Qazaq eli

Búgin men bolashaq týraly oı

Taǵy bir aı ótken soń, magıstratýrany bitirip, Qazaqstanǵa qaıttym. Qazir Aqtaýda jumys istegenime eki jyl boldy. – Charlz inim ne boldy? – Charlz inińiz Almatyǵa artymnan izdep kelip, taǵy da maǵan turmysqa shyq dedi. Azamat­tyǵyna tánti boldym. Biraq kelispedim. Tarazdyń bir jigitine turmysqa shyqtym. Túrik ýnıversıtetin bitirgen. Keń, meıirimdi adam. Bir ulymyz bar. Ul­dardyń sanyn qudaı qa­lasa, beseýge jetkizbekpiz. – Nıý-Iorkke jaısha keldiń be? – Osyndaǵy bas ofıske jumysqa shaqyrdy. – Kelistiń be? – Siz qoldasańyz, onda shartqa búgin qol qoıamyn. – Qoı qolyńdy. Qorǵanbaı qoı. Búgin keshke meniń jýrnalıst dosym Djım Lereger Kalıfornııadan arnaıy ushyp keledi. Ekeýińe dastarqan jaıaıyn. Kelisemisiń, Gúljan?! – Kelisemin. Rahmet, Rollan aǵa. Kúıeý bala­ńyz da osynda. – Birge kelińder. Orta tolady. Kóńil ósedi. Gúl­jan, seniń az ǵana ómir jolyńnyń ózi bir úlken roman. Otanyn sendeı aıalaıtyn qaryn­dastarym kóbeıe bersin. – Otanymdy qurmetteýge baýlyǵan sizderdiń aq nıetterińiz ǵoı, aǵalar! Sol kesh bizder Nıý-Iorktiń ataqty qytaı restoranynda bas qostyq. Shyǵys rýhy qany­myzda oınasyn degen oı edi meniki. Sol oıdy jastar uqsa degen tilek edi meniki. Erteńinde tań atar-atpastan, Djım Lereger ekeýmiz Nevada shtatyna jol tarttyq. 2011 jyly Semeıdiń ıadrolyq polıgo­nynyń ja­bylǵanyna jıyrma jyl toldy. Soǵan oraı Nevada men Semeıdi qosyp, bir kitapty bastap jiberemiz be degen nıetti ustanyp júrmiz. Jol kespeıin. Bárin ýaqyt kórsetedi. Allanyń sát saǵaty tússe, Djım ekeýmiz ol kitapty jazyp ta shyǵarmyz.   Degeleń taýy. Beıbit atom hám adam Tek ıman aıtqan, jaqsy ǵamaldar  jasaǵan adamdar ǵana taýsylmaıtyn saýapqa batady!                                      Quran Kárimnen. Adamzat balasy jumyr jerde beıbit atom jos­paryn engizýdi armandaǵaly qashan. Bul jos­pardy tikeleı iske asyrýǵa Amerıka men Eýropa jandaryn salýda. Ataqty fızık, eki márte Nobel syıly­ǵynyń ıegeri Marııa Kıýrı kúıeýiniń mola­synyń ba­synda turyp, beıbit atom bolýy múm­kin emes dep kúbirlegen kórinedi. Men Amerıkanyń Prınston ýnıversıtetinde stýdenttermen kezdesken soń, sol ýnıversıtette sabaq bergen, HH ǵasyrdyń uly tulǵa­syna aınal­ǵan Eınshteınniń molasynyń qaıda ekenin su­raǵam. Eshkim bilmedi. Sóıtsem, uly fızıktiń beıiti joq eken. Shyńǵyshannyń beıiti de qaıda qalǵanyn eshkim bilmeıdi. Endi bilý múmkin de emes. Bólinbeıtin nárseni bólmeńder dep Alla adamdy eskertkeni qaıda. Bólinbeıtini osy atom edi. Adam ony talshyqtap bóldi. Sóıtip, qara jerge aqyrzamannyń kelýin jedeldetti. Osy kúz bir kezderi qupııa bolǵan, 22 nómirli qala – qazirgi Kýrchatov qalasyna bar­dym. Bul kóp jyldardan