Teris oqý (esse)

Orys degen atyńnan, Teris jazǵan hatyńnan Dýlat aqyn Kemeńger Muhtar Áýezov «Abaı joly» romanynyń 2-kitabynyń 410-betinde, mynadaı asa maǵynaly sózdi keltirgen: − Bul teris oqýdy nege sonsha qada­lyp oqıdy eken á! Romanda zaman yńǵaıyna qaraı jazýshy muny aıtýshylar «el jýandary» degen, anyǵynda, olar arabsha, parsysha hat tanıtyn eldiń zııaly adamdary. Olaı dese kemeńger Muhtarǵa qyraǵy kommýnıst-synshylar qadala túspek. Biraq, retin taýyp, orys oqýynyń teris ekenin aıtyp qalǵan. «Teris oqý» bul jáıdan jáı aıtylǵan pikir emes. Ata-babamyzdan oqyp kele jatqan kitaptar oń jaqtan bastalatyn. Arab jazýyn biletin qazaq kitap oqýdy ońnan bastaıdy. Ońnan jazý, oqý qazaq dúnıetanymyna ábden sińgen. Tilek tilegende – Jolyń oń bolsyn – deımiz. Álde nege kóńil jubatyp «isimiz ońynan bolǵaly tur» – dep sabyrǵa túsemiz. Álpeshtep ósirgen qyz balany «qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqtyrmaı», el kórki etip tárbıelenýdegi orny – «oń jaq». Batamyz da «Isimiz ońynan bolsyn» degen izgi nıetten berilip jatady. Qazaqtar úshin oń degen sakraldy dúnıeden ozǵan adamdy oń jaqqa salý rásimi bar. Al, Abaı bolsa, teris oqýǵa yntyq bolǵan, bul nesi? Zańdy suraq. Bul máseleniń basyn ashyp aıtsam, ras, ońynan oqý – bir dúnıetanym bolsa, teris oqý − ekinshi dúnıetanym.  Eki oqýdyń ıdeologııasy eki basqa. Dinı ustanymdary ózgeshe. Arab jazýy oń jaqtan bastalyp jazylady. Ol − Quran tili. Muhammed paıǵambarǵa Qurannyń aıattary arab tilinde túsken. Bul jóninde Quran  Kárimniń birneshe súrelerinde aıtylǵan. «(Mekke turǵyndaryn), onyń tóńiregindegini eskertýiń úshin, qııamet kúnindegi (qıyndyqtan) saqtandyrýyń úshin Biz arab tilinde osy Qurandy túsirdik. (Shýra súresi, 7 aıat) Quran paıǵambar tilinde túsken. Osy másele talqyǵa túskeni úshin Fýsseılat súresiniń 44 aıatynda bylaı delingen: «Qurandy Biz ǵajam tilinde» (bóten bir tilde) túsirsek, onda olar, daý joq, «Quran aıattary nege (bizge túsinetin tilde) ashyq baıandalmaıdy? Paıǵambar – arab, al  Qurannyń bóten tilde bolǵany qalaı?» – der edi».  О́zimizdi ıslamdyq dáýirmen anyqta­saq, bizdiń mádenıetimiz oń óristegi máde­nıet. Dúnıetanym osy mádenıetke negiz­delgen.  Abaı zamandastarynyń, onyń «teris oqýǵa» ynta qoıǵanyna tańdanys bil­dir­gen­derinde maǵyna bar. Teris oqý halyq­ty teris jolǵa salmaı ma? Reseı ákim­shiligi jergilikti halyq ókilderinen ózderine qyzmet etýleri úshin balalardy oqýǵa jınaǵanda, baılar, moldalar bul usynystan bas tartty. Ýáj − balalarymyz «shoqyndy» bolyp, buzylyp ketedi degen qaýip. Bul shyndyq edi. Reseı ákimshiligine, shynynda da «buzylǵandar»,  ıaǵnı halyqqa emes, orys ákimshiliginiń isin atqarýshylar qajet bolǵan. Olardyń bul nıetin Abaı «Internatta oqyp júr, talaı qazaq balasy» degen óleńde ashyp bergen.  