Jastarǵa jaıbasarlyq jaraspaıdy (Mahmetǵalı Sarybekovpen suhbat)

El erteńiniń tiregi búgingi jastarymyz táýelsizdik jyldary ómirge kelip, bilim men tárbıe aldy, azamat bolyp shyńdaldy. Shynaıy táýelsizdik qazaqstandyq jastarǵa ne berdi? Táýelsizdik qundylyqtaryn jastarymyz qalaı paıdalanýda? Osy baǵytta M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń rektory Mahmetǵalı Sarybekovti áńgimege tartqan edik. – Mahmetǵalı Nurǵalıuly, siz 2009-2012 jyldary Bilim jáne ǵylym mınıstriniń orynbasary bola júrip, respýb­lıka­myzdaǵy memlekettik jastar saıasatyna jaýapty boldyńyz. Osyǵan baılanysty jastar saıasatyna qandaı baǵa bere alasyz? – Álemdik tájirıbeni alsaq, búgin jastar saıasatyn uıym­dastyrý negizgi 3 model boıynsha damyp keledi: lıberaldyq, kontınentaldyq, azııalyq. Lı­beraldyq modelde jastar saıa­saty jeke sala retinde qaral­maıdy. Jastar saıasaty negizinen azamattyq qoǵam arqyly iske asady. Bul saıasat jekemenshik kompanııalar jáne jeke adamdarmen qarjy­landyrylady. Kontınentaldyq model bo­ıynsha jastar saıasaty jeke sala retinde qarastyrylady. Ony arnaıy memlekettik organ uıymdastyrady. Qarjylandyrý memleket tarapynan júrgiziledi. Saıası partııalar jastar saıasatyna aralaspaıdy. Azııalyq modelde jastarmen júrgiziletin jumys memlekettik saıasattyń jetekshi baǵyty retin­de alynady. Bul jumyspen jeke memlekettik organ aınalysa­dy. Qazaqstandyq model kon­tı­nentaldyq jáne azııalyq júıe­lerdiń negizgi elementterin paı­dalanǵan. Respýblıkamyz táýelsizdik alǵannan keıin 1999 jyly Jastar saıasatynyń tujyrymdamasy qabyl­danyp, ol 2012 jylǵa deıin paıdalanymda boldy. Bul qujat óz mindetterin oryndady jáne zaman talaptarynyń ózge­rýine baılanysty qazirgi kún ýaqyt suranysyna jaýap bere almaı qaldy. Negizinen 1999 jylǵy tujyrymdama oqýshy jáne stýdent jastarǵa arnal­ǵan bolatyn. Al olar jalpy jas­tardyń tek qana jartysyn (50%) quraıdy. Sonymen qatar, ekinshi jartysy (qalǵan 50%) burynǵy tujyrymdamada eske­rilgen joq: bul – jumysshy jastar, aýyl jastary, ózin-ózi uıymdastyrǵan jastar, margı­naldyq jastar jáne basqalar. Sol sebepten 2012 jyly «2020 jylǵa deıingi memlekettik jastar saıasa­tynyń tujyrymdamasy «Qazaq­stan 2020: keleshekke jol» dep atalatyn jańa tujyrymdama qabyldandy. Tujyrymdamanyń negizgi ózgesheligi ol jastardyń barlyq kategorııalaryn qamtıdy. Osy tujyrymdamanyń negi­zinde Elbasynyń tapsyrmasymen 2015 jyly «Memlekettik jas­tar saıasaty týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Zańy qabyldandy. – 2012 jyly qabyl­danǵan Jastar saıasaty tujyrym­da­ma­­­synyń negizgi qaǵıdalary qandaı? – Birinshiden, sońǵy jyldary jastarǵa arnalǵan mynandaı jobalar damyp keledi: «Jastar tájirıbesi», «Jasyl