Mynany qarańyzshy. Shyǵarma keıipkeri armııan qyzy Manana Ákimge:
«...-Men seni kelesi joly sol Goloshekınmen tanystyramyn...
Meniń uǵymymda Goloshekın baıaǵyda ólip qalǵan adam sııaqty edi. Myna kisi shatasqan adam ba? Andreı aıtqandaı qyzyq eken dep oıladym. Meniń sol úndemeı qalǵanymdy ózinshe uqty ma eken Manana maǵan tesile qarap turdy:
Al sen bilmeısiń, Akım, - dedi. – Buny Qazaqstan bilmeıdi. Goloshekın áli tiri. Goloshekın Moskvada turady».
Bul shyǵarmanyń shyrqaý shyńy edi. Manana kim? Ol nege bulaı aıtyp otyr? Basynan bastaıyq.
On bes respýblıkadan Moskvaǵa jınalǵan otyz eki tyńdaýshynyń biri qazaq jigit – Ákim, biri armıan jigit – Andreı. Ekeýi jaqyn júredi. Barlarǵa, restorandarda kirip, shalqyp júredi. Andreıdiń qyzyńqyrap alǵanda isteıtin bir ádeti bar, áskerı adamdar kórse barady da ıyǵyndaǵy, ne keýdesindegi bir-eki túımeni julady. Qorqynyshty árıne. Qorqynyshty bolǵanda óte qorqynyshty. Anaý julqynyp shyǵady. Árıne julqynyp shyǵady. Sol kezde Andreı olardyń qulaǵyna sybyrlap birdeńe aıtady. Túımesi julynǵanǵa aıýdaı aqyryp ornynan túregelgen nebir shendi áskerı qyzmetkerler Andreı sybyrlaǵanda jeli shyqqan doptaı bolyp sabasyna túsedi. Basylady. Tipti Andreı men Ákimdi baratyn jerlerine mashınamen aparyp tastaıdy. Andreı olardyń qulaǵyna ne sybyrlaıdy? Nege sonsha aıbarly, ashýly adamdar nege birden basyla ketedi? Bul qandaı qudiretti sóz? Ol shyǵarmada kópke deıin qasynda júrgen Ákimge de belgisiz bolyp kelgen. Keıin biledi. Sondyqtan ol sybyrdyń máni týraly biz de sál keıinirek aıtaıyq.
Endi shyǵarmadaǵy eń negizgi oqıǵa jaıyna kelsek. Andreı men Ákim aqshalary taýsylyp, onyń ústine kafege qaryz bolyp syrtqa shyǵady. Endi qaıda barmaq? Avtor baıandaıdy: «Sonymen, ekeýmiz jaıaý júrip Moskva ózeniniń jaǵasyna, umytpasam, kotelnıchıı jaǵynan bıik bir úıge kirdik. Lıftimen kóterildik. Esikke kire bergen kezde Andreı aıtty:
- Bul meniń papamnyń týǵan qaryndasy. Keıbir qylyqtaryna keshirimmen qara, jaraı ma? Bizge keregi – aqshasyn alsaq boldy emes pe? Zeınetaqysy kóp, myqty, - dedi.
Esik ashqan áıel Andreıdi kórgende:
- E, sen ǵoı, bilem ǵoı, - dedi. Sosyn kózi maǵan tústi. Meni kórgende shoshyp ketkendeı boldy. Ań-tań, ne aıtaryn bilmeı qalǵandaı.
Sol sekýndta meniń baıqaǵanym, jasy endi-endi qyryqtarǵa tolǵan, denesi qozynyń asyǵyndaı ǵana yqshamdy, bet-júzi áli jap-jas kórinetin adam eken. Biraq shashtary – appaq eken. Kózderi otty, janyp tur. Meni biraz «barlap» alǵan soń Andreıge qaıta burylyp:
- Bul… – dedi.
Andreı ishke kire berip:
- Qazir aıtam, qazir aıtam, - dedi
Ekeýimiz de ishke kirdik. Sodan keıin Andreı:
- Bul – Ákim, - dedi. – Qazaqstannan kelgen meniń dosym.
«Qazaqstannan kelgen» degen sóz álgi áıelge burynǵydan da qatty áser etkenin baıqadym. Ol kisi tunjyrap biraz turyp qaldy. Áldene oılap ketkendeı boldy, áldeneni eske alyp tunjyrap ketkendeı boldy. Sodan keıin, úsh-tórt sekýnd ótken soń, esin jınaǵandaı:
- Jaraıdy, kel, kel, qazaq, - dedi». Andreı men Manana basqa bólmede biraz aınalyp qalady. Avtor at shaptyrym bólme, ásem jıhazdardy, qysqasy bul úı de, úı ishindegi dúnıeler de ádettegi emes, asa qymbatqa túser dúnıeler ekenin aıtady. Bir kezde Andreı keledi.
