Máshhúr-Júsip Kópeıulynyń iri sýretker aqyn ekeni, onyń qazaq folkloryn jınaýdaǵy, tarıh, pedagogıka t.s.s. ǵylym salalary boıynsha jazǵandary birshama zertteldi deýge bolady. Máshhúr-Júsiptiń sonymen birge din tarıhy, onyń ishinde ıslam dini tarıhy, máni, erekshelikteri týraly jazǵandary bir tóbe. Biz osy oraıda Máshhúr-Júsiptiń din týraly jazǵandaryn qazirgi ǵylym tabystarymen salystyra otyryp, óz oılarymyzdy ortaǵa salmaqpyz.
Kúni keshe otarshyl kommýnıster: “Alla joq, álem ózinen-ózi belgili bir zańdylyqtar boıynsha jaratyldy” degendi jaı aıtyp qoımaı, qýǵyndaý isin júrgizip kelgeni málim. Qazir “Alla bar!” deýshilerge tyıym joıyldy, biraq “demokratııa” degendi jeleý etip, ıslam dininen aýlaqtatyp, ıslamdy mansuqtaıtyn bilgishterdiń kóbeıip, túrli kitaptardy qarapaıym jurtqa tegin taratyp, dindi burmalaý etek alyp bara jatqanyn kórmeý múmkin be?! Mine, osy oraıda dinge, onyń ishinde ıslam dinine ǵylym kózimen qaraı almaýshylar bar ekenin eskerip, osy eńbegimizge Allanyń bar ekeni ǵylym áleminde áldeqashan dáleldengenine nazar aýdartqymyz keledi. Baǵymdasaq, XVIII-XIX ǵasyrdaǵy álemge tanylǵan eń úzdik ǵalymdardyń bir toby ádettegi qalypty adamdar tárizdi kózi kórip, qulaǵy estip kelgen bir ǵana ǵalamǵa súıenip, “Alla joq!” dep jar salsa, Máshhúr-Júsip kózge kórinip turǵan ǵalam bireý ǵana bolsa, kórinbeıtini úsheý ekenin osydan 100-120 jyl buryn aıtqan. Eń jetildi degen fotoapparattyń, t.s.s. kómegimen ǵalymdar kózge kórinip turǵannan basqa kózge kórinbeıtin qubylys baryna endi-endi ǵana kóz jetkize bastasa, Máshhúr-Júsiptiń ol kórinbeıtinniń bireý emes, úsheý ekenin erte áıgileýi kóne qoljazbalarda qazirgi ǵylym ashpaǵan jańalyqtar mol ekenine jaryq túsire alady. “Aıta- Kerımede-Alla tábárik otǵyly: “Ie ǵalam lyǵyp ýalshahadat”, – dep tur. Onyń maǵynasy: “Kórinip turǵan da ǵalam bar eken”. Kórinip turǵan ǵalamdy: “Ǵalam lashahadat, ǵalam lyzor, ǵalam lyhaq”- deıdi. Kórinbeı turǵan ǵalamdy: “Ǵalam lyǵıyp, ǵalam lımyǵyna, ǵalam lamır”-deıdi. Olaı bolǵanda, kórinip turǵandy: tórt aıaqty haıýan, ushqan qus, júgirgen ań, bári de biledi. “Kórinbeı turǵan ǵalam” maǵynada –ǵalam lamırde ne bar, odan adamǵa keletuǵyn qandaı paıdalar bar? Sony bilýge tyrysý kerek. Burynǵy ata-babalarymyz munyń bárin bildi. Biraq artyna nusqa qaldyrýǵa hat jazý bilmegen sebepti aýyzdary aıtyp ketti. Isi qazaq degen jurttyń kórinip turǵannan basqamen jumysy bolmaǵannan: “Qazaqtyń jany – azapta, Nadannyń jany – tozaqta!”, – dep zarlap ketti. “Kózi soqyr – soqyr emes, Keýdesi soqyr – soqyr”, – dep qaqsap ketti. Osy sózderdi burynǵy ata-babalarymyz aıtyp ketken. Sonda bizdiń osy kórinip turǵanmenen ǵana aldanyp: “О́zimizdiń shesheden týýmen kisi boldyq qoı!”, – dep sholaq oıda qalǵandyǵymyzdy bilgendikten bul sózderdi aıtqan”. Osy túıinge júginsek, adamdy teris jolǵa túsirýdi maqsat etip, araq ishýge, shylym shegýge, zına jasaýǵa, para alýǵa t.s.s. úgitteıtin, tek sózderi tikeleı qulaqqa estilmeıtin shaıtannyń adamǵa kórinbeıtini kelip shyǵady. Osy oraıda: “Tán degen