el», «Dıp­lom­men – aýylǵa!», «Jastar kadr­lyq rezervi», «Memlekettik qyzmet mektebi», «Jastar – Otanǵa». Búgin jastardyń barlyq kategorııalaryn qamtyp, olardy biriktiretin jańa jobalar qajet. Ekinshiden, keıingi jyldary mynandaı áleýmettik jańarý baǵdarlamalary iske asýda: «Ju­mys­pen qamtýdyń jol kartasy-2020», «Bıznestiń jol kartasy-2020», «Qoljetimdi turǵyn úı-2020», «Aımaqtardyń damý baǵdarlamalary». Tujy­rym­dama jańa memlekettik jas­tar saıasatyn osy áleýmettik baǵ­dar­lamalarmen durys ushtas­tyrýy qajet. Úshinshiden, búgin jastardyń ár kategorııa­syna (qalalyq jáne aýyldyq jas­tarǵa, jastardyń etnıkalyq top­taryna, formaldy emes kósh­bas­shylaryna) naqty adrestik tásilder paıdalaný qajet. – Jastar saıasatynda qandaı máselelerdi qazirgi kezeńde óte ózekti dep sanaısyz? – Bundaı máseleler az emes. Mysaly, Elbasy kezinde jas­tarǵa arnalǵan «áleýmettik lıf­tilerdi» qurýdy tapsyrdy. Onyń mysaly retinde qabiletti jas­tardy memlekettik qyzmetke tartýdy jáne jastardyń volon­terlyq ortalyqtaryn qurýdy kórsetti. Endigi kezde ár aımaqta «áleýmettik lıftilerdi» qalaı quramyz jáne onyń naqty meha­nızmi qandaı bolady degen máse­leni sheshý qajet. Bul másele búginge deıin tolyq sheshimin tapqan joq. Ekinshiden, qazaqstandyq qo­ǵam­daǵy jastar saıasatyna d­egen kózqarasty ózgertý ke­rek. Jastar saıasatyn bir kún­­dik aksııalarǵa, shýly pıar-kompanııalarǵa aınal­dyrýǵa bolmaıdy. Qazirgi kezde kún­delikti, júıeli jáne keshendi negizde naqty jumystardy iske asyrý qajet. Sonda ǵana biz jas­tar saıasatynda kezdeısoq, frag­mentarlyq is-sharalarǵa jol bermeımiz. Sonymen qatar, san jaǵynan neǵurlym kóp jáne jas­tardyń barlyq kategorııalary qamtylatyn bolady. – Sizdiń barlyq ýaqytyńyz jastardyń arasynda ótýde. Ýnıversıtet rektorynyń jas­tarmen jumys atqarýdaǵy ne­gizgi maqsaty nede? – Men jastarmen kezdeskende bir máseleni jıi aıtamyn. Qazaq halqynyń «adam ómiri qamshynyń sabyndaı qysqa» degen teńeýi bar. Al, stýdenttik ómir bar bolǵany 4-aq jyl, óte qysqa sát. Osy jyldardy bizdiń jastarymyz ózderi úshin tıimdi paıdalanýǵa tıis. «Búgin bolmasa, erteń bolady» degen jastardyń arasynda «jaıbasarlyq» kózqaras bolmaý kerek. Barlyq nárseni (oqý, ǵylymmen aınalysý, sportpen shuǵyldaný, ýnıversıtettiń qoǵamdyq jumy­syna belsene qatysý, t.b.) birdeı jaqsy jasaýǵa bolmaıdy. Biraq bir nár­seni basqalardan jaqsy jasaımyn degen jastarda umtylys bolýy kerek. Qazaq jastarynyń arasynda daryndy jáne talantty, qabiletti jáne qarymdy jastar kóp. Sol áleýetti syrtqa shyǵarý úshin, halyqqa pash etý úshin jastarǵa qajetti jaǵdaılar jasaý qajet. Bul – ýnıversıtet rektorynyń negizgi mindetteriniń biri. Taraz memlekettik ýnıversıtetinde jyldan-jylǵa stýdenttik