«- Oı, Ákim, - dedi ol maǵan, - seniń kelgeniń myna meniń Manana ápkeme óte qatty áser etti. Sen Mananany keshir. Bul baıǵustyń bul ómirde kórmegeni joq. Talaı-talaı qııametterden ótken. Sondyqtan bunyń aýzynan oǵash sóz shyqsa, sen oǵan mán berme, jaraı ma? Men saǵan qyzyq aıtaıyn, bul seni kórgende qatty qorqyp ketipti. «Qazaq» - dep qaldy. О́ziń sezdiń. Birte-birte basyldy. Endi qazir keledi, kofesin alyp, pırojkıin alyp. Sen kóp sóıleme, jaraı ma? Jáne qabaǵyńdy shytpa. Mananaǵa sen eshqandaı syr bermeı momaqan bolyp otyr... jaraı ma?». Bul oqıǵanyń basy ǵana. Budan ary qaraı Manananyń kim ekendigin, onyń qazaqpen qandaı qatysy bar ekendigin, Ákim kirip barǵanda nege shoshyp ketkendigin aıtamyz. Sol kezde Manana degen osy bir esim, onyń istegen isi, tarıhy máńgi esińizden ketpesteı bolady qurmetti oqyrman. Ony bilgende erinińizdi jymqyra tisteısiz, jymqyra! Qazaq tarıhynyń sol bir qaraly paraqtary kóz aldyńyzǵa kele beredi, kele beredi! Avtor baıandaıdy:
«Manana Andreı aıtqandaı maǵan bir túrli oqys adam bolyp kórindi. Sózderi de, isteri de túsiniksiz, tosyn.
Manana meniń óń-túsime aldymen tańyrqaı qarady, sodan keıin barlaı qarady, sonan keıin suqtana qarady. Men yńǵaısyzdanyp otyrdym. Bir kezde Manana maǵan shúıile qarap:
- Atyń, sonymen Akım boldy ma? – dedi.
- Iá, - dedim men.
Manana taǵy da oılanyp qaldy. Sodan keıin:
- Seniń jasyń qanshada? – dedi.
Men aıttym:
- Jıyrma jeti, - dedim.
- E-e-e, - dedi Manana, - menen tup-týra jıyrma jas kishi ekensiń. Men qyryq jetidemin! – dedi.
...
- Ákim, sen bilesiń men qyryq jetidemin dep saǵan ótirik aıttym, shyn máninde men tórt júz jetpis jastamyn! – dedi.
...
- Sen senbeı otyrsyń, Akım, -dedi. – Shynynda da adamdar júz jas, úsh júz jas ómir súre alady. Másele onyń kalendarlyq ómirinde emes, onyń kórgen-bilgeninde. Al meniń kórgen-bilgenim ushan-teńiz... maǵan taǵdyr berip tur osylaı sóıleýge. Tórt júz jetpis! Qujatymda – qyryq jeti. Biraq men tórt júz jetpis jyl ómir súrgenmin. Sen taǵy bir kelgenińde men osy jumbaq sózimniń sheshimin aıtyp beremin, - dedi kenet jaıbaraqat peıil tanytyp. – Jaraı ma?
- Jaraıdy, - dep men úshin Andreı jaýap berdi. – Manana, - dedi Andreı, - taǵy da biz kelip turamyz, sen ruqsat berseń.
- Árıne, ruqsat beremin, - dedi Manana. – Biraq endigi jerde sen Akımsiz kelme. Qasyńa mindetti túrde Akımdi ertip keletin bol, jaraı ma, - dedi.
Sodan keıin Manana maǵan suqtana qarap taǵy biraz otyrdy da, kútpegen jerden, oqys:
- Akım óte symbatty bala eken. Maǵan unady, senen góri aqyldy sııaqty, - dedi Andreıge burylyp. – Sen shalapaısyń, Andreı, mynaý alysqa baratyn bala. Kózin kórdiń be, qandaı! Kózi oıly. Sál ǵana birdeńeni unatpaı qalsa kózinen ot shashady. Bul dalanyń adamy ǵoı. Bulardyń arǵy tegi – qyran. Men bilem qazaqtardy, - dedi.
... Manananyń bet-júzi alaı-dúleı bolyp ketti. Bir túrli qartaıa qalǵandaı, jańa ǵana otyzdan endi asqan áıeldeı symbatty kóringen Manana kóz aldymda qartaıyp ketkendeı bolyp kórindi. Kózinde jylt etken ot bar sııaqty edi. Sol ot kenet sónip, áldebir úńireıgen úńgirdiń aýzynda turǵandaı tula boıym titirkenip ketti. Men onyń kózinen shoshyndym. Andreı meniń jaǵdaıymdy sezgendeı, maǵan jasqana qarady».
Bul Manana men Ákimniń birinshi kezdesýi.
Ekeýine de mol aqsha berip bulardy shyǵaryp salǵandaǵy Manananyń tapsyrmasy boıynsha arada qanshama kún, qanshama oqıǵalar ótip, bularǵa aqsha kerek bolyp, ekinshi ret Manananyń úıine keledi. Osy joly Manana barlyq syryn aqtaryp tastaıdy. Jylap otyryp, kúlip otyryp aqtarady.
«Manana bizdi kúlimdep qarsy aldy:
- Mine, mine, durys boldy endi. Akımdi alyp kelipsiń... – Káne, Akım tórge shyq. Men bilemin sizderde tór degen sóz bar ekenin. Shyq tórge. Otyr. Káne otyryńdar...
At qoradaı úlken zaldyń bir shetinde turatyn uzyn stol bar bolatyn. Sonyń bir shetine úsheýimiz otyrdyq. Alǵash áńgimemiz jarasyp, jap-jaqsy otyrdyq. Manana meniń qaı qaladan ekenimdi, qaıda oqyǵanymdy surady. Men aıtyp berdim. Ol Qazaqstandy maqtady:
- Gazetten oqımyn. Oqyp júremin. Jaqsy órkendep, damyp bara jatyrsyńdar, - dedi.
