Armanshyl júrek alysqa jeteleıdi, talapshyl tulǵany qalyptastyrady. Bizdińshe, jaqsylyq dıqanshysy da, izgilik sebepshisi de tek ádebıet adamy sııaqty bolyp kórinetin. Áli de solaı bolsa kerek. Ilgeride «Internat nany» degen áńgime oqyp, avtory Sherhan Murtaza eken, taǵdyr týraly támsildi sonda túsinip edik. Áltaıdyń tutas bolmys-bitimi, túr-tulǵasy kóz aldymyzda. Ádebıet degende ásemqońyr áýenge eltip sala beretin kóńil áste jalǵyz áńgimemen qanaǵattana qoımaǵan. Keıin bala Barshan beınesi birde qýantyp, birde muńaıtyp júrdi. Týǵan ákeniń túlep ushqan topyraqtan jyraq ketýi, jalǵan jalanyń kesirinen jat jerden topyraq buıyrýy, odan keıingi aýyldaǵy súreńsiz ómir, ásirebelsendilerdiń ákireńdegen aıqaıy, jetim balanyń jarym kóńili, jesir ananyń kóńilin baǵý, odan zulmat soǵys, joqshylyq... bala Barshannyń basyndaǵy kep osy. Muńaıtady, árıne. Al qýantatyny, ol jasyq emes edi. Abzal ákeniń qarashańyraǵyn qasıettep ustaıtyn, qadirlep kútetin parasatty perzent edi. Búgingi otbasynyń tiregi, bálkim bolashaqta baba jolyn, ata saltyn ustanǵan sóz murageri... Osy jaıdyń bárin de Sherhan Murtaza «Aı men Aısha» shyǵarmasynda jazǵanymen, bul adamzattyń azabyn arqaý etken ǵumyrnama. О́mirden ne kórdiń, nege jete almadyń, nege jettiń?! bári osynda. Shyǵarmada áýelgi Barshannyń, keıingi Sherhannyń azamattyq bolmysynda, jazýshylyq ustanymynda qalyptasqan qaǵıdalar bar. Tipti, shyǵarmadaǵy ózi tizgen oqıǵalardyń ishinen óziniń shyǵarmashylyq taǵdyryn aıqyndaǵan, jazýshylyq kemeldigin tanytqan sátterdi de kórýge bolady. « – Sonda Murtaza halyqtyń bárine qarsy shyqqan ba? – deımin men shydaı almaı. – Qaıdaǵy qarsy shyqqan, oıbaı! Baıdyń balasy deıdi, Trotske deıdi, Rysqulshına deıdi – jabam dese, jalasy kóp. – Trotske, Rysqulsha degen ne? – E, men qaıdan bileıin, Stalınge qarsy deı me... – Kenet Aısha daýysy ózgerip: – Tynysh jat, aýzyńnan shyǵarýshy bolma mundaı sózdi, – dep jekip tastady...» Turar Rysqulov... Keıinnen ózi jazǵan «Qyzyl jebe» romanynyń negizi osy kezeńnen bastap-aq qalanǵan eken. Shyńyraý túbinen shymyrlap shyqqan sher, ádiletsizdikke qarsy aıbar hám mezgilsiz ólimniń kúıin shertetin, joǵyn joqtaıtyn shyǵarma bolyp qalyptandy. Bárine kýá bul dala. Eshkimge aqtalmaıdy, eshkimniń aıybyn betine baspaıdy. Alpys eki tamyryńdy qýalaı soqqan qońyr samal baǵzy shaqtarda ótken estelikterdi terbep, eske salyp turǵandaı. Jýaly aýdanynyń irgesinde «Eski qystaý» deıtin jer bar. Uly dalada kezinde saı-jyralardyń basyna shashyraı qonǵan jurtshylyqtyń elesi áli de saqtalyp qalǵandaı áser beredi. Biraq búginde kádimgi dalaǵa aınalǵan «Eski qystaý» bir zamanda talaı adamǵa pana, es bolǵan kıeli meken. Bala Barshannyń tartqan taǵdyr taýqymeti, oryndalýy beımúmkin armany, ózgeden kórgen qysastyǵy, osynyń bárinen kókeıine berik ornap qalǵan kisilik deıtin qasıetti uǵym osy jerde qalyptasqan bolsa kerek. Bul kórinisti Sheraǵań «Myńbulaq» deıtin áńgimesinde «Eski qystaý – bul eldiń burynǵy mekeni. Bul ólkeni jurt Myńbulaq deıdi. Buryn ár saıdyń boıynda bes-alty úıden ata-ata edi, bertinde kóshe degen shyqty da, el ejelgi jurtyn tastap, qazdaı tizilip, tyń jerden kóshesi bar qonys saldy. Eski qystaýdyń saýdyraǵan qańqadaı dýaldary ǵana qaldy da, birte-birte olar da mújile-mújile qulap bitti. Eski qystaýdyń ornyn bizge Batyrhan Murtazauly kórsetti. Sol jerde Sheraǵa jaıly shyndyq shertildi. Batyrhan qarııa áńgimeni aǵasy Sherhannyń Máskeýde oqyp júrgen shaǵynan bastady. Talaıdy kórgen tiri shejire tulǵa týraly tolǵana kelip, «Aı men Aısha» kitabynda beınelengen shyndyqtardy taǵy da ústemeledi. Kitaptaǵy álgi «Rysqulshına... Stalınge qarsy...» degen sózderdiń aqıqat astary osy joly taǵy da ashyla túskendeı edi. – Sherhan Máskeýden oqýdan kelgende, ózimen birge qara shabadan ala keldi. Sóıtsek, onyń ishi tolǵan hattar eken. О́zi Almatyǵa