ne? Jan degen ne?” – degen saýaldar týatyny anyq. Basqany bylaı qoıǵanda, Alla sózin jetkizýshi Injil (Bıblııa) men Quranda erli-zaıyptylardyń qosylýynan bólingen uryq negizinde paıda bolǵan ana jatyryndaǵy nárestege 40 kúnnen keıin jan salynatyny aıtylsa, ǵylymda ol endi-endi dáleldene bastady. Atap aıtqanda, 42 kúnnen keıin náresteniń túrli qımyl jasaı bastaıtyny ǵylym júzinde qazir dáleldenýi de Quranda aıtylǵandy rastap otyr emes pe?! Endi ony qarapaıym pendege uǵynyqty etip túsindirý úshin, motorsyz mashınanyń dúrildep ornynan qozǵala almaıtyny tárizdi jansyz tánniń qımyl jasaýǵa dármensizdigi oıǵa oralady. Sonda 40 kúnnen keıin ishte jatqan sábıge perishte jan salsa, adam ólerinde sol salynǵan jandy ekinshi bir perishteniń kózge kórinbeı kelip alatyny shyǵady. Jan alýǵa kelgen Ázireıildi bátin kózi bar, demek ádettegi adamda joq, ereksheni kórý qabileti bar áýlıeler, nemese ólgeli jatqan adamnyń ózi ǵana kóre alady. Endeshe, ólgeli jatqan adam: “Áne keldi!” dep, biz kórmeıtinge qol sozsa, biz ony: “Sandyraqtap jatyr” demeýimiz kerek. Adam ólgeli jatqanda mysyqtyń úreılenip mııaýlaýy, sol úıden ketýge asyǵyp, esikke umtylýy, syrtta úıshiginde jatqan ıttiń ulýy olarda “bátin” kóz bar ekenin, tek olardyń ne sezgenin bizge adam tilimen jetkize almaıtynyn zerdelegen jón. “1917 jylǵa deıin qazaq halqynyń pálen paıyzy ǵana saýatty bolǵan” – degenderge aıtarymyz: “Saýattylyq tek kitap oqı bilýmen ólshenbeıdi” Oǵan dálel, burynǵy “oqymady” delingen qazaqtyń ózi bireýdi “óldi” dep aıtpaı, “qaıtty” deýiniń, kisi jerleýge áıelderdi aparmaýynyń mánisi: “Alla ózi bergen janyn ózi aldyrdy, demek jan Alladan kelip, qaıta qaıtty. Al, beıit basyna áıelder barsa, jylaýy múmkin, ol Alla isine qarsylyq, ólgen adamnyń sol kúnge deıingi ómirin qanaǵat etpeý” degenge tireledi. Sondyqtan da danyshpan Abaı: О́lse óler tabıǵat, adam ólmes, Ol biraq qaıtyp kelip, oınap-kúlmes. “Meni” men “menikiniń” aırylǵanyn. “О́ldi” dep at qoıypty óńkeı bilmes. Aqyl men jan – men ózim, tán – meniki, “Meni” men “menikiniń” maǵynasy – eki. “Men” ólmekke taǵdyr joq áýel bastan, “Meniki” ólse ólsin, oǵan beki, – dedi ǵoı. Budan shyǵatyn túıin: Alladan berilgen jan, ıaǵnı “men” degeni ólmeıdi, ne jumaqta, ne tozaqta o dúnıede máńgi ómir súredi. Al, “meniki” delingen tán ólip, shirip, topyraqqa aınalady. Fızıka ǵylymyndaǵy: “Energııanyń saqtalý, aınalý zańy” da osyǵan negizdelgen. Alla Adamdy topyraqtan jaratty, kez kelgen ólgen adam táni de qaıta topyraqqa aınalyp otyrady. Demek, adam ólgennen keıin, onyń tánin jegen qurttar jer betine shyǵyp, topyraqqa aınalsa, oǵan shóp shyǵyp, sony mal jese, adam tániniń de múlde joq bolyp ketpegeni, qaıta topyraqqa aınalyp, oǵan shóp shyǵyp, qaıtadan tirshilikke úles qosyp jatqany, demek energııanyń múlde joq bolmaýy, saqtalýy, basqa túrge aınalyp otyratyny dáleldenbeı me? Alla adamdy oń jolǵa ıtermeleıtin perishteni de teris jolǵa azǵyratyn shaıtandy da qosa jaratty. Perishte: “Araq ishpe, urlyq isteme, jalǵan sóıleme” degendi tikeleı sybyrlamasa