Júregi jyrdan jaralǵan

Alǵashqy óleńderiniń bir túıinin túıgende: «Janymnan shyq­qan jas jyrym, О́mirli bolsa eken» – dep armanyn úki­legen Tumaǵań − Tumanbaı Moldaǵalıev qazaq jyryna sony soqpaǵymen kelip, talaıdy tamsandyrdy, keremet úlgisimen tańdandyrdy. Jyr tabaldyryǵyn «Ot tıip asaý qanyma, Jarysam oımen qul­shynyp. О́leńniń abat ba­ǵyna, Qa­darmyn qashan bir shy­byq», – degen bala aqyn bolyp attap, tolysa kele: «Búgin men­de mol daryn bar» – dep, óren júırik ekenin kórsetti. Keme­line kelgende kıeli óleńniń qa­di­rin dana­lyǵymen dáıektedi. Sóı­tip, ultynyń da, jurtynyń da maq­tanyshyna aınaldy.  Aqyn bul bıikke adam boıyn­daǵy aıaýly da ardaqty asyl qa­sıetterdi saıasatqa uryn­dyr­maı, buryn úsik shalǵandaı bolyp kelgen qalypty buzyp, júrek lúpilin, oı ushqynyn bú­gip qalmaı, Tabıǵat-Ana men onda kún keship jatqan tirlik ıele­riniń bútin bolmysymen ushtastyra kórsetti. Mysaly, «Qyr­qa toly qyzyl gúl, Qaraı­myn sonsha qyzyǵa, Qaı shoǵyn ǵana úzip bir, Syılaımyn súıgen qyzyma», − deıdi de artynan: «Jaı­laýda» atty óleńinde ol oı­dy tereńdetip áketedi. «Jaılaý ǵoı mynaý jarasqan, Araltóbe baýyry. Tóbeden nege ári asqan, Sáý­leshimniń aýyly...Tilegim net­ken kóp edi, Júregim tur ǵoı ot alyp, Osynaý turǵan tóbe­ni, Tastar ma edim qoparyp» – deıdi. Odan keıin sol jastyq bul­­qynysyn «Kórsetpe súıý áý­re­sin, Berildi júrek tek saǵan. Súıý de jaqsy, sáýleshim, Súıikti bolý jaqsy odan» – degen bar-joǵy tórt jol óleńniń ishki ıiri­mine syı­ǵyzady. Bul, ásirese, jas­tardyń júrek qylyn terbemeı qoımasy anyq. Taǵy birde aqyn: «Aı qarady kógildir kól betine, Qyz qarady kóldegi kel­betine, Qosyldy da qos sáýle qushaq­tasty, Móldir tolqyn tósinde terbetile. Shorshyp júrgen aq shabaq tunyqtaǵy, Qyzdyń kórkin kórdi álde – tynyp qaldy. Bala tolqyn, aı nurly erke balyq, Biraq, arý ańsaryn túk uqpady. Qyz qozǵalmaı qadalyp tura ber­di, Jyly sezim keýdede týa berdi. Kútti me eken, kim bilsin kútpedi me, Jeke qaıyq múıisten shyǵa keldi», − dep órnekti sózben ádemi sýret salady. Sýrettegi qyz ben jigittiń raqatqa batqan kó­ńil sharpysýy, oǵan ishteı kýá bolǵan tóńiregi – bári jarasym taýyp tur.  Tumaǵań keıde kezdesetin tut­qıyl taǵdyr isinen adam qa­shyp qutyla almaıtynyn da jyr joldaryna túsirgende alpys eki tamyryń búlkildep, keı tus­ta dom­byranyń qos ishegindeı ter­belip, tıek-kóńildi bulqynta jó­neletini bar. Ásirese, áke men ana týraly óleńderindegi qıly za­man zapyrandary jan dúnıeńdi taý bulaǵyndaı býyrqandyryp, «E, táńir-aı!» – degizgen tasqyn oılar qursaýynda qaldyrady. «Naý­qasyń