bergi arman bolatyn. Ataqty Degeleń taýyn kórmegeli de talaı jyldar ótken. Bul joly 63 jyl boıy Keńes úkimetiniń ıadrolyq synaqtar mekeni bolǵan Degeleńge attandym. Jolda tas-talqan bolǵan Shaǵan qalasyn aralap shyqtym. Garnızon, mádenıet úıi, mektep, aero­drom bári ıesiz. Ta­laq qalǵan. Osy aerodromda Brejnev ushatyn arnaıy ushaq turatyn. Gensekter shet elge usharda ushaqtaryn Shaǵannan aldyratyn. Qarańǵy tún. Iesiz qıraǵan qala. Meńireý tynyshtyq. Jas jýrnalıster talmaı jazatyn ıesiz qalǵan qalalar men aýyldar kóp-aý. Biraq, bilek sybanyp, sony jandandyratyn jastar shyqpaı jatqany janǵa batady. Alystan kógerip kórinetin Degeleń taýy asa sulý edi. Ertede qalaǵa kirer jerde post turatyn. Ruqsatsyz eshkim kire almaıtyn. Jabyq qala­nyń syrtqy álemmen esh qatysy joq. Tamaq Máskeý­den, kıim Máskeýden, buıryq ta Más­keýden keletin. Shaǵandaǵy ushqyshtardyń orta­synda jas kezimde kóp bolǵanmyn. Syılas adamdar da kóp edi. Keńes úkimeti ydyraǵan soń alysqa ushatyn bombardırovshıkter polki Reseıge qonys aýdardy. Al Shaǵan qalasynyń ornynda qıraǵan úıler ǵana qalypty. Tipti saý tamtyǵy qalmaǵan. Temir-tersekterin Semeıdiń bıznesmenderi Qytaıǵa ótkizip jibergen. Úılerdiń kirpishi talanǵan. Bul qıraǵan qalaǵa túnde kirseń, tiri ólikteı bolǵan esik, terezesi joq ańqıǵan bes qabatty úıler záreńdi alady. Tún ishinde ár úı sóıleıtin bolar. Olardyń adamǵa aıtpaǵy kóp-aý... Kýrchatov qalasynyń ortasynda da úńireıip tas-talqan bolǵan úıler jeterlik. Shyǵys Qazaq­stan oblysynyń ákimdigi qalany endi ǵana jónge keltirip jatyr eken. Men Degeleńge asyqtym. Jaı adamnyń aıaǵy 1947 jyldan baspaǵan jumbaq terrıtorııa. Bir Belgııa erkin syıyp ketetin keń aý­maq­ty únsiz dala. Osy Degeleńde alǵashqy ıadrolyq bomba 1949 jyldyń 29 tamyzynda tańǵy jetide jaryl­dy. Al 1951 jyldyń 18 qazanynda alǵash ret ushaq­tan atom bombasy, 1953 jyldyń 12 tamy­zynda alǵashqy termo­ıadrolyq, 1955 jyldyń 29 qarashasynda alǵash­qy sýtegi bombasy synaqqa tústi. Sóıtip, 45 jyl boıy Degeleń taýy ıadrolyq synaqtardyń polıgonyna aınaldy. Alǵashqy ıadrolyq bombany jer betinde jarǵanda men bes jasta, ushaqtan atom bom­basyn jerge tastaǵanda jeti jasta, alǵashqy sýtegi bombasyn jarǵanda men toǵyz jasta edim. Bul bombany halyq arasynda Saharov bombasy deı­tuǵyn. Men sol atom polıgonynyń qasynda ómir súrdim. Sýtegi bombasyn synar kezde bizdiń Abaı aýdanyndaǵy adamdardy túgeldeı qalaǵa kóshirip áketti. Al shal-kempirler, usaq balalar maly­myzdy aıdap, taý ishine kettik. Bizdi soldattar bastap júrdi. Men sonda tuńǵysh ret sýtegi bom­basynyń jarylǵanyn kózimmen kórdim. Soldattar bizdi kıgizben keptep jaýyp tastasa da, balalar sol kıgizdiń astynan bastaryn