da, soǵan tilektes bolady. Al, shaıtan bolsa: “Araq ish, urlyq iste, zına qyl” – degendi tikeleı estirtip aıtpasa da, soǵan nıettes bolady. Peıili oń adam araqqa da, paraǵa da jolamaıdy, peıili teris adam túrli syltaý taýyp alyp, parany da alady, urlyq ta jasaıdy. Osy oraıda bıolog bolmasaq ta, solardan oqyǵan, estigenimizdi óz sózimizben túsindirip kóreıik. Ara ushyp kele jatyr deıik, ol solǵyn gúlge qonbaıdy, ádemisine qonady, sebebi onyń shyryny dámdirek. Ara qonǵasyn da onyń aıaǵyna burynǵy gúlden juqqan ne atalyq, ne analyq uryq ekinshi bir gúldi tozańdandyrady. Sonyń nátıjesinde solǵyn gúl emes, ásem gúl ǵana urpaq jalǵastyrýǵa múmkindik alady. Demek, álsizden – álsiz, kúshtiden kúshti taraýy yqtımaldyǵy júzege asady. Jan týraly Máshhúr-Júsip te kóp pikirler qaldyrǵan, sonyń bireýin keltireıik: “О́zinde jan barlyǵyn mynadaı jumystardan sezedi. Adamda bir nárseni oıyna alyp, ılaný bar, sezý bar; oılanyp, sezgen nársesin oryndap, orynǵa keltirý bar. Jalyǵý bar, tynyǵý bar, tolyp jatyr, qaısybirin aıtaıyn. Osynyń bári jannyń kúshimen jumsalatuǵyn jumys. Endeshe, ol jan da qolǵa túspeıtuǵyn, kisi ózi jasap ala almaıtuǵyn bir zor kúshti qýat. “Ondaı kúshti nárse ózinen kúshti, ózinen joǵary, bir jaqtan kelgen kúsh-qýat qoı” dep bilemiz. Denemizde jan baryn bilemiz. Biraq sol jan denemizdiń qaı jerinde turǵanyn bilmeımiz. Túri qandaı, ózi ne nárse ekenin sezbeımiz. Kórmegenmen, sezbegenmen: “Denemizde jan joq”, dep aıtpaımyz da, oılamaımyz. Burynǵy zamanda da: “Qudaı joq”, – deýshiler bolǵan eken. Onda olarǵa Sokrat aıtqan eken deıdi: “Deneńde turǵan jandy kórmeısiń de, jandy joq dep aıtpaısyń. Kórmegenge nege ishiń pysady? Hareket, qozǵalys – Qudaı barlyǵyna dálel. Denedeginiń, ne nárse bolsa da, bári harekette, qozǵalysta. Bul qozǵalysqa sebep kerek. Sebepke músabba kerek. Jeldıirmendeı ornatyp qoıdy. Jel joq bolsa, aınalmaıdy. Sol dıirmenniń ıeleri: “A, Qudaı, jel bere gór!” – dep tileıtuǵyny anyq. Kóktiń astynda, jerdiń ústinde bolǵan nárse – asyl, jaratylys – tek turý. Ony ózgertý úshin kúsh kerek. Osy oraıda Máshhúr-Júsip shyǵarmalarynyń 7-tomyna onyń el aýzynan jınaǵan nusqasy boıynsha Abaı óleńderin kirgizgenimizdi, onda qazir paıdalanyp júrgen Abaı óleńderi basylǵan kitaptaǵy mátinderden 69 alshaqtyq bar ekenin eskertkenimizdi eske sala otyryp, sol kitaptyń “Túsinikteme” bóliminde oryn alǵan myna bir pikirge qaıtalap nazar aýdartqymyz keledi. Máselen, Abaı shyǵarmalaryn eń tolyq jetildirilgen qalypta ázirlep, bastyrǵan QR UǴA M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty qyzmetkerleri Abaı shyǵarmalaryna jazǵan alǵysózinde myna bir derekke qaıtalap úńiltken eken: “Eń aldymen Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Ortalyq ǵylymı kitaphanasy qorynda jáne Muhtar Áýezovtiń ádebı memorıaldyq mýzeıi arhıvinde saqtaýly turǵan Múrseıit Bikeıulynyń úsh kóshirmesin (1905, 1907, 1910) negizgi derek retinde ataǵan durys.” (Abaı. Shyǵ. 1-tom, Almaty, Ǵylym, 1977). Osy oraıda Múrseıittiń, birinshiden, Abaıdyń shyǵarmalaryn jınaýǵa