qatal, solasyń ba, ana, Qasyńa keldim, tósekten turshy, Sýyq jer gúli bolasyń ba, ana, Oıanshy taǵy, taǵy bir kúlshi...Es jıdyń eptep, qýandym, anam, Janarym ystyq jastaryn tyıdy, Til qattyń álsiz: «dem al» dep, maǵan, Osydan artyq sóz bar ma syıly?! Japyraq jaıǵan syna ma terek, Kónbeshi, ana, kónbeshi ana. О́mirlik maǵan qam­qorshy kerek, О́lmeshi ana, ólmeshi ana!», – dep «Ana týraly jyrda» ana men bala arasyndaǵy máńgi sónbes úmitti úrleıdi. Bi­raq qaıyrymsyz ajal anadan aıyrmaı qoımaıdy. Keıin «Shir­kin-aı, barlyq adam dosym bolsa, Asyqsaq jolyqqansha, qosylǵ­ansha. Bári de anam qusap meıirlenip, Bári de anam qusap ashýlansa», – dep ana beınesin asqaqtata otyryp, onyń qudiretti shapaǵaty barlyq adamnyń boıyna tabylsa ǵoı degen nıetin tórt jol óleńge syıǵyzypty. Bul da sanaly sabaq alar baılam emes pe?! Soǵystyń soıqanyn, onyń júrekke salǵan jarasyn, tartqyzǵan zardabyn «Áke týraly jyrda» tereńdetip áketip, ákeniń ornyn taıǵa tańba basqandaı kóz aldyńa ákeledi. «Túsingem joq men onda, Tóngenin bir qa­ter kúz. Qala berdik perronda, Qaldyq anam ekeýmiz. Anam nege óksidi? Túsinbedim men ony, Kútti ómirdiń kóp syny, Tastap kettiń sen ony...Júırik edi kún net­ken, О́tti aılar, aptalar. Selk etti ol kenetten, Jetti me álde jat habar...Gúlge toly qu­sha­ǵy, Jarqyraǵan maı keldi. – Soǵys bitti, aıtshy, ana, Ákem meniń qaıda endi? Dep suradym anamnan, Jaqsy sózin ótindim. Qınaldy anam aıta almaı, Keıin bilip ókindim... Taba almadym men degbir, Qaıtpady, ákem qaıt­pady. Burynǵydaı keıde bir, «Keler» dep anam aıtpady. Kelmedi ákem kúlimdep, Belgili boldy jaı máni, − Qaıdasyń, meniń ulym, − dep, Qushaǵyn maǵan jaımady. Kep júrdi úıge kóp kisi, Jaǵdaıdy bizdiń su­rady, Ákemniń qara kepkisi, Ilýli tórde tur áli», − dep ákege degen saǵynyshyn, ańsaryn onyń kep­kisin medet tutýmen basady. Bul aqynnyń ǵana basynan ótpegen, basqalar da basynan keshken qasiret edi. Aqynnyń myq­tylyǵy sol qasiretti kelistire otyryp óleń joldaryna túsirip, ǵumyrly etýinde bolatyn. Biz joǵaryda jyr jampo­zynyń óleńderi tumadaı al­ǵash­qy qadamynan-aq tunyq bol­ǵanyn 1957 jyly shyqqan «Stýdent dápteri» atty tuńǵysh jınaǵynan mysaldar keltire otyryp, sezdirýdi qazaq poezııasynda «tóńkeris» jasaǵanyn ańǵartýdy maqsat etken edik. Bul oıdy kezinde qara sózdiń has sheberi, darhan oıdyń darasy Ábish Kekilbaıuly: «Aq nıettiń adal jyrshysy» atty maqalasynda: «Stýdent dápteri» – bizdiń jyr ólkesine tuńǵysh ret qanat qaqqan jaqsylyq qarlyǵashy sııaqty edi... kók tútinge qaqalyp ósken qazaq oqyrmany, bir sát alma baýyn ara­lap kórgendeı, deni jaıylyp júre berdi. ...О́ńsheń sheń­geldiń ortasyna shyqqan jalǵyz jaýqazyndaı sol kitapsha qazaq jyr alqabynyń jańasha kóktep, jańasha qulpyrýynyń basy sııaq­ty boldy... ıt tumsyǵy ót­pes qalyń jynystyń arasynan iz shyǵaryp berý qıynnyń qıyny. Iz shyǵardyń-aq, áýeli súrleýge, artynsha aıdyn jolǵa aınalyp sala beredi. Ol jol da sóıtti. «Stýdent dápterinen» soń tap soǵan uqsaǵan juqaltań kitaptar kóbeıdi. Syrttarynda jańa esimder turdy», – dep qa­zaq poezııasynyń kóshbasshysy bolǵan, «Eshkimniń betine jel bolyp kelmeıtin qyz minezdi aqpeıil aqyn» (Á.Kekilbaıuly) Tumaǵańdy bıikke kóterip, taǵy bir sátte: «Shyn aqyn ózin ul­tynyń rýhanı ákesimin dep emes, eń kenje perzentimin dep sanaıdy. Qaltqysyz mahabbatymen baýraıdy. Kisiligimen, kishi­ligimen baýraıdy», – dep shyn tulpardyń bolmysyn taıǵa tańba basqandaı kórsetip berdi. «Jalqynyń muńyn jalpyǵa sabaq bolarlyq kórkemdik deńgeıge kótergen» (Qadyr Myrzalıev) aqyn týmysynan adal edi. Kimge de bolsa et júregi ezilip turatyn. Bar adamǵa baq, baqyt tileıtin. «Bul bárimizge Táńirdiń bergen syıy. Sony baǵalaýymyz kerek, ýaqyt ótedi de ketedi. Artyńda jaqsy sóz qalsyn», – deıtin. О́zi osy qalypta ómir súrdi. Osy úlgini óleń órnegine túsirdi. Sóıtip, jurtyna ólmes óleń syılady. Sóz sardaryna aınalyp, ultyna óshpes mura qaldyrdy. Qazaqtyń uly jazýshysy Muhtar Áýezov Tumaǵań bastaǵan qarymdy top­tyń týyndylarymen tanysqan tusta: «...О́nerdiń jańa jas qaırat­kerleri... jańa bir jyl kelgendeı jaqsylyq ákele jatqan sııaqty. ...oqyǵandaryma súısine otyryp, lırıka týraly aıtqan qorytyndym bar. Tumanbaı Moldaǵalıevtiń óleń­deriniń ishinen «Almaty tańy», «Kóktem», «Asyl ustazǵa», «Ne­­mere syry», «Hat» degen óleń­deri unatyp oqyǵan shyǵar­malarym», – degen eken. Bul týyndylar Tumaǵańnyń tuńǵysh jınaǵyndaǵy dúnıeler bolatyn.  Tumanbaı Moldaǵalıevtiń 24 tomdyq tańdamaly týyndylar jınaǵy Almatydaǵy «AnArys» baspasynan ja­ryq kórip otyr. Tomdardy quras­tyr­ǵan, aqynnyń jary Kúl­taı Qasymova, qyzy Jazıra Moldaǵalıeva, jaqsy inisi Aýyt Muqıbek ekenin eske sala ketsek deımiz. Birden aıtaıyq, bul 24 tom ult qundylyǵyna qosyl­ǵan uly mura, aıtýly qa­zyna. Ár tomǵa jeke toqtalý ma­qalanyń enshisine jatpasa kerek. Saralaý men daralaýdy, taldaýdy bolashaqtyń enshisine, keıingi jastyń úlesine qaldyra turalyq.  