- Iá, Qazaqstan qatty damyp bara jatyr, - dep men de máz bolyp qaldym. Ile-shala Manana kúrt ózgerdi. Álginde ǵana bet-júzi alaýlanyp, kózderi ushqyndap óziniń qyryq jeti jasynan áldeqaıda jap-jas kórinip, áldenege shabyttanyp otyrǵan Manana kúrt ózgerdi. Áldebir tuman, áldebir bult taý qoınaýyn oqys basqandaı tunjyrap úndemeı otyryp qaldy. Sodan keıin Andreıge qarap sóılep ketti:
- Sen, Andreı, túk bilmeısiń. Otyzynshy jyly jáne otyz birinshi jyly... Men ol kezde jap-jas medısınalyq sestramyn ǵoı. Altaı taýynda qazaqtardyń, keshir kırgızdardyń, keshir qazaqtardyń, - dep eki-úsh ret qaıtalap qazaq pen qyrǵyzdyń atyn shatastyryp otyrdy. – ol kezde biz qazaq dep aıtpaıtynbyz, - dep maǵan buryldy. – Sen keshir, Akım. Biz seniń halqyńdy kırgız deıtin ek qoı. Úlken tapsyrma boldy bizge. Búkil Qazaqstan boıynsha úlken tapsyrma boldy. Biz kırgız aýyldaryn bir jerge jınap bárine ýkol saldyq qoı, ýkol. Bilesiń be, sen? Ýkol. Men alǵash ol ýkoldyń ne syry bar ekenin bilmeıtin edim. Biz ýkol salǵanda áskerler, áskerı adamdar kırgızdardy qorshap turatyn dalada bolsa. Úıde bolsa biz ýkol salǵan úılerdiń syrtynda ásker turatyn. Men ony ol kezde bilgen joqpyn. Men kóp ýkol saldym...
Manana túsiniksiz birdeńelerdi kúbirlep-kúbirlep dálizge shyǵyp ketti. Sol kezde Andreı maǵan qarady:
- Oı, qıyn boldy jaǵdaı. Endi budan aqsha ala almaımyz. Endi bul kóterilip ketti. Qaıtaıyq pa? – dedi.
- Qaıtsaq qaıtaıyq, - dep ońaı kóne qoıdym. Biz ornymyzdan turǵansha Manana qaıtyp oraldy. Álginde ǵana dýdyrap ketken shashyn qaıtadan jınaqtap, retke keltirip, betin jýdy ma eken, áıteýir jańa sabyr tapqandaı, jaıbaraqat halge túskendeı. Endi Manananyń úni sabyrly shyqty. Álgi shoshyný, úrký bári ǵaıyp bolǵan.
- Altaı ǵajap taý ǵoı, - dedi maǵan qarap, - sen Altaıdy kórip pe ediń?
- Joq, ókinishke oraı, áli kóre almaı júrmin, - dedim.
- Iá, Sen Jambyl qalasynanmyn dediń ǵoı.
- Iá, Men Jambyl qalasynanmyn.
- Men Jambyldy da bilemin. Sholaqtaý degen qala bar ǵoı?
- Iá, - dedim men, - biraq onyń qazirgi aty Qarataý.
- Iá, Sholaqtaý. Jaqynda ózgerttińder, bilemin.
- Iá, - dedim men. Sol ózgertýdi ózim jasaǵandaı. – Sholaqtaý degen maǵan unamaıtyn edi, Qarataý degen jaqsy ǵoı, - dep qoıdym.
Biraq Manana meniń bul sózderime eshqandaı mán bergen joq.
- Qarataý, Qarataý, - dep otyrdy, - Jaraıdy Sholaqtaý. Sholaqtaýda da biz bolǵanbyz.
Sodan keıin álginde ǵana jyp-jylmaǵaı bolyp, eliktiń laǵyndaı bolyp, qulpyryp, kózi jaınap otyrǵan Manana qaıta júdeı bastady.
- Men Altaı taýynyń aldynda qaryzdarmyn, Akım. Men kırgızdardyń aldynda qaryzdarmyn. Men ońbaımyn, Akım... – dedi. Otyrǵan jerinde biraz jylap aldy, sodan soń ornynan turyp, qaıtadan as bólmege shyǵyp ketti».
Biz Mananyń is-áreketinen nege osynsha jiti úzindi keltirip otyrmyz? О́ıtkeni onyń ár isi, ár sózi qazaq tarıhyndaǵy jasyryn, múlde qupııa bolǵan jaıtterden habar beredi. Tipti onyń ár sózi qujat. Qazaq dalasynda júrilgen ashtyq jaıly, repressııa jaıly Máskeý qansha jasyryp ustasa da tarıhı qujattar bar, ashyldy, jalpaq jurt bildi. Al, Manana aıtyp otyrǵan jaı áli, áli ashyla qoımaǵan. Manana aıtyp otyrǵan ne ýkol? Ony da aıtady ózi. Aıtady. Sol úshin onyń ár sózin tarıhı qujat retinde ǵylymǵa paıdalanýǵa bolady. Sondyqtan da avtor osy shyǵarmany esse sıpatty áńgime ǵyp jazǵan. Atyn da esh ózgerissiz «Ákim» dep alǵan. «Jambyldanmyn» dep kórsetken. Shyǵarma sońyn ala bul tarıhı jaǵdaıdyń shyndyǵyn kádimgi estelik retinde tipti de aıqyn asha túsedi. Endi sol estelikpen Mananaǵa qaıta soǵamyz.
«Sol joly Manananyń úıine ekinshi ret barǵanda, ... «Men Qazaqstandy jaqsy bilem. Men Sholaqtaý degen jerde biraz qyzmet istegenmin» degen. Men ol áńgimege kóp mán bere qoıǵan joq edim. Keıin 1983 jyly men Jambyl oblysyndaǵy Qarataý qalasyna issaparmen bardym. Jıyrma kúndeı jattym.