onyń avtorynyń kózi tirisinde emes, keıindeý kiriskenin, ekinshiden, kóbinese el arasyna aýyzsha taraǵan úlgilerdi qaǵazǵa túsirýmen aınalysqanyn eskergen jón dep sanaımyz. Belgili bir mátinniń aldymen aýyzsha taralyp, keıin qaǵazǵa túsirilýi kezinde ne umytý, ne qate uǵý, ne oıdan qosýdyń saldarynan onyń únemi bir qalypta saqtalmaı, túrlishe sıpatta taralýy yqtımal ekendigi de anyq. Endeshe, Múrseıit tárizdi Máshhúr-Júsiptiń de sol ýaqytta el arasyna taraǵan úlgilerdi jazyp alýy múmkindigin dáıektesek, qazirgi baspa betinde jarııalanyp júrgen Abaı óleńderi mátinderinde ne múlde joq, ne burmalanyp berilýi múmkin jekelegen óleń joly, ne sózder bolýy yqtımaldyǵyn biz eskerip otyrýymyz kerek”. Al endi 1914 jylǵy Máshhúr-Júsip jazbasyna úńilsek, Abaıdyń “men”, “meniki” degeniniń mánisin sol kezdiń ózinde Máshhúr-Júsiptiń durys baıqaǵanyn kórýge bolady: “Úshbý 1914-jylynyń fevral ishinde “Qazaq” gazetasynyń nomerinde Ybyraı marqumnyń bir óleńi bar eken. “Ǵaqyl- men, jan- men ózim, tán- meniki” degen. Nógerbektiń Ámiresi- Kúıeý moldadan oqyp júrgen shákirtterden surasa, bilmeıdi. “Endeshe, osynyń mánisin moldalaryńnan surap, úırenińder!” dep, sol nomerdi shákirtterge beripti. Shákirtteri baryp moldasynan suraǵan eken. Onda moldasy aıtypty: “Sender mundaı gazet-jýrnaldaǵy sózge jolaýshy bolmańdar! Mundaı sóz senderdi buzady. О́zderiń oqý oqyp júrsińder ǵoı! О́zderińdikinen basqa jaqqa burylmańdar!” depti. Káne, Ybyraı sózinde kisini túzemese, buzatuǵyn sózdi men kóre almadym. Mine, moldalardyń nadanshylyǵy. Olardyń yǵyna Ybyraı marqumlardyń sózi – bir qurylǵan tez. Árkim ózin ózi sol tezge salsa, túzelse kerek. Osy oraıda bul keltirilgen úzindi men taǵy da biz súıenip kelgen Abaı shyǵarmalary jınaqtalǵan kitap mátini arasynda aıyrmashylyq bolýy da alda Abaı týyndylaryn taǵy da tekstologııalyq saraptaý, suryptaý isin jalǵastyrý kerektigin eske salady. Sonymen birge bizdiń Eýropadan, Reseıden aldyq dep júrgen “jańalyqtarymyzdyń” bastaý kózi Quranda jatqanyn Máshhúr-Júsip aıtqan bolatyn jáne qazirgi ǵylymdaǵy: “Jetildik, bittik” dep qaıtalanyp júrgen qaǵıdalardyń túp-tegin ashýǵa da Máshhúr-Júsip shyǵarmalary úles qosatyny anyq. “Qudaıdan sypyr-syr alyp, aıtqan áýlıeler bolǵan. Myshnoı-sharıf, qoja Hafız, Hamsa, Naýaı, sopy Allajar, bulardyń sóılegeni – ádebıet. Qyran qate ushsa da, bular dáneme (dinke) qate (hyty) ushpaıdy. Ne sóz osylardan bolsa, usta! Iaýropa (Eýropa) jurtynyń úlgi-ónege alyp, ǵylym-bilim alyp jatqan úlgileri – osylardyń sózi. Bizdiń musylmandy qorlyqta qaldyryp turǵan – Qal ǵylymynda júrgen, qalǵandardyń sózi. Toqsan aýyz sózdiń túımedeı túıinin ustap, kúlli Eýropa adamdyqqa jetti. Onan bizdiń musylmandardyń ǵylym-bilimge jetilgenderi perevodtap alyp, bizge tárki-tárjime qylyp túsindiredi. Molda attaryna qanyq bolǵan: Lermontov, Saltykov, Tolstoılar bizdiń musylmannan shyqqan, jurttan ozǵan ala aıaq júırikterdiń sózinen úlgi-ónege alyp sóılegen. Onysyn ózderi sóılegen sózinen bildirip ketken. Munan kelip bizdiń musylmannyń júırikteri