kon­tıngenttiń sapasy jaqsarýda. Oǵan dálel, «Bolashaq» baǵdar­lamasy boıynsha AQSh, Uly­brıtanııa, Fransııanyń ýnıver­sıtetterinde oqıtyn jastardyń sany kóbeıdi, ár jyly oblys ákiminiń shyǵarmashyl jastarǵa arnalǵan grantyn jeńip alýshylar, jas ǵalymdardyń memlekettik stıpendııalaryn ıe­lený­shiler qatary artýda. Sonymen birge, jyl saıyn ýnıversıtettiń 10-15 stýdenti syrtqy akademııalyq utqyrlyq baǵdarlamasy negizinde AQSh, Batys Eýropa, Ortalyq Azııanyń jetekshi ýnıversıtetterinde bir akademııalyq kezeń merziminde (4 aı) dáris tyńdaıdy. Bundaı múmkindikke bizdiń jastarymyz tikeleı Elbasy saıasatynyń arqasynda jetip otyr. Birde-bir elde jastar shetelge memlekettik bıýdjet arqyly jiberilmeıdi. Osyndaı jaǵdaı tek qana Qazaq­standa jasalǵan. Búgingi jastar ony durys paıdalanýy qajet. – Jalpy aıtqanda, sizdiń oıyńyzsha Táýelsizdik qundy­lyqtarynyń jastarǵa tıgizgen ıgi yqpaly qandaı? – Táýelsizdiktiń arqasynda jasta­rymyz kóptegen qundy­lyqtarǵa ıe boldy. Mysaly, biz basqa saıası júıede tárbıelendik. Kóp máseleler Ortalyqqa (Más­­keýge) qarap sheshiletin. Ke­ńes Odaǵy kezindegi qazaq jas­ta­rynyń boıynda basqa ult­tarǵa jaltaqtaý psıhologııasy, «ne bolsa da, halyqpen birge kóremiz» degen mentalıtet qalyp­tasty. Qudaıǵa shúkir, Elba­symyzdyń jastarǵa degen shynaıy qamqorlyq saıasatynyń negizinde búgingi jastarymyz ondaı kózqarastan aryldy. Búgingi jas­tarymyz alǵyr, keleshekke úlken úmitpen qaraıdy. Elbasyna senedi, Elbasynyń saıasatyn qoldaıdy. Osy qundylyqtardyń barlyǵyn jastarymyzǵa táýel­sizdik berip otyr. – Aǵa býyn ókili retinde jas­tarǵa qandaı tilek aıtar edińiz? – Egemen elimizdiń araıly aq tańynyń barqytty per­desin tek belsendi, bilimdi de bilikti jas­tar ǵana asha alady. Sondyqtan da bolashaǵy zor aı­byndy Qa­zaqstannyń senim artar azamattary asqaq rýhty alǵyr da aıbyndy jastar desek qatelespeımiz. Elimizdiń jastaryna qaı ýaqytta da úlken senimmen qaraǵan Elbasy N.Á.Nazarbaev óz Joldaýynda: «Men sizder, búgingi jastar, erek­she urpaq ekenderińizdi qaı­ta­laýdan jalyqpaımyn. Siz­der táýelsiz Qazaqstanda ómirge keldińizder jáne sonda erjetip kelesizder. Sizderdiń jastyq shaqtaryńyzdyń ýaqyty – bizdiń elimizdiń kóterilý jáne gúldený ýaqyty. Sizder osy jetistikter rýhyn jáne ta­bys­qa degen umtylýshylyqty boı­laryńyzǵa sińirdińizder», dep atap kór­setti. Rasynda, ulttyń kemel kele­shegine, búgingi jas urpaqqa artylar eń úlken mindet – bilim men biliktilik jáne shynaıy pat­rıottyq. Qazaqstannyń damýyna aıtarlyqtaı úles qosatyn, táý­el­­­sizdigimizdiń tamyryn tereń­de­tip, qazaq eliniń atyn kúlli álem­ge pash etetin de osy – jastar! – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Oralhan DÁÝIT, «Egemen Qazaqstan» TARAZ