Qarataý qalasynyń túbinde Kóktal degen aýyl bar. Ol aýylda qazaqtarmen birge ómir súrip jatqan kýrd degen halyqtyń ókilderi bar edi. Men jazýshy retinde sol kýrdtardyń turmysyn bilgim kelip, aýdan basshylaryna qolqa salyp, kýrdtardyń bir úıin tańdap meni solarmen tanystyr dedim. Olar meniń ótinishimdi oryndady. Muhammed degen kýrd. О́zderiniń kýrd tilinde Muhammed degendi Mahamed dep aıtady eken. Sol Mahamed degen kýrdtyń úıine bardyq, qonaq boldyq.
... Al sol 1983 jyly kýrd azamat uzaq otyryp syr shertisken kezde ózi baıqamaı bir qyzyq oqıǵany aıtyp qaldy.
- Meniń qaraýymda jer shuqylap, geolog sııaqty bolyp júretin eki qyz bar edi. Olardyń neǵylǵan geolog ekenin, ne tyndyryp júrgenin men kóp bile bermeıtinmin. Ekeýi meniń úıimde jatty. Sol qyzdardyń bir qyzyǵyn aıtaıyn sizge, - dedi. – Bireýiniń aty Vera edi, al ekinshisiniń esimi Manana edi. Sol ekeýi... bir kúni taýdyń anaý ushar basynda... tastan tasqa sekirip júr eken. Bir ýaqytta olardyń qasynan atqa mingen bir adam ótti. Qazaq. Álgi qazaq atyna qamshy basyp, maǵan jetip keldi. Kózi alaryp ketken. Kádimgi qazaqtyń áıelderi:
- О́ledi, analar óledi! – deıdi. – «Jartastan qulap ólemiz!» - dep... Quz jartas izdep júr... tez bar, Mahamed, áıtpese analaryń quzǵa sekiredi.
Mástek atym bar edi soǵan minip, shoqyraqtap álgi eki qyzdyń qasyna baraıyn. Barsam ekeýi bir qara tasty qushaqtap eńirep jylap jatyr eken.
- Eı, senderge ne boldy? – dedim men. Eki qyz meniń kelgenime mán bermedi. Jylaı berdi, jylaı berdi. Bir kezde ekeýi qushaqtasyp jylady.
- Áı, senderge ne boldy, aıtsańdarshy? - deımin.
- Joq-joq, sen báribir túsinbeısiń, - deıdi Manana degen qyz.
- Sen túsinbeısiń! – dep Vera degen qyz da qaıtalady. Sodan keıin ekeýi taǵy da jylap-jylap turyp sybyrlasty. Sybyrlasty daǵy sol aradan joǵary qaraı, shyńnyń basyna qaraı kóterildi. Ol ózi.. shyń deıtin shyń da emes, bıiktigi eki júz metrden aspaıtyn Bóribasy deıtin býryl kók tas edi... Sol quzdyń basyna ekeýi shyqty da, qushaqtasqan qalpynda aıqaı saldy.
- Qosh bol, jaryq dúnıe! – dep.
- Áı, sender jyndanyp kettińder me?! – dep tura júgirdim. Tura júgirip barsam, ekeýi sol qushaqtasqan qalpy tómen qaraı sekireıin dep tur eken. Ustaı aldym. Jibermeı qoıdym.
- Áı, ne boldy senderge? Aıtpaısyńdar ma? – dedim.
- Sen báribir túsinbeısiń, - dedi Manan degen qyz.
- Nemeneni túsinbeımin, neni túsinbeımin?
- Búgin bizdiń uly kósemimiz Stalın Iosıf Vıssarıonovıch óldi ǵoı, dúnıeden ótti ǵoı, - dedi.
Meniń júregim shym ete qaldy. Men qansha degenmen, ishteı oıladym, bárekeldi, durys boldy, durys boldy dep oıladym. Sebebi bizdi týǵan jerimizden aıyryp Qazaqstanǵa jer aýdarǵyzǵan sol edi ǵoı. Biraq, árıne, qyzdarǵa syrymdy bergen joqpyn. Men de teris qarap ótirikten kemseńdep jylaǵan boldym...
- Sen jiber, sen jiber! – dep ekeýi de meni eki jaǵymnan julmalaı bastady. – Jiber, sen báribir túsinbeısiń. Biz ólemiz. Endigi jerde bizge eshqandaı bul ómirdiń keregi joq. Uly kósemimiz óldi. Kún batty. Dúnıeni qarańǵy túnek basty. Biz ómir súrmeımiz! – dedi. Sodan, ne kerek, uzaq sózdiń qysqasy (Mahamed jaryqtyq qazaq tilinde óte jaqsy sóıleıtin edi. Osy sózderdiń bárin sol kisiniń óz mánerinde jazyp otyrmyn) álgi eki beıbaǵym birese menimen alysady, birese ekeýi qushaqtasady, birese ekeýi umtylyp baryp tastyń ústine shyǵady...