perevodtap alyp, bizge sóılep jatyr. Bizdiń buǵan jyldam túsinetinimiz: “Qurannan alǵan jerin – Qurannan kór!”, – dep bilip turmyz. Hadıs Sharıften alǵan jerin Hadıs sharıften kórip, bilip turmyz. Qaı kitaptan alǵan bolsa, sol kitaptardyń sózi bizdiń qolymyzda daıar. Sondyqtan sózge sózi úıles kelgen soń, olardyń sózine: “Qylsha moıynym-munsha!” – deımiz”. “Ushyp kele jatqan ara gúldiń ıisin, ajarlylyǵyn eskerse, ol Alla jaratýymen emes” – dep kim aıta alady?! Kıikterdi qasqyr qýǵanda, neǵurlym júırikteri qutylyp, solar ǵana urpaq jalǵastyrýǵa ruqsat alsa, al júgire almaıtyn álsizderin qasqyr jep, bolashaq álsiz, aýrý urpaq kelýine tyıym salsa, bul da neǵurlym jaqsy kıikter ósip-órbýi úshin Alla ámirimen bolyp tur emes pe?! Kıikterdi tazalaýshy, retteýshi qasqyrlarǵa qandaı alǵys aıtsaq, kóshede sulap jatqan maskúnemdi kórip jırengennen keıin baryp, balasyna ákesi: “Araq ishseń, jeter bıigiń – osy!” – dep saqtandyrsa, bul da Alla bergen múmkindikti túrlishe paıdalaný kórinisi emes pe?! Budan buryn biz bir eńbegimizde Máshhúr-Júsiptiń 1925 jyldary Baıanaýylǵa kele jatyp, 7-8 jasar nemeresi Tóleýbaıǵa tamaq bergizý úshin, elsiz qystaýǵa at basyn burǵyzyp, ıesiz úı ishinde bir duǵa oqyǵanyn jazyp edik. Sol duǵa oqylǵan soń, dastarhan ushyp kelip jaıylǵanyn, ıaǵnı ony kóterip ákelýshilerdiń Máshhúr-Júsip nemeresi Tóleýbaıǵa kórinbegenin, dastarhan ústine ushyp kelip ornaǵan taǵamdardy Tóleýbaıdyń jáne ákesi Sharafı, atasy Máshhúr-Júsiptiń, báriniń jegenin, aýyldan bylaı shyqqan soń atasynyń: “Men jańa periniń duǵasyn oqydym, periler bizge qyzmet etti” degenin jazyp edik. Demek, bul da álemde bizdiń kózge kórinbeıtin periler bar ekenin, olardyń Máshhúr-Júsip tárizdi peri duǵasyn biletinderge ǵana qyzmet etetinin, ıaǵnı kózge kórinbeıtin álem bar ekenin dáleldeıdi. Endigi oıdy Máshhúr-Júsiptiń dinge arnalǵan kórkem týyndylary jóninde jalǵastyraıyq. Qazir shyǵarmalar jınaǵynyń 13-tomy jaryq kórip, 14, 15, 16-tomdary baspada jatqan, ıaǵnı artyna mol mura qaldyrǵan Máshhúr-Júsip Kópeıulynyń din týraly jazǵandary óz aldyna bir tóbe. Qazaq halqynyń eki júz jyl boıy Reseı otarshyldary qyspaǵynda bolýy tegin ketken joq. Eki ǵasyr boıy ejelgi mádenıeti bar ónerli halyqty jerinen, tilinen, dininen aıyrý, sóıtip ult retinde joq qylyp, orystandyrý saıasaty júrip jatty. Qazir óskeleń sana munarasynan baǵamdasaq, aqyn Juban Moldaǵalıevtiń “Men qazaqpyn myń ólip, myń tirilgen” dep jazǵany tegin emes. Qazaq halqy rasynda da ult retinde joǵalý qaýpine ushyrady. Mine, osy jaǵdaıda ultty saqtap qalý úshin adamdardy jerinen, tilinen, dininen ajyratpaý mindeti alǵa shyqsa, Máshhúr-Júsip osy úsh maıdanda da aıanǵan joq. Jerdi saqtap qalý ıdeıasy 1907 jyly Qazan qalasynda basylǵan 3 kitabynda (“Tirlikte kóp jasaǵandyqtan, kórgen bir tamashamyz”, “Hal-ahýal”, “Saryarqanyń kimdiki ekendigi”) jáne HIH ǵasyrdyń sońǵy on jyldyǵynda shyǵyp turǵan “Dala ýalaıaty gazeti” betterindegi maqalalarda, sonymen birge jıyn-toıda aıtylyp kelgen óleń-qıssalarynda oryn aldy. Dindi, onyń