Saltanat Baıqoshqarova. Bala súıýden artyq baqyt bolmaıdy

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimdeýi boıynsha, adam densaýlyǵyna áser etetin birneshe faktorlar bar. Onda adam densaýlyǵynyń 20 paıyzy genetıkalyq, 20 paıyzy ekologııalyq faktorlarǵa jáne 10 paıyzy densaýlyq saqtaý salasyna baılanysty, al 50 paıyzy adamnyń óziniń ómir súrý saltyna tikeleı qatysty delingen. Ony kópshiligimiz bilemiz de, biraq eskere qoımaımyz. Búgingi básekelestik, naryqtyq zamanynda densaýlyǵymyz basty baılyǵymyz ekenin sezine de, moıyndaı da bermeımiz. Osyǵan baılanysty sońǵy jyldary qabyldanǵan densaýlyq salasyndaǵy memlekettik baǵdarlamalarda adamnyń densaýlyǵyna óz jaýapkershiligin arttyrý máseleleri týraly kóp aıtylady. Densaýlyq saqtaý salasyndaǵy eń bir mańyzdy másele bul – repro­dýktıvtik, ıaǵnı urpaq órbitý jaǵ­daıy. Medısınanyń osy baǵy­tynda jumys istegenime 28 jyl bolypty. Sondyqtan óz tájirıbeme súıenip, biraz jaılardy saraptap, qorytyndylaýǵa bolatyn sııaqty. Elimiz ulan-baıtaq, biraq halyq sany jaǵynan áli de az ekendigimiz bárimizge belgili. Endeshe demo­grafııalyq hal-ahýaldy jaqsartý, bedeýliktiń aldyn alý jáne ony emdeý múmkindikterin jetildirý negizgi máselelerdiń biri bolýy kerek. Jalpy, bul másele dúnıe júzinde barlyq memleketterde, barlyq halyqtarda kezdesedi. AHAT organdarynyń málime­tinshe, 2014 jyly elimizde 401 066 bala týsa, 2015 jyly 397 634 jańa týǵan náreste tirkelipti. Osy eki jyldy salystyrǵanda, sońǵy jyl­da bala týý 3432-ge azaıǵan. Árıne, bul kórsetkishterge áser etken ártúrli sebepter bar. Sol sebep­terdiń biri – bala súıýge qol jetkize almaý, ıaǵnı bedeýlik máselesi. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimeti boıynsha, reprodýktıvtik jastaǵy árbir 5-6-shy jup bedeýlik problemasyna tap bolady, ıaǵnı bala týý jasyndaǵy otbasylardyń 15-20%-y ártúrli sebeptermen bala súıe almaıdy. Bedeýlikke alyp keletin sebepter ártúrli. Joǵaryda aıtylǵandaı, kóbinese erler men áıelderdiń bul máselemen betpe-bet kelýine ózderiniń ómir súrý salty, mysaly erte bastalǵan jáne retsiz jynystyq qatynastar, baıqamaı aǵzaǵa sýyq tıgizý saldarynan nemese túrli ınfeksııalardan bolatyn qabyný prosesteriniń oryn alýy, aborttar, der kezinde medısınalyq kómekke júginbeý, tipti, durys tamaqtanbaý sııaqty jaıttar áser etedi. Odan bólek ekologııalyq jaǵdaılardyń, ǵy­lymı-tehnıkalyq progrestiń áseri de barshylyq. Basqa aýrýlar sııaqty bedeý­liktiń de aldyn alýdy bala kezden bastaǵan jón. Máselen, bala kezinen ýaqtyly qyz balany balalar gınekologyna, ul balany androlog dárigerine aparyp, balanyń aǵzasynyń, jynystyq júıesiniń durys damýyn, densaýlyǵynda asqyný aýrýlardyń bar-joqtyǵyn teksertip turý kerek. Balanyń kishkentaı kezinde bedeýlikke alyp keletin keıbir aýrýlardyń aldyn alýǵa bolady. Ata-ana ósip kele jatqan urpaqty jastaıy­nan jiti baqylap, balanyń densaý­lyǵynda qandaıda bir aýyt­qýlar baıqasa, birden dárigerge júginýi kerek. Qazirgi kezde er balalar 14-15 jasqa tolmastan mahab­bat lázzatyn tatqysy kelip, jy­nystyq qatynasqa tym erte túsedi. Sondyqtan, uldardy osy ýa­qytta jiti baqylaý mańyzdy. Er­te jynystyq qatynasqa túsý sebe­binen ár túrli sozylmaly jynystyq aýrýǵa shaldyǵyp, bul óz kezeginde atalyq