qyltı­typ shyǵaryp alyp, aspanǵa áýeleı kóterilgen sańy­raý­qulaqty kórgen. Qudaı-aý, men alty qurlyqty aralaǵanda, sol bombanyń adam aıtsa nanǵysyz boıaýyna áli kúnge deıin tań qalamyn. Tabıǵatta jeti boıaý bolsa, bomba qýatynda jetpis jeti boıaý bar ma deımin. Soǵan ilese jer yshqyna orǵydy, taýdyń tastary dúrkirep, mal men adamdardy taptap, jazyqqa domalaı jóneldi. Jas ulǵaıǵan saıyn men túsimde sol sumdyqtan shoshyp oıanyp, uıyqtaı almaı, úıge de syımaı, dala kezip ketemin. Qalada oıansam, tań atqansha bir tynshy­maıtyn kóshe shýynan eki qulaǵym bitelip, júrek týlap, jerge otyryp qalamyn. Sondaı kezderi tiri júr­genime óki­nemin. Bundaı qasiretti kóterý adamǵa aýyr, tipten múmkin emes. O Allataǵala!... Dál osy joly De­geleńge arnaıy keldim. Dege­leń taýymen bet­pe-bet júzdesip, ashyq sóıleskim kelgen. Kó­gildir taý qyrkúıek aıy bolsa da, shóbi sar­ǵaımaǵan, ýlanǵan jap-jasyl dala miz baq­paı sulyq jatyr. Kóp jyldar buryn bastap, bitire almaı júrgen romanymdy De­ge­leńmen sóılespeı, ta­­ýysa al­maıtynymdy ishteı sezgenmin. Dege­leń taýy ekeýmiz jekpe-jekke shyq­tyq. Taý ún­demedi. Ol qa­sa­rys­qan qaıǵy men mehnattan sóıleı almady. Radıasııadan ýla­nyp, jap-ja­syl bo­lyp jatqan qalyń shóp­ke belshesinen bat­qan dala da úndegen joq. Tabıǵatqa jasaǵan adam balasy­nyń jaýyzdyǵyn kór­gen men de úndeı al­madym. Taý da, adam da bir-birin sózsiz uǵysty. Ony júregim sezdi. Tú­sindi. Degeleńmen me­niń dıalogym romanda boı kóterer. 1960 jyl­dary ıadrolyq synaq­tar­dan qy­nadaı qyrylǵan Shyń­­­­ǵystaýdyń shal-kem­piri, 50 jyldan soń so­lardyń nemereleri men shóbe­re­leri, búgin asy­lyp ólip jatqan qyrshyn jastar taǵ­dyry meniń eki aıaǵym­dy baılap, jazý sto­lyna otyrǵyzar. О́l­gen taýmen, ýlanǵan dalammen, taǵdyrynan bu­ryn qına­lyp, jan tap­syr­ǵan polıgon adam­da­rymen bet­pe-bet kezdesip, olardyń ómirin jazý azap-aq. Biraq, mende basqa amal joq. Bul meniń Ana-Jerdiń al­dynda, Ana-Otannyń al­­dynda, Ana-Adamzat al­dynda adam­dyq pa­ry­zym. Bul romandy ja­zyp bitirmesem, meniń jer ba­syp júrýimniń ózi kúná. Adamzat balasynyń kiná men kúnádan ada bolar kúni endi bolmas. Quranda aıtylar aqyr­zaman belgileri atoılap, ortamyzǵa jetip, tebisip jatqaly qashan. Jańǵyryq únge qulaq asaıyq. Meıirimdi, rahymdy Allanyń atymen bastaı­myn! Kúnnen nur ótken  shaqta, Juldyzdar shashylǵan shaqta, Taýlar jyljyǵan shaqta, Qaımal ingen qaraýsyz qalǵan shaqta, Jan-janýarlar úıirilgen kezde, Teńizder burq-sarq qaınaǵan kezde, Jan-tánine qaıtyp qosylǵan kezde, Tirideı kómilgen qyzdardyń kúnási suralǵan kezde, Ǵamalnama aldyna jaıylǵan shaqta, Aspan aıqara ashylǵan shaqta, Tozaq oty qyzǵan shaqta, Jánnet jaqyndaǵan