ishinde ıslam dinin áspettegen Máshhúr-Júsip “Shaıtannyń saýdasy”, “Soqyr, sańyraý jáne jalańash”, “Jarty nan hıkaıasy”, “Máshhúrdiń 46 jasynda sóılegeni” t.s.s. týyndylarynda bul ıdeıany ózindik beıneleý quraldary kómegimen kórkem, áserli jetkizýdi qolǵa alýmen birge qalyń jurt nazaryn aýdarý úshin tikeleı úgit óleńderin de jazdy. О́reli oılardy, bıik fılosofııany t.s.s. ańǵarýǵa bilimi jete qoımaǵan qalyń kópshiliktiń kózqaras, tanymyndaǵy shekteýlilikti eskerýden, demek “Qaıtsem, halqymdy tez oıatamyn” – degen ıgi nıettiń ıtermeleýiniń nátıjesinde “dıdaktıkalyq”, ıaǵnı “kórkemdigi tómen” dep júrgen bul úgit óleńderiniń týǵanyn eskergen jón. Osy oraıda ádebıet zańdylyǵyn jete bilmeıtin shala saýattylar aıtyp kelgendeı: “Naǵyz kórkem shyǵarma jazýǵa óresi jete qoımaǵandyqtan, úgit óleńderi jazyldy” – degen tárizdi ushqary pikirlerden arylatyn ýaqyt jetti degimiz keledi. Máshhúr-Júsip óleńderi týraly jazǵan negizgi oılarymyzdyń baspasóz betinde, onyń ishinde “Qazaq lırıkasyndaǵy stıl jáne beınelilik” degen monografııamyzda berilgenin eskerip, biz bul joly joǵaryda atalyp ótken shyǵarmalardaǵy dinı ıdeıany bólip kórsetýmen shektelemiz. Máselen, 1940-1949 jyldary mektep oqýlyǵyna enip, keıin “ultshyldyqpen” kúrestiń jańa naýqany bastalǵanda shyǵyp qalǵan “Shaıtannyń saýdasy” óleńiniń fabýlasyna kelsek, bazarǵa kele jatqan laǵynǵa (shaıtanǵa) kez bolǵan Ǵaısa paıǵambar onyń ne ákele jatqanyn suraıdy. Sonda shaıtan bir esekke ótirik, ekinshisine “mikir-haıla” (qastyq aıla), úshinshisine kúnshildik, tórtinshisine zorlyq, besinshisine tákapparlyq artylǵany, ótirigin alypsatarlar, mikir-haıla qýlyǵyn “qatynnyń eń jamany”, kúnshildikti moldalar, zorlyqty “jurt bıleıtin ulyqtar”, tákapparlyqty “jetilgen nadandyqqa” baılar alatynyn málimdeıdi. Bul bes esekke artylǵan ár túrli júk bolsa, esekten góri júkti mol kóteretin on qashyrda bir ǵana júk tamıǵty (“tilemsekti”) jurt kózine dindi nasıhattaýshylar bolyp sanalsa da, is júzinde óz paıdasyn ǵana oılaıtyn qoja, molda, ıshandardyń alǵany, sóıtip eldi aldap júrgeni baıandalady. Bul da “din jolyndamyz” degenderdiń aldymen taza bolýyn áspetteý úlgisi. Máshhúr-Júsiptiń “Soqyr, sańyraý jáne jalańash” óleńinde qalypty pishindegini kórmeıtindi, al óte usaq qumyrsqadaı zatty kózi bardan artyq kóretindi “soqyr” dep alyp, ádettegi dybysty estimese de, sybyrdy qulaqtydan buryn estıtindi “sańyraý” dep beınelengen. Osy soqyr, sańyraýǵa serik bolyp júrgen “jalańashqa” kelsek, onyń kıiminiń jaǵa-jeńi joq, tek uzyn etegi súıretilip júredi. Onyń “jalańash” atalýynyń sebebi – uıat jeriniń kórinip turǵandyǵynan ekeni aıtylady. Sóıtip, kórýi múmkin emes soqyrdyń “kórdim” deýi, estimeıtin sańyraýdyń “estidim” deýi jáne muny estisimen, uzyn eteginiń ushyn kesip alýdan jalańashtyń qaýiptenip, aldymen qashýy oı salarlyq túıinge bastaıdy. “Jalańash aıtty: – Eki ıt ne etti”? –deıdi, – Alyp shyǵyp elsizge ketti”! – deıdi. – Biriń kórdim, bireýiń estidim – dep, Záremdi alyp túbime jettiń! – deıdi? Onda ekeýi shap berdi jalańashqa: – Tabylsa