... Aqyrynda ekeýin áreń kóndirdim. Biraq Vera:
- Mahamed aǵa, siz bizdiń mynaý qylyǵymyzdy eshkimge aıtyp qoımańyz, - dedi. Men aıttym:
- Qaıta jaqsy emes pe, komsomol jınalysynda alǵys alasyńdar. Stalın ólgende Stalınmen birge ólgisi keldi dep gazetter jazady, - dep kúldim, árıne keketip kúldim. Eki qyz meniń keketkenimdi onsha túsine qoıǵan joq. Bir kezde Manana degen qyz, ol ózi armııan edi, áldenege qatty ashýlanyp... maǵan jaqyndap kelip... jaǵamnan aldy:
- Sen jaý, halyq jaýysyń, sen biz ekeýmizdiń Stalınge shyn peıilimizdi búldirip, shyńnan sekirgenimizge kedergi jasadyń. Sen naǵyz halyq jaýysyń! – dedi. Burylyp taǵy da qaıtadan qashpaqshy boldy. Men ekeýin áreń toqtattym. О́zimniń torsholaq atymmen ekeýin kes-kestep, jibermeı aýylǵa alyp keldim, - dep kúlgen edi. Jaryqtyq.».
Bul Ákim Tarazıdyń shyǵarma ishine qosyp jibergen esteligi. Iá, Manananyń aıtyp otyrǵany sandyraq emes, shyn bolǵan, qazaqtyń basynan ótken qupııaly tarıhı jaǵdaı ekeniniń aıǵaǵy retinde jazyp otyrǵan esteligi. Ony Manananyń sózimen taǵy rastaı túseıik.
«- Men aqymaqpyn, aqymaqpyn, Akım, - degen. – Men sol Stalın úshin shyńnan sekirip ólip qala jazdadym ǵoı. Qazaqstanda, senderde, Sholaqtaý degen jerde. Al ózimniń qandaı aqymaq bolǵanymdy endi-endi túsinip júrmin, - degen» jáne de: «Qasymda meniń Vera degen qyz bar edi. Ol mendeı emes, báleniń bárin biledi ǵoı dep oılaımyn. Biz ýkol salyp úıge qaıtyp kelgende ol jymyńdap, kúle beretin. Men keıde odan suraıtynmyn: «Sen nege ýkol salǵanymyzǵa qýanasyń?» - deıtinmin. Ol meniń ondaı suraǵymdy kútpegendeı, kútse de burynnan ázirlep qoıǵan jaýaby bardaı. – «Jáı, biz maman retinde iske jarap qalǵanymyzdy aıtam da. Bizge senip osyndaı úlken tapsyrma bergenin aıtam da», - dep kibirtikteı beretin, kibirtikteı beretin».
Endi, Manana taǵy ne dedi? Tizip kóreıik. Sebebi, Manananyń ár sózi qazaqqa jasalǵan qupııaly qııanattyń tarıhı qujattary dep joǵaryda aıttyq qoı.
«- Maǵan mynaý daladaı-daladaı úsh bólmeni Sovet úkimeti nege berdi dep oılaısyń? – dedi. Men asa qysylǵan joqpyn. Sál qaljyń aralastyra sóıledim:
- Sizdiń eńbegińiz úshin berildi ǵoı dep oılaımyn, Manana!
- Durys aıtasyń, meniń eńbegim úshin berdi úkimet. Men kúıeýge shyqqan joqpyn, men bala súıgen joqpyn. Sebebi, men memleketke qyzmet ettim, Akım. Men osy kúnge deıin qyzmet etem, Akım. Jáne maǵan bergen tapsyrmany Sovet úkimeti basqa eshkimge senip bermeıdi. Men, men, ba-ba, - dep baryp Manana jylap jiberdi. – Men baqytty adammyn, Akım. Men baqytty adammyn, Akım, - dep úsh ret qaıtalady. Sodan óńeshine tas tyǵylǵandaı, qaqalyp-shashalyp qalatyndaı bir túrli dybys shyǵardy: - Men baqytty adammyn, Akım. Sen, ne, senbeısiń be? Sen senbeısiń be? Sen nege teris qarap tursyń? Maǵan qara, - dedi. Men betine qaradym. Manana osy segiz-toǵyz sekýndtyń ishinde qaıtadan ózgerip ketken eken. Meniń aldymda alpysqa-jetpiske kelgen kári kempir turdy.– Men báribir baqyttymyn, Akım.»
«... Men ornymnan turyp ketkem. Qalshıyp turmyn. Ne derimdi bilmeımin. Kenet Manana jumsaq basyp kelip meniń ıyǵymnan qaqty.
- Otyr, otyr, Akım. Men saǵan taǵy bir áńgime aıtaıyn, Akım!
- Aıtyńyz, - dedim men.
- Men aıtsam... Men aıtsam... men, men seni jaqyn arada, kelesi joly kelgenińde Goloshekınmen tanystyram, - dedi. Goloshekın degen sóz meniń qulaǵyma bir túrli jańǵyrylyp estildi.
- Bilesiń be sen Goloshekınniń kim eken? – dedi Manana.
- Estýim bar, - dedim.
- Estýiń bar, biraq sen ony jaqsy adam dep oılaısyń.
- Onyń qandaı adam ekenin bilmeımin, biraq bizdiń Qazaqstandy basqarǵanyn bilemin. Jıyrma besinshi jyldan otyz úshinshi jylǵa sheıin... – dedim.
- Durys aıtasyń. Jıyrma besinshi jyldan otyz úshinshi jylǵa deıin. Men seni kelesi joly sol Goloshekınmen tanystyramyn.
Meniń uǵymymda Goloshekın baıaǵyda ólip qalǵan adam sııaqty edi. Myna kisi shatasqan adam ba? Andreı aıtqandaı qyzyq eken dep oıladym. Meniń sol úndemeı qalǵanymdy ózinshe uqty ma eken Manana maǵan tesile qarap turdy:
- Al sen bilmeısiń, Akım, - dedi. – Buny Qazaqstan bilmeıdi. Goloshekın áli tiri. Goloshekın Moskvada turady. Goloshekın jalǵyz qalǵan. Ol bir kırgızdyń balasyn asyrap alǵan. Seniń atyń sııaqty onyń da aty Akım. Kırgız, ...keshir meni, Akım, - qazaq... qazaq ! Ádemi jigit, ádemi jigit. Biraq ol ózin kırgız dese qatty namystanady. Men bilemin. Shaıa Ishakovıchti baǵyp-qaǵyp júrgen sol. Shaıa Ishakovıch eshkimge úılengen emes. Sol bala baǵyp otyr ony. Injener. Biraq jumysqa barmaıdy. Shaıa Ishakovıchtiń pensııasy jetedi. Jetedi. Meniń zeınetaqymnan onyń zeınataqysy on ese kóp. Men seni alyp baramyn, Akım, kelesi joly. Tanystyramyn ekeýińdi».
Bul Manananyń málimetteri. Endi avtor sóıleıdi. Ákim Tarazı estelik aıtady. Jaı aıtpaıdy, óziniń sol kezdegi tanym-túsinigin aıta kelip, sol kezdegi qazaqtyń da túsinigin aıtady. «Men qazaqtyń mundaı masqara bolǵanyn estigende shydap tura almaı, qanym basyma shapty...» demeıdi. Álde shyn óz qabyldaýy, álde sol kezdegi qazaqtyń sol tarıhqa degen tanym-túsiginin jetkizý úshin osylaı aıtady. Negizi aqıqatty aıtý aıqaı emes, osylaı bolsa kerek. О́zin de aıamasa kerek jazýshy.
«Men, shynynda da, tań qaldym. Bul oqıǵa ótip jatqan kez 60-shy jyldyń kúzi ǵoı. Goloshekın áldeqashan ólgen dep biletinbiz. Meniń saıasattan aýlaq kezim. Ashtyq bolǵanyn ǵana biletinmin. Biraq ony kim uıymdastyrdy, qalaı uıymdastyrdy, ol jaǵyn maǵan eshkim aıtqan emes. Meniń ákem óte tárbıeli saq adam edi. Meniń tárbıeme zııany tıedi dedi me eken, esh ýaqytta óziniń ómirbaıanyn, qazaqtyń tarıhyn, basynan keshen qıyndyqtardy maǵan aıtqan emes. Men bolsam shyn máninde Sovet úkimetin qatty unatyp, shyn máninde komsomol bolyp júrgen kezim ǵoı. Men seni tanystyram degen Manananyń sózin men shyn nıetpen qarsy aldym. Baraıyn, kóreıin dep oıladym ishimnen. Ol kisi tiri bolsa ol kisini nege jasyrý kerek. Men kóreıin». Shyn máninde qansha ashtyq, zobalańǵa ushyratsa da, odan keıingi qazaq jurty Sovet úkimetin túgel jek kórip ketken joq qoı, joq. Qaıta onyń baýyryna ene túspedi me myń-mıllıon belsendi, myń-mıllıon komsomol.
Endi Manana sóıleıdi. Tarıhı fakty aıtady. Ýkoldyń ne ýkol ekenin aıtady.
«- Sháı ish, Akım, - dedi. – Ish shaı. Senderdiń kırgızdaryń... osy sóz aýzyma túse beredi, keshirshi. Qazir qazaq dep ataısyńdar ǵoı. Bilemin qazaqtar maǵan keremet unaıdy. Jaqsy halyq. Men kıiz úılerde as iship, qonyp ta júrdim ǵoı... Otyz birinshi jyly... otyz birinshi jyly... biz úlken ıttik jasadyq. Bizdiń ýkoldan keıin qazaq aýylynda túrli aýrýlar paıda boldy. Talaı qazaqtyń murny shúńireıip oıylyp tústi, talaı qazaq sary aýrýmen aýyrdy, talaı qazaq, qazaq. Baıǵus kırgızdar... – óz-ózine sóılep, sandyraqtap otyrǵandaı bolyp ketti Manana. – Kókirek aýrýyn da tarattyq biz. Eń qıynyn, adamnyń erik-jigerin qum qylatyn dári saldyq qoı biz olarǵa. Esinen adasqan adamdaı máńgirip qaldy túgel Altaı halqy. Qaıda jumsasań bara beretin, ne aıtsań kóne beretin halyqqa aınaldy. Biz aýyldardy aralap júrdik. Sodan keıin bilesiń be sen, bilmeısiń be, OTYZ EKINShI JYL bastaldy ǵoı, Akım». Otyz ekinshi jyl degendi úreılenip, shoshynyp, qınalyp aıtty:
- Men osy kúnge deıin ózime-ózi keshirmeımin. Sol arada men, Ákim, myna men, rııasyz yrjıyp qaljyńdadym:
- Otyz úshinshi jyly týdym ǵoı men, Manana. Men otyz ekinshi jyldy bilmeımin, - dedim. Jetesiz, mádenıetsiz adamnyń sózin aıtqanymdy sezdim. О́zimnen ózim jıirkendim. «Jetesiz ıt-aı» dep, ózimdi ózim tuqyrtyp, únsiz otyryp qaldym». «Men kırgız halqynyń aldynda kúnáharmyn. Men kırgızdarǵa qanshama túrli ýkol saldym. Bastaryn taz qyldyq, muryndary opyrylyp túsetin ýkol saldyq. Men, men myna qolymmen. Al Vera bolsa menen de batyr edi. Vera bolsa menen de ójet edi. Tapsyrmany buljytpaı oryndaıtyn. Bárin aıt ta, Akım, ty syn kırgızskogo naroda, ızvını pojalýısta, sen syn kazahskogo naroda, ne poımesh menıa. Biz salǵan ýkoldan qanshama myqty bolsa da erkek adamdar máńgirip qalatyn edi. Aıtqan buıryqty oryndaı beretin, oryndaı beretin kádimgi naǵyz máńgúrt bolyp qalatyn edi... Akım, ty ponımaesh eto?».
Mine, Manana sózi osyndaı. Zamana syry osyndaı. Iá, Manana aıtqandaı «Bizdiń halyq jaqsy halyq, bizdiń halyq jaqsy halyq edi...». Ras, Manana aıtqandaı «Qaıda jumsasań bara beretin, ne aıtsań kóne beretin halyqqa aınaldy». Ras, Manana aıtqandaı «Erkekteri qanshama myqty bolsa da máńgirip qaldy...». Bári Manana aıtqandaı boldy. Ras...
Bular keterde Manana Andreıge úıiniń ekinshi kiltin bergen bolatyn. «Akımdy ertip kel, ózderiń-aq ashyp kire berińder» degen bolatyn. Bular óz kiltterimen esikti ashyp kirgende, kirip barǵanda..., avtor aıtady: «As bólmedegi bıik ádemi abajýrly lıýstranyń joǵarǵy jaǵyndaǵy qaıqy, sándi bolat múıizderine arqan tórt-bes ret oralyp kádimgideı jýan arqanǵa bergisiz órilipti. Eń aldymen salbyrap turǵan ólik deneni kórdim. Kózi sharasynan shyǵyp ketken eken, Mananany kórdim. Bul, endi, Manana dep aıtýǵa kelmeıtin basqa bir adam. Dálirek aıtqanda, basqa bir uǵym edi. Edende jambastaı qulaǵan arqasyz oryndyqty kórdim. Dál sol sátte eshteńe túsinbesem de keıin kele uǵyndym, túsindim. Manana moıynyna tuzaq salyp asylyp ólerińde astyndaǵy oryndyqty teýip jibergen bolar dep oılaımyn...
Manananyń aıaǵynda etik bar eken. Qysta kıetin etik. Álde Manana dalaǵa baryp, syrtta júrip, uzaq júrip úıine qaıtty ma eken. Etiktiń tabany sonshalyqty balshyqqa batqany qalaı? Balshyq-balshyq etik, balshyq-balshyq taban. As bólmeniń tórt buryshynda sol balshyq etiktiń izderi qalǵan. Aldymen tabanymen túsken, ókshesimen qosa túsken izderi qala beripti. Botqa jegen balanyń aýzyndaı jaǵal-jaǵal Manananyń as bólmesi kósheniń laıymen, etiktiń ókshesimen, etiktiń tabanymen bylǵana beripti, bylǵana beripti. Bir ǵajaby qarama-qarsy eki qabyrǵa keminde jıyrma-jıyrma márte etik tabanymen tebilgen. Sony baıqadym...» - dep baıandaıdy avtor.
«...Meniń mıym samarqaý. Sodan beri jarty ǵasyr ótti. Jarty ǵasyr!
Moskvada, asbólmede bolǵan sol sumdyq oqıǵanyń mán-maǵynasyn, astarly syryn endi-endi uǵyna bastaǵan sııaqtymyn. Appaq qabyrǵaǵa anyq basylǵan balshyq taban etik... Móri... zamana móri...
Kók aspanda qyraǵy kóz bar...». Shyǵarma sońy. Osylaı dep tizgin tartady kópti kórgen kári tarlan Tarazı.
Manananyń ólim sátinde kóz aldynda osy qazaq, osy Akım bolypty. О́leriniń aldynda hat jazbaq bolypty. Jazypty da. «...Dál ortadaǵy asa qymbat uzyn da jalpaq stoldyń ústine bir japyraq aq qaǵaz jatyr eken. Men qasyna baryp úńile berdim. Sebebi, mynadaı tap-taza jınalǵan stoldyń ústinde bir japyraq qaǵazdyń jatýy zańsyz sekildi kórindi. Men qaradym da tańqaldym. Qaǵazdyń bas jaǵynda «Akım» degen sózdi oqyp qaldym. Qaǵazdy qolyma ala berdim de tańqaldym. «Akım» degen sózden keıin tıre qoıylypty. Tıreden keıin «kır» degen úsh árip jazylypty. Keıin de, osy kúnde de oılaımyn: «kır» degen úsh árip kırgız degen sózdiń alǵashqy úsh árpi bolý kerek. Ol úsh áriptiń belinen qaıtadan syzyp qoıypty. Sodan keıin tolyǵymen «Syn kazahskogo naroda» depti. Bul sózderge tipti tańqaldym. Ol ne degen sóz, Manana meniń atymdy jazǵan ǵoı. Odan keıin jáne bir telefon nomeri terilipti. Ol kezdegi Moskvanyń ortalyq kóshelerde turatyn adamdardyń telefony «K» árpimen bastalatyn. «K» degen árip sodan keıin alty sıfr san túsipti. Odan keıin bes-alty jol sııatyndaı keń-mol oryn qaldyrypty da ShAIа ISHAKOVICh GOLOShEKIN dep jazypty».