uryqtyń q­abynýyna ákelip, urpaq órbitetin jasqa jetkende belsizdikke tap bolýy ábden múmkin. Sonymen qatar, erlerdiń urpaq jalǵastyra almaýynyń taǵy basqa birshama sebepteri bar. Oǵan erkekten bólinetin spermatozoıdtiń az nemese sapasyz bolýy, atalyq uryq bezindegi isik, qant dıabeti, sozylmaly juqpaly aýrýlar men basqa jaǵdaılar da áser etedi. Biraq eń bastysy, der kezinde balaǵa durys tárbıe bermegendikten de ata-analar keıin zardabyn shegip jatady. Qyz balalardyń da erte jy­nystyq qatynasqa túsip, qursaq kóterip qalatyn jaǵdaılary kóp kezdesedi. Uıatty bolyp qalǵanyn bildirmeý úshin túsik jasatyp, ózin bedeýlikke aparady. Alǵashqy júktilik kezinde jasalǵan túsikter kóp jaǵdaıda áıeldiń aǵzasyn qatty jaraqattaıdy. Árıne, bedeýliktiń sebepteri ártúrli. Oǵan tek túsik jasatqandardy ǵana jatqyzýǵa bolmaıdy. Máselen, názik jandarda gormonaldyq aýytqýlar, endokrındi aýrýlar, jaǵymsyz ekologııalyq jaǵdaılar, jatyr tútiginiń bitelýi, endometrıoz, mıo­ma, etekkirdiń buzylýy, jatyr men jatyr tútikshelerindegi patologııa taǵy basqa kóptegen faktorlar sebep bolady. Mundaı aýrýlardyń keıbireýi sýyq ótý  áserinen bolady. Keıbir áıelderde ishten týa bitken bedeýlik te bolady. Oǵan jynys músheleriniń, jatyrdyń jetilmeı týýy – basty sebep. Mundaı aýytqýlardy asqyndyryp jibermeý úshin qyz balany ásirese kámelettik jasqa tolǵan kezden bastap-aq qatty baqylaýǵa alyp, ýaqytynda gınekolog dárigerlerge teksertip turý qajet. Kezinde analarymyz úıdiń berekesin sábılerdiń daýysymen toltyryp, 10-12 balany dú­nıege ákeletin. Bizdiń zamanda bul tańqalarlyq jaǵdaı bolsa, o zamanda jurt úshin bul qalypty jaǵdaı bolatyn. Al búginde mundaı máseleni óte sırek kezdestiresiz. Tipti, joqtyń qasy desek bolady. Tabıǵatynan áıelderdiń aǵza­sy 6-9 balaǵa deıin týa alatyn múmkindikteri bar. Biraq, olar kóbine 2-3 sábı týýmen shekteledi. Alaıda búginde bir balanyń ózin kótere almaı júrgenderdi kórgende, oǵan da shúkir, HHI ǵasyr  bedeýliktiń kúsh alyp bara jat­qan zamany ǵoı deısiń. Ol eń aldymen jas  otba­synyń shaıqalýyna, artynan erli-zaıyptylardyń ajy­rasýyna alyp keledi. Bul – demografııaǵa keri áser etetin bıologııalyq jáne psıhologııalyq qasiret. Ishimdik iship, temeki shegýge, esirtki zattarǵa áýes bolǵan jas­tar kóbine bala tabýǵa, deni saý bala týýǵa qabiletsiz bolyp keledi. Sondyqtan ata-ana baqytyna bó­len­gisi keletin jastar jaman ádet­­t­erden qutylyp, qunarly ta­maq tutynyp, densaýlyǵyna asa mán berý kerek. Ásirese otbasyn quraıyn dep jatqan jastar min­detti túrde aldyn-ala urpaqty bolý múmkindigine kóz jetkizý maqsa­tynda arnaıy medısınalyq tekserýden ótýi qajet. Jalpy, «bedeý» dep qandaı erli-zaıyptylardy aıtýǵa bolady? Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń anyqtamasy boıynsha, eger jup urpaqty bolýǵa qabiletti jasta bolsa, otbasy qurǵannan bas­tap bir jyl boıy esh saqtanýsyz únemi jynystyq qatynasqa túsip, nátıjesinde júktilik bolmasa, onda olar bedeý bolyp sanalady. Urpaqsyzdyq otbasy úshin óte aýyr psıhologııalyq qaıǵy bolyp keledi, al qoǵam úshin bul jaǵdaı ekonomıkalyq jáne áleýmettik saldary bar kúrdeli másele bolyp tabylady. Búginde áleýmettik bedeýlik degen úrdis paıda bolýda. Máselen, keıbir mansap qýatyndardy da osy