ortaq bolasyń daıar asqa. Elden buryn alaqtap tura qashyp, Neń bar edi sonda artyq bizden basqa?! Jalańash ekenińdi jurt kórip tur, Meni alar dep kelse jaý, qyldyń ǵoı qor. “Etek -jeńim uzyn”, – dep maqtanasyń, Kıim joq, etek-jeńiń qaı jaqta júr?! О́ńir menen taýyp-aq jaǵa-jeńdi, Jurtqa aıtsaıshy sonan soń “etek keńdi”. Kıimiń joq ústińde tonaıtuǵyn, Jaý alǵanda, alady seniń neńdi?!” – deı kelip, odan ári avtor “soqyr, sańyraý, jalańash” degenderdiń kim ekenin jınaqtap beıneleıdi: “Kerek isti kórmeıdi óz basyna, “Soqyr” – dep, saldym sony sóz basyna. Dánemeni óz kózi kórmegen soń, Juqtyrar soqyrlyǵyn joldasyna. Kún ashyldy, kóriner endi boıyń, Asyqpasań ázir tur, mine, toıyń. “Kereń sańyraý – degenim – qulaǵy joq” – Taýsylmaıtyn ushy joq uzyn oıyń. Bárin ózim bilem dep júredi sol, Jan joq bop aqyl, oıǵa ózinen mol. О́z janynyń paıdasyn estimeıdi, Estir bolsa, júris bar – bir sapar jol. Bul sózimniń baly bar, ýy aralas, Oılaımysyń bir iske dep jaramas?! Kelip pe ediń jalǵanǵa kıim kıip, Týmap pa ediń anadan syr jalańash?! Sybaǵańa turǵan joq kıim tıip, Bárin tastap ketesiń bir jerge úıip. Jurt esirkep úsh qat bóz oramasa, Kıimiń joq ketetin taǵy kıip. Birtalaıǵa sanasań keldi jasyń, Shópke turǵan qyraý ma basta shashyń?! “Uzyn – deýmen etegim!” –ótti ómiriń, Oıda joqta tipti tuttaı jalańashyń! “Meniki!” – dep meńgerip bu jalǵandy, Keltirem dep yńǵaıǵa oıǵa alǵandy, Kóringennen qyzǵanyp alyp qashyp, Talaı kórdiń dáneńe joq qur qalǵandy! Dúnıeqordyń bolady eki baýyry, Sańyraý, soqyr, jańǵyryqqan kúnde daýly. Kúnde úreıi ushady záresi joq, Qyzylbas pen qalmaqtaı bop óz aýyly”. Islam dini máni haqynda osyndaı kórkem týyndylar jazýmen birge Máshhúr-Júsip dinniń aqıqat ekenin dáleldep ǵylymı eńbekter de jazǵan. Osy oraıda “rýh”, “nápsi” uǵymdaryna berilgen Máshhúr-Júsip túsindirmelerine kóńil bóleıik: “Adamnyń denesinde ishken-jegen qorektiń ǵaıytylytyǵynan, baryp turǵan tazasynan jıylyp bir araǵa toplanyp [toptalyp] júrekte bir rýh jasalady. Munyń atyn: “Rýh haıýany” – deıdi. Sondaı bolatuǵynlyǵy úshin qazaq jurty aıtady bir tamaq isherde: “Júrek jalǵaıyq, jan shaqyraıyq” – deıdi. Bul sózleriniń mánisi – tamaq kúshinen jıylyp bolatuǵyn nárse eken. Qudaıdan kelgen jan basqa, bul basqa. Qudaıdan kelgen jan “Qul ruhpen mirir bıoma otıtymmen al-ǵylym Alla qyla[r]” – janǵan sham syqyldy úıdi jaryq qylǵannan basqa úı jylytýǵa, tamaq pisirýge kúshi bolmaıdy. О́zimizdiń qoıdyń qıynan bolǵan otyn úıdi jylytady, tamaq pisirýge de jaraıdy, óz álinshe onyń da jaryqlyǵy bar. “Rýh haıýany” osy esepti. Hosh, onan soń qannan týǵan esepti bolyp baýyrda bir rýh jasalady. Onyń atyn: “Rýh shahýany” –deıdi. On eki aǵzaǵa azyq-qorek jiberip, deneni túzetip, ustap kúsheıte berýge jahat qylyp turady. Bul ekeýiniń biri nysan mishábesinde adamǵa adamshylyq jónin oılatady. Biri jyn mishábesinde adamshylyqtan shyǵaryp, jyn-shaıtan qylatuǵyn jumystardy jumystatýǵa tyrysady. Qudaıdan kelgen rýh perishte mishábesinde – ǵylym umǵaryp, munyń jaryǵymen kórilip tanylady. Hosh, bul