shaqta, Árkim óziniń ne istegenderin biledi. Kúlli Álemniń ıesi Allanyń ózi qalamaıyn­sha, senderdiń qalaǵandaryń iske aspaıdy. Semeıdegi sheshemniń úıine tańǵa jaqyn jetip, tósekke qulap tústim. Degeleń qaıta oıǵa oraldy. Jerasty jarylystaryn ótkizgen shtolnıalar, uńǵymalar aıdahardyń aýzyndaı aranyn ashyp jatyr. «Balapan», «Saryózen», «Aqtamberli», «Telkem» ıadrolyq alańdary tas-talqan bolǵan, polıgondaǵy úıler, qalashyqtar qıraǵan, Ertisten Degeleńge tartylǵan dáý sý qubyrlaryn áldebireýler qazyp áketken. Adam qyrylyp jatqanda bul temir-tersekterdiń ne bolyp jatqanyn suraýdyń ózi kúná. Degeleń tragedııasynyń jalǵasy áli uzaq bolatynynda sóz joq. Semeıde anam menen: – Degeleń taýy qalaı, balam? – dep surady. Soǵys kezinde sol Degeleńde anam mektepte sabaq bergen. Qazaq dalasynyń mal baǵatyn shúıgin jeri Degeleń bolýshy edi degenin san ret estigenmin. – Anashym, Degeleńniń jaıyn men aıtpaıyn, siz suramaı-aq qoıyńyz, – dedim. Ananyń kúıikti júregin jaralaǵym kelmedi. Ata-babasynyń qony­sy bolǵan jer ǵoı. – Anashym, Degeleńde ushqan qus ta, júgirgen ań da joq eken. – Ári aıtpaı-aq qoı, – dedi anam. – Solmaı, kógerip shóp qana ósip tur. Baba­lardyń molasyn da kóre almadym. Iаdrolyq synaq­tardyń oty molalardy baıaǵyda kúlge aınaldyryp jibergen bolar. – Degeleńde babalardyń rýhy qalmaǵan eken ǵoı, – dep kúrsindi seksen bestegi anam. – Olar renjip, týǵan jerin tastap ketkeli qashan. Rýh Allaǵa qaıtqan bolar – dedim men. –Ata-babanyń rýhyna deıin talqandady ǵoı bular, – dep bógeldi anam. Qaıtyp úndegen joq. Erteńinde men Almatyǵa ushqansha sóılespedik. Bizde sóılesýge shama da joq edi. Tańerteń meni jolǵa shyǵaryp salyp turyp anam: – Balam, osy seniń qazaq dalasyna aıaǵyń tıse, jerge etbetińnen jatyp alyp, jer súıýshi ediń. Ana Degeleńde jerge ja­typ pa ediń? – dep surady. – Fızıkter jerge jat­qyz­bady. – Olary durys bolǵan eken. Kórgen adamdar ǵoı, – dep anam sabyryna tústi. Semeıden Astanaǵa ushyp kele jatyp, Kýr­chatovtyń beıbit atomy týraly oıladym. Kýrchatov qalasynda ulttyq ıadrolyq ortalyq, ekologııa ınstıtýty qarqyndy jumys isteýde. Kýrchatov qalasyndaǵy mektepte ótken kezdesý kóz aldyma keldi. Suraq kóp boldy. Olardyń bári de meniń «Dúnıe tas-talqan bolǵan kún» povesimdi oqyǵan, sol boıynsha shyǵarma jazǵan oqýshylar. Suraqtarynyń máni de erekshe edi. Sol balalarǵa bar shyndyqty aıtyp, aldaryna tarta almadym-aý dep oıladym. Meniń kóz al­dymda aqıqat tilegen, ómirge ǵashyq sol jastardyń jalyndaǵan janary qalypty. Astana áýejaıyna tús­kende, olarmen mindetti túrde ekinshi ret kezdeskim keldi. Mektep dırektoryna SMS jiberdim. Jaýap áli kelgen joq. Biraq, sol balalarmen taǵy da bir kezdesetinime