Internatta oqyp júr Talaı qazaq balasy – Jańa óspirim, kókórim, Beıne qoldyń salasy. Balam zakon bildi dep, Qýanar ata-anasy Oıynda joq olardyń Sharıǵatqa shalasy. Áńgime nede bolyp otyr? Qazaq dala­syna Abaı zamanynda Reseıdiń otar­shyldyq júıesi ábden ornyqty. Endigi jerde qazaq taǵdyry tek patshaly Reseı qolynda. Handyq bılik, Bıler keńesi kelmeske ketken. Sonymen birge, Islam dini men qazaq tili de álsiregen. Orys sheneýnikteriniń erkine salsań bir-aq kúnde dindi de, tildi de joıyp jibermek nıetteri anyq. Biraq, dúıim jurt buǵan kóne qoıar túri joq. Sol sebepti ýaqytsha aıla-sharǵylar kerek. Halyqty bir jaǵynan aldaýsyratyp, ekinshi jaǵynan qorqytyp-úrkitip, jańa tártipke ıildirý − Reseı ıdeologııasynyń túpkilikti maqsaty. Internat ashyp, oǵan qazaq balalaryn «teris oqýǵa» oqytýda maqsat – oryssha bilgizý, múmkin bolsa halyq múddesine qarsy jaldamaly «ult sheneýnikterin» qalyptastyrý. Abaı bul nıetti anyq sezgen, sondyqtan da bul «teris oqýdaǵy» balalar sharıǵatqa shala deıdi. Sharıǵat – ıslam joly, ol izgilik joly. Ol orys ıdeologııasyna qajeti joq, zalaldy is. «Teris oqý» meılinshe sharıǵatqa qarsy. Abaıdyń aıtpaq bolǵan tragedııasy osy. Ol «oń oqýdy» da, «teris oqýdy» da bilgen. Zaman teriske ketip barady. «Teris oqýdyń» mánisi: Orys tili, jazýy –  Bilsem degen talasy. Proshenıe jazýǵa  Tyrysar kelse shamasy. Ynsapsyzǵa ne kerek, Istiń aq pen qarasy. Mine, bar shyndyq. Másele, orys tilinde óti­nish, aryz jazýdy úırenip alyp, orys sheneý­nikterimen birlesip halyqty sorý, saýý. «Teris oqý» ynsapsyzdardy daıarlaýda. Zaty qazaq bolǵanymen Reseı ákimshiliginiń naǵyz jaldamalary. Osy úrdisti kóp keıin kommýnıst-qazaqtar jalǵastyrdy, olar «shash al dese, bas alatyndar» bolyp tárbıelenip, ósip-ónip qazaqtyń dinine de, tiline de qyrǵıdaı tıip, halyqty búgingi halge jetkizdi. Ondaı kommýnısterdi jurt kezinde «sholaq belsendiler» dep ataǵan.  Sirá, olardy búgingi zaman leksıkasyna oraı «ulttyq nıgılıster» dep ataǵan jón. Sondaılardyń qalyptasýyn hakim Abaı tamasha beınelep bergen.  Oıynda joq biriniń Saltykov pen Tolstoı, Iа tilmash, ıa advokat Bolsam degen bárinde oı Kóńilinde joq sanasy. Aqyly kimniń bar bolsa,  Demes, muny tili ashy. Aıtyńyzshy bolsańyz Zdravomyslıashıı Aqyl aıtpaı ma aǵasy. Abaıdyń «ıa tilmash, ıa advokat bolsam degen bárinde oı» degeni, qazaqtardan sot, prokýror degenderdi daıarlaýǵa tyıym salynǵan.  Abaı «teris oqýǵa» kiriskende izdegeni, Tolstoı sııaqty oıshyldar edi. Aqyldy adam­nyń tili ashy, ol bısymaqtarǵa (bolys­tar­ǵa) unamaıdy. Sonda ne isteý kerek? Abaı aqyl aıtatyn «Zdravomyslıashıı» aǵalarǵa dámeli. Ondaılar az, másele azshylyqta emes, olardyń sózin tyńdaýshy joq pa degen qaı­ǵyly sheshimge kelesiń. Mundaı jaǵdaıda «Zdravomyslıashıı» Abaıdyń ózi ǵana bolyp tur. Onyń aqyly – altyn. Paıda oılama, ar oıla,  Talap qyl artyq bilýge. Artyq ǵylym kitapta Erinbeı oqyp kórýge. Voennyı qyzmet izdeme,  Oqaly kıim kııýge. Bos maqtanǵa salynyp,  Beker kókirek kerýge. Qyzmet