rýh haıýany ılan rýh shahýany- erli-baıly esepti bolyp, ekeýiniń azdýa jynnan, mytyz jynnan nápsi márre týady. Úıine bul nápsi márre erkek bolyp týmaıdy, áıel bolyp týady. Bir Qudaıdan basqanyń bári de jup jaralǵan. Qudaı taǵalanyń jaratqan nársesinde erli-baıly bolyp jaralmaǵan esh nárse joq. Aǵýzy bıllamın al shaıtan al-rajım... Nápsi márreniń atasy- Nysan, anasy Jyn boldy. Nápsi márreniń jynnan bolǵan naǵashylary buǵan neshe túrli taǵatny zeınetlep kórsetip tahynt esebinde jasap, patsha kóterdi”. Syrt qaraǵanda, op-ońaı kóringenimen, “dem”, “kóńil”, “jan” uǵymdarynda kóp mán jatqanyna Máshhúr-Júsip kóńil bóledi: “О́ziń oılashy: “Aýyrlyǵyń qansha?” Bazardaǵy kirge tús: kıimińmen bes put barsyń. Al endi osy aýyrlyǵy bes put bolǵan nárseni ne kóterip tur: “Neniń kúshi júrgizip, turǵyzyp, jalǵanda oıyńa alǵannyń bárin ne qylǵyzyp tur?” – dep bilesiń. О́zińdi kóterip júrgen de, bárin qylǵyzyp turǵan da – jalǵyz-aq dem. Sol bir dem toqtasa, tyrqıyp ólesiń de qalasyń. Onyń úlkendigin, zorlyǵyn mólsherleımin deseń, kózge kórinetuǵynnyń eń kishkenesi – bıttiń sirkesi. Ol onan da kishkeneliginen kózge kórinbedi. Aýyrlyǵyn mólsherleımin deseń, bıt pen búrge murnyńa kirip bara jatsa, deneń sezip biledi. Bul demniń murnyńnan kirgenin, shyqqanyn deneń sezip bile almaıdy. Kóptigin mólsherleımin deseń, bir “ýf!” – deýińmen shyǵyp ketedi de, ólesiń de qalasyń. Sen osynan nege oılamaısyń Qudaıdyń sheberligin, qudiretiniń kúshtiligin?! Osyǵan ǵaqyl-oıy jetkeni úshin, burynǵy ata-babalarymyz qaqsap ketti ǵoı: “Dám – ǵanıbet, dıdar – ǵanıbet” – dep. Búgingi júrgen qazaq osy sózdi aıtýmen bilse de, sheshýin bilmeıdi. Eger sheshýin bilse, mundaı bolyp júrmes edi. “Dem” dep, dem alysty aıtady. “Dıdar ǵanıbet” degeni: “Sol dem alystyń barlyǵymen birimizdi-birimiz aman-esen kórisip otyrmyz. Jalǵan dúnıeniń júzinde osy ekeýinen artyq dáneme joq”, – degeni. Dem bu dem dúr. О́zge demdi dem deme. Dúnıeden sen hám ótersiń, qam jeme. Endeshe bir-aq demde otyrsyń. Endigi dem saǵan bar ma, joq pa, belgisi joq. Sol bir demdi bosqa jibermeı, jalǵan úshin jumsasań, jalǵanda máńgi baqı turatuǵyn kisideı jumysta. Aqyret úshin jumsasań, erteń óletuǵyn kisideı qybyrla. Jalǵan dúnıeniń júzinen jınastyryp, qurastyryp alyp jaratylǵan, kózge kórinip turǵan on eki músheńniń bar kúshi jalǵan jumysynda bolsyn. Kózge kórinbeı turǵan: kóńil, jan. Bul ekeýiniń kúshimen bolatuǵyn qasıet shyrıǵa- qýat qadasııa jumysy. Aqyret jabdyǵy Qudaıdyń qulshylyǵymen bolsyn! Jalǵan jumysy qarap turmaı, on eki músheniń qybyrlaı berýimen bitedi. Aqyret jumysy-Qudaıǵa jaqyndyq qylý- kóńil qyzmetimen tabylady”. Bul aıtylǵandardan ne túıýge bolady? Qazir jemqorlyq, urlyqpen kúresý qajettigi beleń alǵanda, paraqorlyqtyń aýyr kúná ekenin dáleldeıtin dinge arqa súıeý qajettigi kelip shyǵady. Buryn aıtylyp kelgendeı, din aldamshy emes, naǵyz ǵylymnyń ózi ekenin saralaıtyn eńbekterdi halyqqa keń jetkizbeı turyp, biz alǵa basa almaımyz. Qýandyq MÁShHÚR-JÚSIP, S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory.