jubatar taǵy bir ta­qy­ry­by – bala shaǵy. «Esimde joq bala bop ósip pe edim?..» – oıdan qajyǵan, ta­­las-tartystan sharshaǵan aqyn ju­ba­­­nysh izdegende bala­lyq shaǵyna aı­­nalyp soǵa ber­gisi kelip turady. Bala shaqta búkil dúnıe aldaǵy kún­ge úmitpen umsyndyratyn. Kókjıektiń ar jaǵynda ne bar dep, qyńqyldap, ájesin mazalaıtyn bala júrek saýsaǵyn jaıyp alysqa talpynǵanda da ómirden alarym kóp dep sendi. Muqaǵalıdyń búkil shy­ǵar­mashylyǵyn (kúndelik, proza, hattarymen qosa) sholyp shyqqan adam onyń kún ótken saıyn, jasy ulǵaıǵan saıyn kúıreýik janǵa aınalǵanyn kórer edi. Ol ómirdi tym erte tanyp aldy. Onyń sábıligi sol, sony moıyndaǵysy, sengisi kelmeıtin. Qyryq jamaý úıdi jylytyp, sál de bolsa shýaq tó­gip turǵan tıtteı-tıtteı qy­ryq kún – onyń súreńsiz ómiri­ne sáýle júgirtken, toń­ǵan júregin jylytqan balalyq sha­ǵynan, janynyń tereń túk­pirinen jetken lep bolatyn.

...Kúlshesin qorǵasynǵa aıyr­bas­ta­ǵan bala shaǵyn aıtsa... Muqaǵalıdaı soǵystyń sýretin bergen aqyn bar ma eken... Ol soǵys kezindegi pende­shi­likterge úkim aıtpaıdy, aıtsa aryz­dan­ǵandaı bolady. Sirá, osynsha qasap kezinde de sondaı qadamdarǵa barý­ǵa dáti barǵandarǵa tańdanýdan asa al­maǵan shyǵar. О́mirin óleńinen bólip qa­ramaýdy suraıtyn aqyn­nyń shyǵarmashylyǵyn sholyp shyqsańyz, basqasyn qaı­dam, bala kezdegi beınesin qa­­py­syz ajyratýǵa bola­dy. Aqynnyń janyn álde­bir túısikpen keremet túsi­ne­tinińizdi se­ze­siz. Ishki bir daý­ys myna sheber qol­dyń ıe­si – qorǵansyzdaý, ózińiz en­gen saraı­daı ańǵal-sańǵal, márt adam deıdi, – qaltqysyz se­nesiz. El aıtyp júrgen ósek-ǵaıbattyń barlyǵy da sana­­ńyz baıyptaǵan alyp tul­ǵanyń janynda tym qorash, tym qunsyz kórine bas­taıdy. Kól­deneń sózder rasqa aınalsa da, siz ony aqtap alasyz.

Sebebi, osy bir alyp boıǵa sá­bı júregin syıdyra almaı, ala­suryp ótken jaqsy adamdy jamandyqqa qııý múmkin emes. «Otany jylap jatqanda» es toq­tat­qan, sanasyndaǵy alǵashqy yrǵaq qa­ra qaǵaz kelgen ákesin joqtap, egilgen sá­tinde paıda bolǵan aqynnyń bala kezde kórgeni men sezingeni onyń búkil shyǵarmashylyǵyna ulasady. О́leńiniń álqıssasyn joqtaýmen, jylaýmen bastap, ókinishpen aıaqtalýy da áý basta belgilengen taǵdyry ma eken, kim bilsin... Aqpan kelgen saıyn, tirli­gin­de keshken búkil ókinishi men azabyn sypyryp tastap, Muqaǵalı tirilip kelgendeı bolatyny nesi eken...

Almas NÚSIP, «Egemen Qazaqstan»