qylma oıazǵa, Janbaı jatyp sónýge. Tym bıik talap. Oń oılaýdyń úlgisi. Ar oılamaı, paıda oılaý – teris sana. Ar týraly oılandyratyn qazaq qaýy­mynda ınstıtýttar qalmaǵan. Bári ózger­gen, qıratylǵan. Abaı sekildi ǵulamany dúnıege ákelgen qazaqtyń altyn ǵasyry, XVIII ǵasyr kelmes­ke ketti. XVIII ǵasyr qazaqtyń gúldengen, kórkeıgen, ózimen-ózi bola bastaǵan ǵasyry edi (Eger zaman sapasyn ǵasyrmen, ıaǵnı júzjyl­dyqpen ólshesek. – Ǵ.E.). *** XVIII ǵasyrda qazaq jerinde qandaı ınstı­týttar bolyp edi?  Birinshi. Bas­qarý­dyń handyq ınstıtýty. Eldi handar basqardy. Qasym hannyń qasqa joly, Esim hannyń eski joly. Áz-Táýkeniń Jeti Jarǵysy. Sonaý Shyńǵys han, Joshy hannan kele jatqan el basqarý júıesi bar. El aýzynda «Handa qyryq kisiniń aqyly» bar degen túsinik. Handyq bılik negizinen Otan qorǵaý isimen aınalysyp, qazaq memleketiniń syrtqy saıasatyn júrgizip otyrǵan. Osy atalǵan jaılar − handyq ınstıtýtynyń júıeleri.  Ekinshi. El basqarýdyń Bıler ıns­tıtýty. Osy ǵasyrda qazaqtyń úsh bıi­niń ataq-dańqtary qatar shyqty, olar Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bı. Handyq bılikke Bıler talasqan joq, olar Han saılaý quqyna ıeli boldy. Bul erteden bar dástúr, biraq XVIII ǵasyrda, ol dástúr jańa sapaǵa kóterildi. Atalǵan úsh bıdiń sol zamanda qazaq qaýymyna yqpaldary zor edi. Bıler qazirgi Parlamenttiń jáne Sot júıesine tıesili qyzmetterdi atqara bastady. Osy kezde «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» – degen Tóle bı sózi ımperatıvke aınaldy. Sol kezde qazaq eliniń ishki sharýa­syn, turmysyn negizinen úsh bı júr­gizip otyrdy. Ońtústik jaqty Tóle bı, Ortalyq jáne Soltústik aımaqty Qazy­bek bı, Batys óńirine Áıteke bı bılik júrgizdi.   XVIII ǵasyrda qazaq qaýymy azamat­tyq qoǵamnyń tamasha úlgisin kórsetti.  Memleketti qorǵaý jáne syrtqy saıa­satpen aınalysatyn Handyq ınstıtýt bar. Eldiń ishki sharýasymen aınalysyp, ádilettilikti qorǵaıtyn Bıler ınstıtýty bar. Bıliktiń tarmaqtary qalyptasty. Úshinshi. Batyrlyq ınstıtýty. Er balany es bilgennen bastap jaýyngerlik rýhta tárbıeleý – qazaq qoǵamynyń basty máselesi. Otan qorǵaý, atameken, týǵan jer týraly tárbıe júıesi ábden suryptalyp ónegelik mazmunǵa ıe bolǵan. Aqyn Mahambet aıtqandaı: «At – jigittiń maıdany, qylysh – jannyń dár­meni», degen qaǵıda árbir er azamattyń qula­ǵyna quıa beretin tárbıe-sana. Batyrlar jyrlaryn jatqa aıtý dástúri – erlikke, mártikke tárbıeleý ar­na­sy. Ár – er balanyń armany – batyr ataný. Bul otbasyndaǵy eń ózekti áńgime bolatyn.  Tórtinshi. Jyraýlar ınstıtýty. Jyraýlyq, sheshendik ári ketsek Saq dáýiri Anaharsısten, odan bergide Túrik qaǵanatyndaǵy Tonykók, Iollyteginder, qazaq atanǵaly Dospambet, Qaztýǵan, Asan qaıǵy, bertińgi Buqar jyraýlar HVIII ǵasyrda erekshe ańǵaryldy. Shyndyǵy sol, jyraýlar han men halyqtyń arasyndaǵy kópir bol­ǵan. Jyraý, sheshenderdi búgingi saıa­sı lek­sı­­kaǵa salsaq, parlament, más­lıhat depý­tattary deýge bolady. Daryndy jastar­dan jyraý, sheshender daıarlaý qazaq qaýy­mynda júıeli túrde júrgizilip otyrǵan. Árbir jyraý, sheshenniń  ustazdary bolǵan jáne ózinen keıingilerge ustazdyq etken. Besinshi. Dinı ınstıtýt. Islam dini XVIII ǵasyrda qazaq elinde nyq kúshi­ne engen. Biraq, qazaq jurty ıslam dinin Qoja Ahmet Iаsaýı negizinde qabyl­dady. Túrkilengen ıslam, sopylyq hal­qy­myzdyń mádenıetine ıgi áser etti. Orta ǵasyr­larda qalyptasqan ıslamdyq mádenı keńistik XVIII ǵasyrda sapalyq kóri­nisin tapty. Qoja Ahmet Iаsaýı, Mahmut Qashqarı, Júsip Balasaǵun t.b. teolog oıshyldardyń eńbekteri qazaq dalasyna taralyp, óz oqyrmandaryn tapqany belgili. Osy dáýirde zııaly qaýym úsh tildi erkin meńgergen, poe­zııada – parsy tili, din men fılo­sofııada – arab tili, bılikte – túrik tili. Osy úrdis XVIII ǵasyr­da da aıqyn ańǵaryldy. Dinı-ǵu­ryp­tardy mollalar, ımamdar, haziretter at­qardy. Dinı medreseler qyzmet at­qa­ryp, eldiń dinı saýatyn kóterdi. Batys óńirindegi (qazirgi Qyzylorda) ahýn­dar mektebi qalyptasqanyn aıtý da qajet. Dinı mádenıetti kóterýde Qojalar soslovıesiniń orny erekshe edi.   Altynshy. Aqyndar ınstıtýty. Aqyndyq óner XVIII ǵasyrda sapaly deń­geıge kóterildi. Aqyndyq jy­raý­lyq­tan bólinip, jeke salaǵa aı­nal­dy. Jy­raý, sheshender oqıǵaǵa oraı sóz qaıtalap, turaqty tirkesterdi keńi­nen qoldansa, aqyndar tyń teńeýler, aıshyq­ty dúnıetanymdyq metaforalarǵa qaraı aýysty. Mahambet, Abaı osy XVIII ǵasyr aqyn­dyq ónerdiń jalǵastyrýshy ári jetil­dirý­shileri. Qazaqta sýyrypsalma aqyndar kóp bolǵan. Sóz qadirin túsingen qazaq aqyndarǵa da bıik talap qoıa bilgen. Batyrlar jyrlary, lıro-epos jyrlaryn dúnıege ákelgen qazaq aqyndary. XVIII ǵasyr aqyndary burynǵy atalǵan jyrlardy «redaksııalap» bizge jetkizgen, sonyń bir ozyq úlgisi – «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» jyry. Jetinshi. Sal-seriler jáne baqsy­lyq, balgerlik ınstıtýty. Sal bir basqa, seri bir basqa. Saldar búgingi zamannyń ártisteri. Serilik – jigittik óner, ol áskerı ónerge de jaqyn­­daý. Seriler ańshy, mergen, júırik at bap­­taýshy, ári aqyn, ári kompozıtor, ári ándi oryn­daýshylar. Saldar da osyndaı úsh ónerge ıe jandar. Bizge belgileri Birjan sal, Aqan seriler, bular keń baıtaq qazaq dala­synyń bar jerlerinde bolǵan. Olarsyz rýha­nı mádenıet joq. Halyqtyń kóńil-kúıi úshin osyn­daı talant, daryn ıeleri qyzmet kórsetetin.  Baqsy týmysynan ózge tabıǵat, bitim-bolmysy bar jan. Oǵan gıpnoz da, ózge de saprandy qasıetter bitken joq. Balgerlik – emshi. Balger de erekshe qasıetke ıe jan. Halyqtyń densaýlyǵy osy balgerlerge tikeleı qatysty bolǵan. Baqsy da adamǵa, ásirese, psıhologııalyq aýytqyǵandarǵa járdem beretin adam. Segizinshi. Kásibı ınstıtýttar. Qol óneri, onyń tolyp jatqan túrleri – temirmen (ustalyq), aǵashpen, súıekpen, terimen t.b. jasalatyn sheberler qaýym­dastyǵy. Mal sharýashylyǵy, egin sharýa­shylyǵy, jemis-jıdek sharýa­shylyǵy t.b. sharýashylyq túrleri bolǵan.  Toǵyzynshy. Tárbıe ınstıtýty. Ul bala tárbıesi. Qyz bala tárbıesi. Qyz ósse eldiń kórki. Qyzǵa qyryq úıden tyıý. Qyz balanyń joly jińishke t.b. túsinikter tárbıe qaǵıdalary. Er balany azamattyqqa, erlikke tárbıelegen. Ájeler tárbıesi, jeńgeler tárbıesi t.b. tárbıe júıeleri bolǵan. Onynshy. Baılar ınstıtýty. Qazaq baı bolýdy arman etken. Balalaryna (uldarǵa) at qoıǵanda baı degen sózdi jalǵap otyrǵan, mysaly Qunanbaı, Nazar­baı t.b. baı bolý – maqsat. Baı adam elge ıe. Ol jurtqa jumys berýshi. Sharýa­shylyqty uıymdastyrýshy. Joǵaryda atalǵan toǵyz ınstıtýttyń jumys istep turýyna múmkindik berýshi baılar. XVIII ǵasyrda qazaq halqynda baılar kóp boldy, sonyń arqasynda ǵana el kemeldený jolyna tústi. Baılyq degen – barlyq degen sóz. Bar bolsa, is túgel. Kedeılik − el eńsesin basatyn  muń. *** Osy qoǵamdyq ınstıtýttar XIX ǵasyrda kúıreı bastady, Hakim Abaı es jınaǵan aza­mat bolǵanda, atalǵan ınstıtýttardyń kóbi­niń jurnaǵy ǵana qalǵan. Handyq bılik, Bı­ler bıligi múldem joıyldy. Abaı zamanynda bılerge qalǵany – bos maqaldap, sóz sóıleý. *** Teris oqý teris sana, túsinik, dúnıe­tanym ákeldi. Jurt teris oqýdy qabyldaǵysy joq. Biraq «teris oqý» zaman oqýy. Zaman bıligi terisshiler qolyna ótti. Arab tilin, parsy tilin jáne arab jazýyn bilý – «terisshiler» úshin bilim­sizdik. Keńes zamanynda arab jazýyn bilip, arab tilinde oqý zııandy qubylys dep sanalyp, eskishe (oń saýattylyq) bili­mi barlar qýdalaýǵa tústi. Arab tilinde jazylǵan eńbekter órteldi, joıyldy, jurt olardy jer-jerge tyǵyp áýrege tústi.  *** Nege Abaı «teris oqýǵa» den qoıdy? Bir sózben aıtqanda, zamanǵa beıimdelý. Ol «jańa tártipke» beıimdele bastady, basqa shara joq. Ákesi Qunanbaımen kelispeýshilik te osy máselede. Qunanbaı «oń oqý» baǵytyndaǵy dúnıetanym adamy. Abaı zamanǵa jurtty yńǵaılaı bastady. Basqa amal bar ma edi?! Abaı «Jıyrma besinshi» qara sózinde: «orystyń ǵylymy, óneri – dúnıeniń kilti, ony bilgenge dúnıe arzanyraq túsedi», degen. Tek orys tili arqyly álemge «shyǵýǵa» bol­maq. «Orys ǵylymy dúnıeniń kilti» degeni sondyqtan. Eýropa elderimen baı­lanysqa, qarym-qatynasqa túsken orystarǵa eýro­palyq bilim, ǵylym áserleri kelip jetken. Reseı ımperııasyna qyzmetke kóptegen sheteldik ǵalymdar kelgen. Olardy bilý úshin orys ǵylymy, óneri qajet. Bul bir desek, ekinshiden, Abaı orys ǵylymyn, ónerin bilsek dúnıe arzanyraq túsedi deıdi. Bul pragmatızm. Orysta bardy daıar alsaq, árıne, dúnıe arzan bolmaq. Ol úshin bul halyqtyń tilin bilip alý jón.   Osy oraıda Abaı orys bilimine balalaryn oqytqan qazaqtardy, olar adal bolsyn dep emes, ózge qazaqtardy ańdysyn, solarǵa kúsh kórsetsin degen mániste bolǵandary úshin synaıdy. «Qazaqqa kúzetshi bolaıyn dep biz de el bolyp, jurt bilgendi bilip, jurt qataryna qosylýdyń qamyn jeıik dep nıettenip úırený kerek» – deıdi Abaı.  Jurt qataryna qosylýdy, jetýdi maqsat tutý kisilikti, azamattyq sanany qajet etedi. Aýyl-aımaqqa aınalsoqtaı bermeı, jurt qamyn jeý – zamanynan ozyq adamnyń arman-tilegi. Muhtar Áýezovtiń bar ǵumyryn Abaıǵa arnaýy – kemeńgerlik, ıaǵnı óziniń de óz zamanynan ozyq bolǵandyǵynyń dáleli. *** Abaıdyń qara sózine qaıta oralsaq, ol odan ári bylaı degen: «Qazirde orystan oqyǵan balalardan artyq jaqsy kisi shyǵa almaı da tur». Abaı onyń sebebi «ata-anasy, aǵaıyn-týǵany, bir jaǵynan, buzyp jatyr» deıdi. Solaıy solaı, biraq, bul túpki sebep emes, túpki sebep, ol «teris oqýda», olardy arnaıy júıemen «teris oqytýda». Sondyqtan da orystan oqyǵandardan artyq jaqsy kisi, ıaǵnı kisilikti adam shyǵa almaýda. Abaı zamanynda solaı bolǵan, keıingi bizdiń zamanymyzda «teris oqýdyń» zalaly tym aýyr edi. Teris jazýdy bylaı qoıǵanda teriske tárbıelep, teris oqýdy oqytty emes pe? Abaı zamanynyń talaby, qazaq balasy oryssha oqyǵanda «teris bilim» alyp, teris tárbıelenip shyǵý isin orys ákimshiligi jiti qadaǵalap otyrdy. Munyń bir-aq amaly, emi bar, ol − orys oqýmen birge «oń oqýdy» qatar oqytyp, «oń tárbıe» berý úrdisin júıeli túrde júrgizý. Evreı halqy balalaryn qaı elde bolsyn, sol eldiń bilimin alýymen qatar, otbasynda óz halqynyń jazýyn, bilimin, tárbıesin júıeli túrde alyp otyrady. Sóıtip, evreılik dástúr ǵasyrdan ǵasyrǵa saqtalyp kelýde.   Biraq, Abaı pragmatıst. Ol zaman jaǵdaıyn eskerip otyr. Búgingi kúngi, qalaı bolsa da «teris oqý» qajet. Abaı aıtady: «Sóıtse de oqyǵan balalar – ana oqymaǵan qazaq balalarynan úzdik, ozyq». Bar jaǵdaıdy qabyldamaı, aýylda ómir súre berem degen, árıne, nadandyq. Shákárim aıtqandaı «qubylǵan álem jarysy – aqyldy jannyń tabysy». Zaman aqyly, ázirshe orys ǵylymy men ónerinde. Solardy meńger de, ári qaraı bıikteı ber, jol asha ber.   Abaı «teris oqýǵa» den qoıyp, yntaly bolǵanymen, ol barlyq shyǵarmalaryn oń jazýmen arabsha jazdy. Ol «Allanyń ózi de ras, sózi de ras, ras sóz eshqashan jalǵan bolmas» degen qaǵıdadan ajyraǵan joq. *** Qazaq jurty «oń jazý» jáne «teris jazý» ortasynda kóp talqyǵa tústi, áli de óz baǵytyn, ıaǵnı dúnıetanymyn anyq anyqtaı almaı kele jatqan halyq. Sol jazý (teris jazý) – hrıstıandyq dúnıetanymǵa negizdelgen. Oń jazý – musylmandyq dúnıetanymǵa negizdelgen. Qazirgi qazaq osy ekeýiniń qaısysyn tańdaýy kerek. Menińshe zaman jazýy – latynǵa kóshý, ol pragmatıstik turǵyda ǵana, qubylǵan álem jarysynan óz úlesimizdi alyp, paıda tabý úshin. Biraq ol dúnıetanymǵa aınalmaýy kerek.  Dúnıetanym úshin, oń jazý arab jazýyna ótý qajet. Ol − Quran tili. Ǵumyr máni, maǵynasy, adamnyń búgini men erteńi – Quran Kárimde baıandalǵan. Qazaqtyń Quran Kárimnen, musyl­mandyqtan múldem alystap ketýi qaýipti. Bul arnaıy taqyryp etip, oılanyp, tolǵanyp sanaǵa sabyr sala, aqylmen tarıhı sheshimderge kelýdi qajet etetin keleli másele!

Ǵarıfolla ESIM,  akademık, jazýshy