sendim. Sol kezdesýde tartynyp qalmaı, bar shyndyqty aldaryna jaıyp salarmyn dep ishteı berik bekemge keldim. Aqıqat aıtylmaǵan jerde, adam azady dep oıladym. Adam azǵan soń, jumyr jerde qasıet qala ma? Jumyr jer tolqysa, adamdy qańbaq qurly kórmeı qurtyp jibermeı me?! Jer kıesi, el kıesi, adam kıesi qashanda tiri. Sol kıemizdiń bar ekenin bilip, aıalap, ardaqtap baǵaıyq, aǵaıyn. Kóktegi Táńirdiń sózine qulaq aspaı, emeýrine kónbeı, ómir súrý múmkin emes ekenin túsiner kezi kelgenin, adam balasy erterek oılanyp, erterek uqsa degen tilek edi meniki...   Kenesary han  nemese jalǵyzdyqpen jekpe-jek Bir jetse meniń ajalym jetedi, Naızaǵaı ottarynan, Satqyndar oqtarynan. О́ıtkeni, men teńiz bop aqtarylam.                                    Tólegen Aıbergenov. Shymkenttegi «Mahambet» qonaqjaıynyń aýla­syndaǵy aǵash tósenishke kórpe saldyryp, jazdyń bir tutam qysqa túninde, «Asaý dala tragedııasyn» qalaı bastap ketkenimdi ózim de bilmeı qaldym. Sol aǵash tósenishten keýdemdi kótermeı, qyzyl ala kilemniń ıisin jutyp, úsh kún-úsh tún «Asaý dalany» jazdym. Bul rekvıem – kitaptyń alǵashqy nusqa­synyń jeti betin on alty jasymda, Shyń­ǵystaýda 11 synypta oqyp júrgenimde qaǵazǵa túsirgen ekenmin. Sonan beri de qyryq alty jyl ótipti. Qyryq alty jylda sııasy ońyp, qaǵazy sarǵaıyp, shet-sheti úgitilgen jeti bet qol­jazbanyń kıesi meni osy ómirde tiri saqtap júrdi me eken?... Iаdrolyq synaqtardyń zaha­rynan zardap shekken qazaq sábıleriniń ashy kóz jasyna sýarylǵan jeti bettik jan aıǵaı bozbalanyń óziniń de úreıin ushyryp, onyń óz tragedııasyna aınalyp, judyryqtaı júreginiń tas-talqanyn shyǵarsa kerek. Sonan da, Allanyń ózi qýat berip, aýzyna salǵan sózdiń aýyrlyǵy sonsha, bozbalanyń ony sol kezde kóterip ketýi múmkin de emes edi. Allataǵala da bozbalany qaıtyp qına­maı júregine salǵan aýyr azap salmaǵyn janynan ótkize bersin dep uzaq jyldarǵa ońasha qaldyrsa kerek. Sol ja­zany ómir boıy sha­shyratyp almaı, atylyp, asylyp ketpeı júrekte baǵyp ustaýdyń ózi ólsheýsiz erlik bola­tyn. Sonan da bolar, Shyń­ǵys­taýdan túlegen sol bozbalaǵa Allataǵa­la­nyń kózi durys boldy. Jer-jahanda ony úkilep Táńirdiń ózi ákele jatyr edi. Bári de bir Allanyń qolynda bolatyn. Ol jyldar – qaraly jyldar edi ǵoı. Esi bar adamdar araqtan, nashadan qyrylyp jatty. Máskeýde jıyrma jyl qyzmet istegenimde, qan­sha talantty, asyl adamdar keńdikke jasaǵan tar­lyqqa shyda­maı, ólip jat­qanyn kózim­men kór­dim. Olardyń bári de kesek, birtýar tulǵalar bo­latyn. Sol aıaýly adam­dardyń janazasyn shyǵa­rýǵa da qatystym. Bul Keńes Odaǵy ha­lyq­tarynyń tragedııasy edi. Halyq uıattan jerge kirerdeı bolsa da, ólgen joq. Bılik bir jaqta, ha­lyq ekinshi jaqta kún     keshti. Bılik pen halyqty bir arqanǵa baılaǵan taý­qymet qamy, tirshilik aıa­sy, bir kúngi kúnkóris meh­naty ǵana edi. Tórtinshi kúnniń ala tańynda qalamymdy or­ta­synan bir bólip, or­nym­nan atyp turdym da, qonaq­úıdiń aýlasyndaǵy basseınniń muzdaı sýyna qoıyp kettim. Qyzbalyq­pen qyzdyra jazǵan sa­ıyn meniń bir ýys júre­gim yzaǵa tolyp, qanǵa bógip jatyr edi. О́z-ózim­di sabyrǵa, salqyn aqyl­ǵa ázer kóndirdim. Bul aıaý­syz teketires edi. Júrek pen sana bitispes ashyq aıqas­qa shyqqan. Súıegińnen ótetin taý sýy meniń esimdi jıdyr­dy, júregimdi ornyqtyr­dy, sanamdy tazalady. Men ádebıetke sanaly túr­de kiriskende ultshyl­dyqty emes, adamdyqty jyrlap ótem degen sertimnen tanýǵa sál ǵana qalyp edim. Orys patshalary aıǵaı­latatyn patrıotızm, tek qana soǵysqa, bireýdiń jerin jaýlaýǵa, jesirin qor­laýǵa, erin óltirýge ba­ǵyt­talǵan. Men qazaq aza­maty, qazaq jazýshysy, ultymdy qadirleýge, Ana-Otanymdy mahabbatpen súıýge tárbıelengen­min. Sol «Mahambet» qo­naq­úıiniń aýlasynda «Asaý dala tragedııasyn» jazýdy toqtattym. Salqyn aqyl men asqar qýat alar sátti tostym. Bálkim, osy qys týǵan Shyńǵystaýymda ońa­­sha jaıǵasyp, bul ki­tapty jazyp bitirýge ja­nymdy salarmyn. О́ıt­keni, bul kitap gender men tenderdi aıǵaıla­typ qyt-qyt­taǵan, balalarymen orys­sha shúldirlesken qazaq áıel­deri men qazaqtyń namysynan beıhabar qazaq azamattary úshin jazy­lady. Jer-Otandy, El-Otan­dy, Ana-Otandy qadirle­meı, súımeı, jumyr jerdiń betinde árisi halyq bolyp, berisi adam bolyp qalý múmkin emestigin túsindim. Ishten shyqqan jaýdy jeńe almaı, jer betinen joǵalyp ketken halyqtar, ulystar qanshama?! Biz eki alpaýyt memlekettiń ortasynda syna­daı qadalyp turyp qalyppyz. Olar bizdiń táni­mizdi jer betinen joıyp jiberýge, tilimizden, dilimizden aıyrýǵa barlaryn saldy. Uly joryq­shyl babalar Deshti Qypshaq dalasyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtap baqty. Saqtap keldi. Endi sol qasıetti de, kıeli Deshti Qypshaq dalasynan aıyrylyp qalyp júrmeıik. Bizdi syǵyp tastaýǵa daıar eki memleket te bizdiń ómir boıǵy arman-úmitimizdi úzýge áreket jasaýda. Jıyrma birinshi ǵasyrdyń únsiz aıla-sharǵysy osy. Sonan da qazaq halqyna qalǵyp, qamsyz júr­gendi toqtatar kez keldi-aý dep oılaımyn. Halyq óz oıyna, óz sanasyna ǵana senýi qajet. Qazaq halqy óz baqytyn, óz júreginen ǵana taba alady. Jamanǵa jalynbaǵan, jaqsyǵa tabyn­baǵan, er babalarymyzdyń rýhy qoldasyn bizdi! Astanany únsiz aralap kele jatyp, men osy asaý oılarǵa bekindim. Asaý oılarǵa baýyr basý, bekiný, uzaq ishki hám syrtqy qaqtyǵystardan soń keldi. Ońaılyqpen kelmegeni maǵan da, saǵan da aıan qazaq oqyrmany. Dál osy tusta ótken