Bul Manananyń, bul Moskvanyń buıryǵymen beıýaz qazaqqa ýly ýkol salǵan armıan qyzynyń aıanyshty hali edi. Keshirim suraǵysy kelgen, Akimge kómek kórsetip sál de bolsa, ólim aldynda turǵan janyna sál de bolsa tynyshtyq izdegen aıanyshty hali. Sońǵy beınesi...
Joǵaryda, osy taldaý jumysymyzdyń basynda Andreıdiń minezine, onyń áskerı adamdardyń túımesin jula beretin ádetiniń syryna toqtalamyz degen edik. Sol jaıdy qysqa qaıyryp aıtyp ótýdiń reti endi ǵana keldi.
«...Jarty saǵat pa eken, qyryq mınýt pa eken biz bir-birimizge qarap baqyraıyp otyrǵanda Anreıdiń ákesi men sheshesi keldi. Ákesi genaral-leıtenant formasyn kıip asa saltanatty túrde keldi...
...Sonan keıin Andreıdiń ákesi Manananyń telefonynan áldebir jerge habarlasty. Kóp uzamaı, ary ketse on bes mınýtta, Manananyń úsh bólmeli úıi qyzyl jaǵaly, sary ala jaǵaly qyzmetkerlerge tolyp ketti».
Bul Manananyń ólimine, týǵan qaryndasynyń ólimin estip kelgen Andreıdiń ákesi. Andreımen erip úıine barǵanda Ákimnen qazaq týraly, Qazaqstan týraly talaı áńgime suraǵan kisi edi bul. «Men Qazaqstanda bolǵam...» deıtin kisi bul. «Sen oqý bitirgen kezde maǵan kel úıge. Dımash Ahmetovıch Qonaevqa hat jazyp beremin. Ol kisi jaqsy, biledi meni...» deıtin kisi bul. Bul kisi týraly da talqylaýdy uzaqqa sozýǵa bolar edi, biraq tym kúrdeli, tym tereńge ketemiz jáne bizdiń nysanaǵa alǵan taqyryp kótermeıdi de. Áıtpese bul kisiniń armıan ekeninen de alǵa tarta otyryp sol kezdegi kóp jaıdy indete ashýǵa bolar edi. Iá, bul shyǵarmada da biz talqylamaq túgili, qalam ushyn tıgizbeı ketken oqıǵalar, epızodtar jeterlik. Ol óz aldyna bólek zertteý eńbeginiń júgi...
Andreıdiń áskerılerdiń túımesin julyp, qulaǵyna sybyrlaǵanda nebir aıbarlylardyń býyny bosap sala beretinin Ákim sonda túsingen. «Andreıdiń ákesi Sovetter odaǵy Qaýipsizdik Komıtetiniń «Fransýz tildi elder» dep atalatyn bólimin basqaratyn adam. Áskerı ataǵy – general-leıtenant». Andreı anaý túımesin julyp júrgen áskerılerge «balasymyn» dep osy kisiniń atyn aıtady eken ǵoı. Bul kisiniń atyn estigende tizeleri dirildep ketetini sodan eken.
Mine, ótken ǵasyrdyń 60-ynshy jyldary, on bes respýblıkadan jınalǵan otyz eki tyńdaýshynyń biri bolyp Moskvada júrgen qazaq jigiti. Sonda júrip «Varvar» – jabaıy atanǵan jigit. «Shyńǵyshannyń urpaǵy» atanǵan jigit. Kil ashkóz, kil qatigez, kil adam jegish, kil tapsyrma oryndaǵysh, kil qandyqol jaýyzdardyń ortasynda osynyń bárin kórip, osynyń bárin estip, bárin kókiregine túıip, kókirek qazanynda qaınatyp júrgen jigit.
Dál osy shyǵarmada, dál osy jigit Andreıdiń ákesiniń úıiniń, Manananyń úıiniń terezesinen Moskva ózenine qarap turatyn. Ár qaraǵan saıyn osy Moskva ózeni týraly oı tolǵaıtyn. Ony áldenege teńeıtin. Áldenege uqsatatyn. Sonyń bireýin ǵana keltireıik.
Manananyń úsh bólmeli keń úıiniń terezesinen qarap turyp bylaı oılaǵan Ákim:
«...Tómende biliner-bilinbes búlkildep aǵyp jatqan Moskva ózenin men sol arada asa jýan aıdaharǵa teńedim. Aıdahar bolǵanda qabyrshyǵy, jybyrlap, sáýlelenip bilinip turatyn, uzyn, ıretilip solǵa bir, ońǵa bir burylyp ketetin aıdahardyń jup-jýan bel tusy sııaqty. Dál men qarap turǵan kezde eshqandaı keme, kater joq edi. Sondyqtan da bolar ózen bir sabyr tapqan, álginde ǵana bulqyna túsip endi sabyrǵa túsken, ustaıtyn ańyn tapqan, ony asyqpaı jutyp jatqan aıdahar...».
О́tken ǵasyrdyń 60-ynshy jyldary. Iá, dál aıtady. Ol kez qazaqty ashtyqpen qyryp, birine-biriniń etin jegizip, qýǵyn-súrginge, ıtjekkenge aıdap, atyp-shaýyp, soǵysqa salyp, bárin-bárin tyndyryp, ýkol salyp, jumsaǵan jaǵyna bara beretin máńgúrtke aınaldyryp, endi qalǵandaryn asyqpaı jutyp jatqan kezi edi Moskvanyń. Dál solaı bolatyn!
Ularbek NURǴALYMULY
«Egemen Qazaqstan» gazeti
«Bolmys» kitabynan