Shynynda, alda aıtqa­nymyz­daı Tumanbaı Moldaǵa­lıevtiń ekinshi ómiri bastaldy. Sonyń bir dáleli – qolymyzdaǵy 24 kitap. Kitaptar sapaly qaǵazǵa basylyp, ádemi bezendirilgen. Túrli sýrettermen kómkerilgen. Bul ıgilikti isti «Tumanbaı Mol­­daǵalıev atyndaǵy qor» atqarǵan eken. Endigi jerde ult aqynynyń murasyn zerttep-zer­delesek, qormen baılanys jasasaq, kitap­taryn jurtqa jet­kizip otyrsaq quba-qup. Oǵan eń birinshi ata­jurty, oblys, aýdan tizginin ustaǵan el azamattary úles qossa, nur ústine nur bolar edi. Myna tomdar bar bolǵany myń danamen shyǵypty. Bul halqy súıgen, urpaǵy qadirlegen – aqyn jyryna shólirkep otyr­ǵan jurt­qa azdyq etetini sózsiz. Al­daǵy ýaqytta qaıta basylyp jatsa artyqtyq etpeıdi. Qa­dyr Myrzalıev pen Tumanbaı Mol­­daǵalıev 60-qa tolǵanda ardaqty ustazymyz, akademık Zeınolla Qabdolov adamnyń jan dúnıesin qasańdyqtan sezim ıirimine kóshirgen, ómir bar jerde kúıinish pen súıinishtiń bolatynyn, taǵdyrdyń alýan syny aldan kezdesetinin alǵash adamgershilik turǵyda jyrǵa qosqan Tumaǵań dep, qazaq abyzdarynyń dástúrli fılosofııalyq ıirimderin jańa dáýirde jańǵyrtqan Qadaǵań dep ekeýi de uly aqyn dep, mundaı baǵany kózi tirisinde Muhtar Áýezov te estimegenin aıtqan edi. Sol eki uly aqyn ómirge qa­tar kelip, telqońyrdaı tel ósken, qanattas júrgen, birin-biri demep jarysa jyr jazǵan, tipti aralary uzamaı baqıǵa qatar attanǵan Qadaǵań (Qadyr Myrzalıev) men Tumaǵańnyń (Tumanbaı Moldaǵalıev) jóni de, joly da bólek. Osy arada myna bir úlgi alar úrdisti eske sala ketsek deımiz. Alda aıtqan sol jón men joldy Qadaǵań týǵan ólke bastap ketý óz aldyna, biraz ıgilikti isti atqaryp ta qoıdy. Eńseli eskertkishin tur­ǵyzyp, Oral qalasynan atyna zaty saı ortalyq salyp, ony aqyn esimimen atap, Almatydaǵy kitaphanasyn kóshirip aparyp, halyqtyń ıgiligine jaratty. Endeshe «Tumanbaıdyń lırıkalyq keıipkerleriniń jú­regi qylaý túse qoımaǵan sábı­diń minezindeı. Nesin de bolsyn jasyrmaı jaıyp salady. Qaltarys-bultarysy joq», – dep aqıyq aqyn Muqaǵalı Maqataev aıtqandaı, alda dáıek sózderin keltirgen qazaq zııa­lylary, ult jaqsylary áspettegen, Elbasy qurmet tut­qan, ómirden ozǵaly da alty jyldan asyp bara jatqan, sábı kóńil aqynnyń baı murasyn dál sol jolmen Alataýdyń baý­raıyndaǵy kindik qany tamǵan aýdannan bastasaq, oblys qoldap ol keıin el kóleminde órken jaıyp jatsa degen tilek bar. Onyń alǵashqysy «Tumanbaı oqý­larynan» iz alyp, qanatyn keń jaısa ult urpaǵy jyr asylyn tanyp biler edi. Osyndaı ıgilikti sharalardy «Tumanbaı Moldaǵalıev atyndaǵy qor­men» (mukoka@yahoo.com 87772247555) birlikte júrgizsek, sóı­tip biter iske uıytqy bolsaq, qazaq poezııasynyń uly tulǵasy­nyń rýhyna degen qurmet pen izet bıikten kórinip, aqyn aldyn­daǵy qaryz ben paryzǵa adaldyq tanytqan bolar edik.

Súleımen MÁMET,  «Egemen Qazaqstan»