qatelikterdi, ańǵal­dyq­tardy, áttegen-aılardy bir-birimizge keshpesek, Qazaq eliniń aspanyna senim álemin úkilep kóterip, bılik te, halyq ta túngi aspandaǵy aıdaı, kúndizgi aspandaǵy kúndeı birlese kórip turmasaq, bola­shaǵymyzǵa óz qolymyzdan kisen salǵan bolamyz. Abaı babamyzdyń: «Birińdi qazaq, biriń dos, kórme­seń istiń bári bos», degen sóziniń keri kelip, ǵaıbattan kelgen topan sýdyń tegeýrinine tótep bere almaı, Deshti Qypshaq dalasyn sýǵa aǵyzyp alarmyz. Qudaı sodan saqtasyn! Bul júrekjardy, eki jylǵy sapardan soń týyndaǵan úreı men úmit rekvıemi, Qazaq eliniń ary taza, rııasyz aq tileýi ǵana. Alladan da, adamnan da qıyla tilegen tileý. 1991 jyldan bastaý alǵan 5000 bettik qol­jazba jol ústinde ótkizgen ıntervıýler, maqala-oılar, taspaǵa basylǵan bes júz jo­laýshynyń, onyń ishinde otyz eki ult ókiliniń monolog-esseleri, toǵyz eldiń prezıdentteri men premer-mınıstrlerimen, sańlaq oıshyl­darymen, jazý­shy­larymen bolǵan suhbattar, álemdik qoǵam­dastyq ókilderiniń ashyla sherter syrlary, qazaq eliniń 20 jyldyq táýelsiz ómirine arnalyp úlken kitap bolyp Máskeýden jaryq kóredi. Ashy shyn­dyqtar aıtylady. Eń basty oı men arman, qazaq eliniń bolashaǵyna degen úmit alaýynyń bir sátke de óshpeýi. 2011 jyly Qazaq elinde ómir súrgen segiz mıl­lıon qazaqtyń teń jarymy – 1928-1933 jyl­dary ashtyqtan qynadaı qyrylǵanyna 80 jyl tolady. Qazaqtyń otbasynan arylmaıtyn qaıǵy-sherdiń biri osy ashtyq. Semeıde synalǵan ıadrolyq apattarǵa 65 jyl tolady. Kúni keshe ǵana aspanymyzdy jerge tóń­kergen Jeltoqsan kóterilisine de 25 jyl tolmaq. Qazaq dalasyn qanǵa bóktirgen qasiret kóp ekeni belgili. Degenmen mynalar aıryqsha atar ereksheleri. Kereký eliniń ýnıversıtetinde bolǵan kezdesýde bir stýdent: Rollan Shákenuly, Qazaq­stan Respýblıkasynda nege belarýs, cheshen, ıngýsh, grýzın, armıan, túrik, t.b. halyqtardyń jazýshy­lary joq? – dep surady. – Qazaq elinde qonys tepken ulttar men ulys­tardyń tili men salt-dástúrin saqtap órbitýde Qazaqstan memleketi kóp ónegeli ister atqarýda. Bul bizdiń eldiń adamgershilik pary­zy. Basqasha bolýy múmkin de emes. Al jazýshylar týraly oı qozǵaý, ol bólek áńgime. Bıik áńgime. Jańa ǵana siz ataǵan ulttardyń kórnekti ókilderiniń bári­men tilektes, tileýles, qarym-qatynastamyn. Naǵyz jazýshy, halqynyń tegi. Dúrsildep soqqan júregi. Bıik ar-namysy. Naǵyz jazýshy týǵan topyraǵynan jaratylady. Týǵan taýlary­nan rýh alady. О́zge ulttyń, ózge eldiń orta­synda bir de bir birtýar ul týmaıdy. Birinshiden, tekti ult ókilderi óz elderinde ómir súredi. Ekinshiden, tekti ulan tegine tartyp týady. О́zge el ortasynda ómir súretinderi kúnbaǵys qalpyn­daǵy jaı sharýa adamdar. Sharýa adam sharýaǵa beıim urpaq týdyrady. Genetıkalyq kodtyń qulpy buzylyp, joǵaryda aıtylǵan ulttardan aımańdaı tekti ul týsa, ol qalaı bolǵanda da týǵan Ana-Otanymen qaýyshpaı, tynysh tappaı­dy. Uly óner adamdary týǵan topyraǵynda ǵana ómir súre alady. Jazý Otanda ǵana jazylady. Jazý da topyraq talǵaıdy. Qaǵaz ben qalamnyń sıqyry osynda. Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq ustany­my óz ultynyń damyp, ósýine qarsy jumys istemesin. Marqum, orys sportynyń asqan batyry Vıktor Holmogorov aıtqandaı, Keńes Odaǵynda barlyq ulttar kórkeıdi, orystar ǵana nesibelerinen aıy­ry­lyp qurdymǵa ketti. Sol orys hal­qynyń kebin Qazaqstan Respýblıkasynda qazaq­tar kıip júrmesin. Búgin Astanaǵa kelgenimde, áýpirimmen alpys úsh jasqa, Muhammed paıǵambardyń (sallaallahý alaıhı ýassalam) jasyna jetken ekenmin. Ákem qaıtys bolǵan soń men eshqashan týǵan kúnimdi atap kórgen emespin. Men úshin endigi tirlikte jalǵyz­dyqtan jaqyn eshnárse joq edi. Tańerteń Astananyń Nur meshitine baryp, quran oqyǵanmyn. Allataǵaladan tileý tilegenmin. O, Allataǵala, ata-babamnyń týǵan jeri Shıliózekke jetkize gór. Qalǵan ǵumyrymdy sol jerde, tek qana jazýǵa jan salyp ómir kesheıin. Osy tilegimdi qabyl al, Allataǵala! Qaıtadan namazǵa jy­ǵyl­dym, bul tilegimdi de ońǵara kór, Allataǵala! Qazaq eliniń aspany bıik bolsyn, berekesi shashylmaı, birligi taýsylmaı, dara da, derbes el bolýǵa jazsyn, Allataǵala! Týǵan topyraǵymyzda rýhanı adasýǵa ushy­rap, tabıǵı yrǵaǵymyzdy (rıtm) joǵaltyp al­ǵan el edik, sol tabıǵı yrǵaǵymyzdy qaıta­rýǵa qol ushyń­dy bere gór! Jan yrǵaǵyn joǵaltqan, óz yrqynan aıyrylǵan halyqtyń Jer betinde ha­lyq bolyp qalmaıtynyn óziń jaqsy bilesiń. Sol yrystarymdy qaıtaryp, búgingi jas qazaq­tardyń júrekteri men sana­syna sińdire gór, Allataǵala! Kenesary hannyń eskertkishiniń qaq túbin­de otyryp, adam balasyna bas ımegen, qazaq­tyń tá­ýel­sizdigi úshin janyn qıǵan, qadirli hannyń sýyq tasyn jyp-jyly alaqa­nymmen aıalaı sıpadym. – Qaıran, asyl týǵan Kene han! Allataǵala, maǵan seniń sarbazyń bolýdy qımapty, keshir han ıem. Men qashan da Abylaı han men ózińniń rýhyńdy qadirlep, qasıettep ómir súrdim! Rýhyńa bas ıdim. – Rollan Shákenuly, siz endi qaıda ushasyz? – dep surady qasymda kele jatqan Maksım Kýzın. – Shyńǵystaýyma! Jalǵyzdyq qushaǵyna, Maksım! Jaraly júrektiń emi týǵan jer, baýyrym!.. R.S. O, momaqan qazaq eli, saǵan jaman­shylyq tilegen adam, eshqashan ońbas. Bul jalǵanda joly da bolmas ol pendeniń. Qulaǵymda rekvıemniń adam janyn tilgilegen qýatty úni. Ol qara jerdi azan-qazan qyldy da asqaq áýendi ún kók aspanǵa áýeleı kóterilip, lezde alystap, aýaǵa sińip bara jatty. Naǵyz mýzyka – aýa ǵoı. Al rekvıem ónerdiń altyn táji bolsa kerek.