keterde shesheme «Myna qaǵazdardy ár kóktem saıyn jaıyp turyńyz. Áıtpese búlinip ketedi. El bul hattardy áli izdeıdi ǵoı» dep qatty tapsyryp ketken. Aǵaı Almatyǵa ketken soń, qyzyǵýshylyǵym oıanyp álgi hattardy oqydym. Sonda mynadaı bir jaǵdaıǵa tańǵaldym. Qýanyshbaı degen týysqanymyz bar edi, búginde marqum bolyp ketti. Sol Qýanyshbaı aǵamyz ásker qatarynda júrgende, Sherhanǵa hat jazypty. О́zi jaza almaıtyn edi, janyndaǵy joldastaryna jazdyrǵan ǵoı. Amandyq-esendikten soń jazylǵan «Uly Stalınniń qamqorlyǵymen ásker qatarynda júrmin» degen joldar bar eken. Sherhan osy sóılemdi tutastaı qyp-qyzyl sııamen syzyp tastapty. Jaqtyrmaǵany kórinip tur. О́rimdeı jas bolsa da keýdesindegi kek qatyp qalǵan eken ǵoı. Bizdiń jazǵan hattarymyzdy da túzetken, tolǵan qate, dep kúrsindi qarııa. Talapty aýyly elýinshi jyldary qurylǵan. Búginde Myńbulaq aýyldyq okrýgine qaraıdy. Áıgili jazýshy Sherhan Murtazanyń týǵan aýyly, mine, osy. «Eski qystaýdyń» halqy búginde sol Talaptyda turady. Sheraǵanyń «Parıjde boldym – Parıj túsime kirmedi. Mysyrda boldym – Mysyr túsime kirmedi. Qytaı, Mońǵolstan, Úndistan, Pákistan, Iran bardym. Muhıttyń arǵy betindegi Tehasta, Chıkagoda, Nıý-Iorkte boldym – olar da túsime kirmedi. Baıaǵyda Máskeýde bes jyl oqydym – ony da túsimde kórmedim. Túsimde ylǵı balalyq shaǵymdy kóremin. Túsime kún saıyn Myńbulaq kiredi. Túsimde Aqsý-Jabaǵylyny kóremin. Túsimde ylǵı týǵan úıimdi kóremin», dep eljireıtini bar ǵoı... Batyrhan aqsaqal ejelgi «Eski qystaý» jaıynan áńgime shertti. Bala Barshanmen teteles ótken balalyq shaǵyn esine alyp tebirendi. «Ol kezde saı-saıdyń jaǵasynda otyramyz. Bulaqta sý kóp. Bir-eki úı bir bulaqty ıemdenip otyratyn. Ákemiz Murtaza osy jerden ustalyp ketken. Keıin Sherhan eseıip, oqýǵa aralasa bastaǵanda «Halyq jaýynyń balasy» dep adamdar kóp kedergi keltirdi. Keıin Bektóbe degen jerge sheshemniń naǵashylarynyń qolyna kóshtik. О́z naǵashylarymyzdyń bári de aıdalyp, sottalyp ketken», dedi. Tarıhtyń tylsym qabattarynda san túrli syr búgýli. Tasqa basylmaǵan, hatqa túspegen shejire áli de el jadynda. Zamanynda Talapty aýylyn otyz jyl basqaryp, búginde seksenniń seńgirinen asqan qadirmendi qarııa Rahman Myrzahmetov te áserli áńgimesimen bólisti. – Bul da bala kúnimizde estigen áńgime edi. «Eski qystaýdan» bir-eki shaqyrym jerde beket bolǵan eken. Odan keıin Shaqpaq jaqta bir beket bolǵan deıdi. Bul jıyrmasynshy jyldary bolý kerek. Sonda kerýender osy jolmen júripti. Sondaı-aq, kerýenshiler bekette at asyraıtyn bolǵan. Sebebi, alystan aryp-ashyp kele jatqan atty osy beketke deıin minip keledi de, ony qaldyryp, daıyn turǵan ekinshi atty minip ketedi eken. Biraq, bir ókinishtisi solardyń bári joıylyp ketti. Bertinge deıin beket úıleriniń kúıgen kirpishteri shashylyp jatýshy edi. Qazir ol da joq, – deıdi qarııa. Kerýen demekshi, osy «Eski qystaýdyń» irgesinde Jibek joly bolǵan deıdi. Biraq halyq ony shańdaǵy kóterilip jatqanyna qarap Qarajol atap ketipti. Alyp taýlardyń ańǵarynda ornalasqan Jýalynyń qoınaýy qut-qazynaǵa toly ekenin ańǵarýǵa bolady. Qarajol jaıly áńgimeni Batyrhan aqsaqal jalǵady. «Bala kúnimizde keıbir adamdardyń pil minip júrgenin kóretinbiz. Sóıtsek, olar alystan kerýen tartyp kele jatqan úndister eken. Buryn-sońdy bizge pil degen tańsyq bolatyn. Aýyl adamdary buǵan qyzyǵyp, tipti bala tappaı júrgen áıelder pildi áýlıesinip, astynan ótetin. Al úndister Qarajoldyń boıynda biraz aıaldap, saparyn ári qaraı jalǵastyrýshy edi», dep estelik órbitti. Talapty aýylynda búginde segiz júzden astam adam turady. Al Úkimet baǵdarlamasy arqyly nesıe alǵan 44 sharýa sút baǵytynda jumys atqaryp otyr eken. Aýyl tirshiligi osy. Áńgime barysynda Rahman aqsaqal Sherhan Murtazanyń týǵan aýylyna talaı kómegi tıgenin aıtty. Aýylǵa jol, mektep, meshit saldyrýǵa yqpal etipti. Týǵan jerdiń topyraