Qazaqstan Respýblıkasy Zańnamasyndaǵy demokratııalyq saılaý ustanymdary

Demokratııalyq saılaý us­tanymdary 1995 jylǵy 30 ta­myzda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııa­sy­nyń jáne elimizdiń saılaý zań­namasynyń negizgi nor­ma­la­ryn­da qalyptastyrylǵan. Bul us­tanymdar belsendi saılaý qu­qyǵy salasynda da, báseń saılaý quqyǵy salasynda da qol­danylady. Belsendi saılaý qu­qyǵy degenimiz – bul Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń saılaý quqyǵyna ıe bolýy. Báseń saılaý quqyǵy – bul Qazaqstan Respýblıkasy azamat­tarynyń qandaı da bolsyn bir saılanbaly organǵa saılaný quqyǵy. Jalpyǵa birdeı, teń jáne tikeleı saılaý quqyǵy, jasyryn daýys berý qaǵıdaty konstıtý­sııalyq mártebedegi ustanymdar bolyp tabylady jáne kóbinese belsendi saılaý quqyǵy sala­synda qoldanylady. Jalpyǵa birdeı saılaý qu­qy­ǵynyń qaǵıdat retindegi maz­muny 1995 jylǵy 28 qyr­kúıekte qabyldanǵan «Qazaq­stan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zań­nyń 4-babynda: «Jalpyǵa bir­deı belsendi saılaý quqyǵy Res­pýblıkanyń 18 jasqa jetken azamattarynyń tegine, áleýmet­tik, laýazymdyq jáne múliktik jaǵdaıyna, jynysyna, nási­line, ultyna, tiline, dinge kóz­qarasyna, nanymyna, turǵy­lyqty jerine nemese kez kelgen ózge jaǵdaıattarǵa qaramastan, saılaýda daýys berýge qatysý» dep kórsetilgen. Elimizde bıylǵy jyly ótki­zilgen prezıdenttik saılaý bul qaǵıdattyń júzege asyrylýy­nyń dáleldi mysaly bola alady. Saılaýshylar tizimderine saılaý kúni (2011 jylǵy 3 sáýirge) jasy 18-ge tolǵan jáne odan asqan respýblıka azamat­tarynyń barlyǵy derlik engizildi. Elimizdiń eresek halqy qatarynda 9 mıllıon 200 myń 298 azamat bar ekeni anyqtaldy, daýys berýge olardyń 8 mıllıon 279 myń 227-si, ıaǵnı 89,98 paıyzy qatysty. Burynǵy prezıdenttik saılaýlarda da, sondaı-aq elimizdiń parlamenttik jáne jergilikti saılaýla­rynda da bul kórsetkishter osy shamada bolǵan. Teń saılaý quqyǵynyń anyq­­tamasy saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańnyń 5-ba­bynda berilgen: «Saılaýshylar respýblıka Prezıdenti, partııa­lyq tizimder boıynsha saıla­natyn Parlament Májilisiniń depýtattary jáne máslıhat­ta­rynyń depýtattary saılaýyna teń negizderde qatysady ári olardyń árqaısysynyń bir saılaý bıýlletenine tıisinshe bir daýysy bolady». Budan ári bul bapta «Saılaýshylar respýblı­kanyń ózge de jergilikti ózin ózi basqarý organdarynyń múshele­rin saılaýǵa teń negizderde qatysady ári olardyń árqaı­sysynyń teń daýys sany bola­dy» delingen. Eger bul usta­nymdy bir saılaýshy azamatty quqyqtary jaǵynan barlyq bas­qa saılaýshy azamattarǵa te­ńestirý retinde qarastyratyn bolsaq, onda ol tek belsendi saılaý quqyǵy aıasynda ǵana áreket etetinin moıyndaýǵa tıispiz. Bul ustanymdy keńirek, bir-birimen teń jaǵdaıda saıla­nýdy qalaıtyn azamattardy quqyq jaǵynan teńestirý tur­ǵy­synan paıymdaıtyn bolsaq, onda bul qaǵıdat báseń saılaý quqyǵy salasynda áreket etetinin kóremiz. Saılaý týraly Konstıtý­sııa­lyq zańnyń 6-baby qaǵıdat retinde «tóte saılaý quqyǵy» týraly aıtady: respýblıka Prezıdentin, Parlamenti Májilisiniń jáne ózge de máslıhattarynyń depý­tat­taryn, jergilikti ózin ózi bas­qarý organdarynyń múshelerin azamattar tikeleı saılaıdy». Bul ustanymdy Qazaqstan azamattary 5 prezıdenttik, 7 parlamenttik, 7 jergilikti saılaýda júzege asyr­dy. Birqatar demokratııalyq el­der­diń ózinde, mysaly, prezıdentti azamattar tikeleı saıla­maıdy, janama saılaý quqyǵy negizinde saılaıdy. AQSh-ta azamattar eń aldymen tańdaýshy­lardy saılaıdy da, sodan soń tańdaýshylar prezıdentti saılaı­dy. Vengrııada azamattar parlament múshelerin saılaıdy, olar, óz kezeginde, el prezıdentin saı­laıdy. Albanııa, Izraıl, Latvııa, Malta, Moldova, Chehııa, Estonııa, Ońtústik Afrıka Res­pýblıkasy sııaqty memleketterde de prezıdentti parlament saı­laıdy. Jasyryn daýys berý qaǵıdatynyń qysqasha tujyrym­damasy saılaý týraly Konstıtý­sııalyq zańnyń 8-babynda keltirilgen: «Respýblıka Prezıdentin, Parlamentiniń jáne máslıhat­tary­nyń depýtattaryn, ózge de jergilikti ózin ózi basqarý organ­darynyń múshelerin saılaýda jasyryn daýys beriledi ári saılaýshylardyń erkin bildirýine qandaı da bolsyn baqylaý jasaý múmkindigine jol berilmeıdi». Bizdiń elimizde, TMD elderinde jasyryn daýys berýdi materıal­dyq qamtamasyz etýdiń quraly bolyp kádimgi daýys berý kabına­lary tabylady. Saılaý kezinde ár saılaý ýchaskesinde birneshe kabınadan qoıylady, al Eýropanyń birqatar elderinde osy kúnge deıin mundaı qondyrǵylar joq. Bizdiń respýblıkamyzdyń saılaý zańnamasynda belsendi jáne báseń saılaý quqyǵy salala­ryn­da is júzinde qoldanylatyn basqa da ustanymdar bar. Erkin saılaý qaǵıdaty «Qazaqstan Respýblıka­syndaǵy saılaý týraly» Konstı­týsııalyq zańnyń birqatar bap­tarynda belgilengen. Olardyń ishinde zańnyń 2-babyn ataýǵa bolady, ol «Saılaý bostandyǵy» dep atalady jáne onda: «Respýb­lıkadaǵy saılaý respýblıka azamatynyń saılaý jáne saılaný quqyǵyn erkin júzege asyrýyna negizdeledi» delingen. Shynaıy saılaý qaǵıdaty demo­kratııalyq saılaý ólshemde­riniń TMD Konvensııasynyń 9-babynyń mazmunynan, 2002 jylǵy 7 qazanda bekitilgen Tá­ýelsiz Memleketter Dostasty­ǵyna múshe elderdegi saılaý qu­qyqtary men bostandyqta­rynan (Qazaqstan Respýblıkasy 2007 jylǵy 9 maýsymda bekitip, 2007 jylǵy 4 shildede kúshine engen) kelip shyǵady. Bul ustanymdy saılaý naýqany úderisinde shy­naıy saıası plıýralızmniń, ıdeo­logııalyq sanalýandyq pen kóp­partııalyqtyń bolýy dep túsiný kerek. Ol zańdy qyzmeti mem­lekettiń quqyqtyq qorǵaýymen qamtamasyz etilgen saıası partııa­lardyń erkin qyzmeti túrinde kórinis tabady. Onyń ústine, saılaýshylardyń – kandıdattar, kandıdattar tizimi, saıası partııalar (koalısııalar) men jalpy saılaý úderisi týraly aqparatqa, al kandıdattar men saıası partııa­lardyń (koalısııalardyń) – bu­qaralyq aqparat quraldaryna erkin qol jetkizý múmkindigi bolǵan jaǵdaıda ǵana shynaıy saılaý týraly aıtýǵa bolady. Shynaıy saılaý qaǵıdatynyń mazmuny Adamı ólshemder jónin­degi konferensııanyń 1990 jyl­ǵy 29 maýsymdaǵy Kopengagen Keńesi qujatynyń 6, 7.8-bapta­rynda aıtylǵan. Olarǵa Qazaqstannyń saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańynyń «Saılaý aldyndaǵy úgit» dep atalatyn 5-taraýynyń 27-32-bap-tarynyń, «Kandıdattar qyzme­tiniń saılaý naýqany bary­syn­daǵy kepildikteri» týraly 47, «Saılaý naýqany barysyndaǵy sheshimder men is-áreketterge sha­ǵym berý jáne olardyń kúshin joıý» dep atalatyn 49 jáne «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń saı­laý zańdaryn buzǵany úshin jaýap­tylyq» týraly 50-bapta­rynyń mazmuny sáıkes keledi. Ádil saılaý qaǵıdaty árbir kandıdatqa nemese árbir saıası partııaǵa saılaý naýqanyna qaty­sý úshin, sonyń ishinde buqaralyq aqparat quraldaryna qol jetkizý úshin teń múmkindikter berý degendi bildiredi. Sondaı-aq ol saılaýdy, kandıdattardyń, saıası partııalar­dyń saılaý naýqanyn ádil jáne jarııa qarjylan­dy­rýdyń arqasynda iske asyrylady. Ádil saılaý ustanymy daýys berý men daýys­tardy sanaý kezinde adal bolý, daýys berý nátıje­lerin, saılaýdyń barlyq qory­tyn­dylaryn resmı jarııalaı otyryp, tolyq jáne jedel aqparattandyrý arqyly qam­tama­syz etiledi. Ádil saılaý ólshem­deri demokratııalyq saılaý ól­shem­deriniń TMD Konven­sııa­synyń 10-babynda jáne Adamı ólshem­der jónindegi Kopengagen quja­tynyń 7.6, 7.7-baptarynda baıan­dalǵan. Qazaqstan Respýblı­ka­synyń saılaý týraly Konstı­týsııalyq zańynyń 28 «Saılaý aldyndaǵy úgit júrgizý quqyǵy», 36 «Saılaý naýqanyn ótkizýge bólingen qarajattyń jumsalýyn baqylaý», 20-1 «Qazaqstan Res­pýblıkasy saıası partııalarynyń, ózge de qoǵamdyq birlestik­teriniń, kommersııalyq emes uıymdarynyń baıqaýshylary», 20-2 «Shet memleketter men ha­lyqaralyq uıymdardyń baıqaý­shylary, sheteldik buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi», 49 «Saılaý naýqany barysyn­daǵy sheshimder men is-áre­ketterge shaǵym berý jáne olar­dyń kúshin joıý» baptary osy halyqaralyq qujattardyń maz­mu­nyna sáıkes keledi. Erkin, shy­naıy ári ádil saılaý usta­nymy Qazaqstanda belsendi saılaý quqyǵy salasynda da, báseń saılaý quqyǵy salasynda da birdeı deńgeıde qoldanylady. Azamattardyń saılaýda daýys berýge erikti qatysýy qaǵıdaty týraly aıtpaı ketýge bolmaıdy. Ol «Saılaý týraly» zańnyń 3-babynyń 3-tarmaǵynda bekitilgen: «Respýblıka azamattarynyń saılaýǵa qatysýy erikti bolyp tabylady. Azamatty saılaýǵa qa­tysýǵa nemese qatyspaýǵa máj­búrleýge, sondaı-aq onyń erkin bildirýin shekteýge eshkimniń de quqyǵy joq». Degenmen, búgingi kúnniń ózinde azamattardy saı­laýǵa qatysýǵa májbúrleý qaǵıda­tyn qoldaıtyn birqatar demo­kratııalyq elder bar. Mundaı májbúrleý Nıderlandy, Avstrııa, Grekııa, Shveısarııa sııaqty el­derdiń elektoraldyq tájirıbe­sinde keshegi kúnge deıin bolǵan, mysaly, saılaýshylardyń daýys berý úshin saılaý ýchaskesine mindetti túrde kelý qaǵıdaty. Qazirgi ýaqytta Avstralııada dáleldi sebeptersiz saılaýǵa kelmegeni úshin qomaqty aıyppul túrindegi jaza qoldaný júıesi qoldanylady. Saılaýdyń jarııalylyǵy men transparenttigi (aıqyndyǵy) qa­ǵı­daty saılaý jarııalanǵan kún­nen bastap, saılaýda jeńip shyq­qan kandıdattardy nemese kandıdatty bekitý týraly sheshim qabyldanǵanǵa deıin, barlyq saılaý rásimderiniń, búkil saılaý úderisiniń turaqty, júıeli qada­ǵa­laýda bolýy arqyly qamta­masyz etiledi. Aıta keterligi, saılaý úderisin tek múddeli saılaý naýqanyna qatysýshylar ǵana emes, otandyq saıası partııalar­dyń baıqaýshylary, kandıdat­tardyń senim bildirilgen adam­dary men halyqaralyq baıqaý­shylar, sondaı-aq respýblıkalyq jáne halyqaralyq buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi de qadaǵalaıdy. Osy jerde sońǵy kezderi elimizde birqatar saılaý naýqandary 180 myń otandyq baıqaý­shylar­dyń, kandıdattardyń 130 myńnan astam senim bildirilgen adamda­rynyń, 5 myńnan astam halyq­aralyq baıqaýshylardyń, 2 myń­nan astam respýblıkalyq jáne halyqaralyq buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderiniń eldiń barlyq óńirlerin qamtyǵan ba­qylaýy jaǵdaıynda ótkenin atap aıtý artyq bolmas. Jarııalylyq, sondaı-aq, saılaý organdarynyń zańmen belgilengen merzimde óziniń baspa organynda nemese resmı buqa­ralyq aqparat quraldarynda da­ýys berý qorytyndylary tý­ra­ly málimetterdi jáne saı­lanǵan adamdar týraly máli­metterdi ja­rııalaýy arqyly da qamta­masyz etiledi. Qazaqstan Respýblıka­synyń Ortalyq saılaý komıs­sııasy jáne tómengi turǵan saılaý komıssııalary óz qyzmetinde bul qaǵıdattardy qatań ustanady. Saılaýdyń alternatıvtiligi (balamalylyǵy) qaǵıdatyna toq­­ta­laıyq. Keńes dáýirinde bá­seń saılaý quqyǵyna aıtarlyq­taı mán berilmegen edi, óıtkeni, saılaý bıýlletenine tek bir ǵana kandıdat engizýmen sol kezderi bılik etýshi kommýnıstik partııa aınalysyp kelgen bolatyn. Al qazirgi, ózin de, ózge azamat­tardy da, belgili bir saıası par­tııany da usyný quqyǵyn res­pýblıkanyń qatardaǵy azamaty paıdalana bastaǵan demokratııa­lyq Qazaqstan jaǵdaıynda, saılanýǵa bel býǵan adamdar­dyń quqyqtary qorǵalǵan bo­lýy tıis. Keńes ýaqytynda bir saı­lan­baly organǵa tek bir ǵana kandıdat úmitker bolǵandyqtan, ol sózsiz saılanatyn edi, al qazirgi Qazaqstanda sońǵy 20 jylda 1 saılanbaly organǵa ortasha eseppen alǵanda 2-den 9 kandıdatqa deıin básekege túsken. 2011 jylǵy 19 tamyzda aıaqtalǵan Qazaqstan Parlamenti Senatyndaǵy 16 depýtattyq orynnan áý basta 96 adam, ıaǵnı bir mandatqa 6 adamnan úmitker boldy. Basqasha aıtsaq, bizdiń esepteýimiz boıynsha, 26 saılaý naýqandarynda (16 994 saılan­baly orynǵa) kandıdat retinde 42 068 respýblıka azamaty qa­tys­qan (bul shamamen árbir orynǵa 3 adamnan). Onyń syr­tynda, elimizdiń saılaý zańna­masynda balamasyz saılaý ót­kizýge tyıym salynǵan, ıaǵnı saılaý bıýlleteninde kem degende eki kandıdat bolýy shart. Kórip otyrǵanymyzdaı, táýel­siz Qa­zaq­stannyń jıyrma jy­lynda elimizdiń azamattary báseń saılaý quqyǵy salasynda joǵary belsendilik kórsetip keledi. Kandıdattarǵa saılaý naý­qany úderisinde teń múmkin­dikter berý qaǵıdaty kandıdat­tardy tirkeý, olardyń saılaý­aldy úgit jumysyn júrgizýi kezinde ádil jáne teń jaǵdaılar usyný týraly normalar bolǵan jáne olar naqtyly qolda­nylǵan kezde ǵana iske asyryla alady. «Saılaý týraly» Kons­tıtýsııalyq zańnyń 59, 82, 98, 112-baptaryndaǵy tirkeý talap­ta­rynda qandaı da bir kan­dıdatqa artyqshylyq berýge negiz bolatyn sharttar joq. Olar úmitkerlerdi, kandıdattar tizimderin tirkeý týraly normalardy burmalaýǵa, óz erkinshe paıda­lanýǵa jol bermeıdi. Atalǵan zańnyń 5-babynyń 3-tarma­ǵynda bylaı delingen: «Kandı­dat­tardyń saılaýǵa teń quqyq­tarmen jáne sharttarmen qaty­sýyna kepildik beriledi». Bul ereje demokratııalyq saılaý ólshemderiniń TMD Konvensııa­synyń 9-babynyń mazmunymen úndesedi. Saılaýlardy ótkizýdiń biz joǵaryda atap ótken ustanym­dary Qazaqstannyń barlyq elektoraldyq naýqandardy de­mo­kratııalyq negizde ótkizýine múmkindik beredi. Marat SÁRSEMBAEV, Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń múshesi.