tizimge qosýǵa bolady. Árıne, árbir adam óz balasyna jaqsy ómir syılaǵysy keledi. Bilimi sapaly mektepke barsa eken, laýazymy joǵary oqý ornyna tússe eken, ózgeden esh kem bolmasa eken deıdi. Sondyqtan bolsa kerek, bala týýdy keıinge shegerip qoıyp, aldymen aıaqtan turyp alýdy oılaıdy. Búginde mundaılar bizdiń qoǵamda óte kóp. Olar 35-40 jastan asqanda balaly bolýdy josparlaı bastaıdy. Biraq erkek pen áıeldiń jasy ulǵaıǵan saıy­n urpaqty bolý múmkindigi nasharlaıdy. Sondyqtan, mundaı jaǵdaı kóbine áıelderge alǵashqy perzentin kóterýine qıyndyq alyp keledi. Mine, sonyń saldarynan kóbisi bedeý, áıtpese bir balamen qalyp jatady. Osy máseleniń ózi demografııaǵa keri áserin tıgizedi. Eldiń ósý sany tejeledi. Turmysty retteımiz dep júrgende, biraz jas­ar ýaqytyn zaıa ótkizip alyp, esh­qandaı altynǵa aıyrbastamaıtyn balaly bolý baqytynan qol úzedi. Shańyraq kóterip, artynan urpaq qaldyrý – árbir adam úshin baqyt jáne ómirdiń negizgi maqsaty. О́kinishke qaraı, sábıdiń daýysyn estý baqyty barlyq otbasyna buıyr­­maǵan. Jyldan-jylǵa mun­daı juptardyń sany ósýde. Bedeý­lik pen belsizdik máselesi ýshyǵyp barady. Sondyqtan onyń aldyn alý óte mańyzdy. «Bedeýlik» degen dıagnoz ómir boıy bala súıý múmkindigi bolmaıdy degen sóz emes. Ony túrli joldarmen emdeýge bolady. Tek bári ýaqytynda bolsa bolǵany. Bedeýlikten emdeletin áıelderdiń tórtten úshi bala súıý baqytyna qol jetkizedi. Júkti bolý múmkindiginiń arnaıy merzimi nemese bir aıda bola qoıady degenge 100 paıyz kepildik joq. Jaratylystyń zańy boıyn­sha 20 jastaǵy áıeldiń tabıǵı júkti bolý qabileti 1 aıǵa shaqqanda 15-20 paıyzdaı ǵana bolady. Bul jerde eń mańyzdysy, reprodýktolog dárigerge baryp, durys em-dom qabyldap, balaly bolýyna sený, sol úshin barlyq múmkindikti jasaý. Búginde bedeýlikti anyqtaýdyń kóptegen tásilderi bar. Eń aldy­men nesep-jynys júıesinde ınfek­sııalardyń bar joqtyǵy anyq­talady. Er adam men áıediń qandaryndaǵy gormondy tekserý kerek. Áıeldiń jatyr tútiginiń uryqty ótkizý qabiletin tekserý, er azamattyń spermogramma – uryǵyn jan-jaqty zerttep tekserý qajet. Reprodýktıvti medısına salasynda bedeýlikti emdeýdiń túr­li zamanaýı ádis-tásilderi paıda boldy. Olar áıel men erkektiń bedeý­liginiń sebebin, emdeýdiń jol­daryn anyqtaıdy. Arnaıy dárigerdiń kómegine júginbeı eshbir adam óziniń bedeýliginiń sheshý joldaryn anyqtaı almaıdy. Qazirgi tańda bedeýlikten qutylýdyń túrli tásilderi bar. Oǵan gormondyq terapııa, jalpy dárilik terapııa, jasandy ınsemınasııa, hırýrgııalyq kómek, ekstrakorporaldyq uryq­tandyrý jatady. Atam qazaq «bir bala týsa, bir túp jýsan artyq shyǵady» deýshi edi. Bala sanynyń kóp bolýy – ózińiz úshin de, elimiz úshin de úlken baqyt. Adamnyń basty paryzy – deni saý urpaqty dúnıege ákelip, durys tárbıeleý. Sondyqtan «el bolamyn deseń, besigińdi túze», degen ǵoı babalarymyz. Elimizdiń demografııasyn kórkeıtý, urpaq jalǵastyrý eń aldymen, jaratqan ıemizdiń, al odan keıin ózimizdiń qolymyzda. Saltanat BAIQOShQAROVA, Qazaqstan Respýblıkasynyń  Prezıdenti janyndaǵy Áıelder isteri jáne demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń múshesi, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, «Ekomed» adam urpaǵyn órbitý klınıkasynyń ǵylymı basshysy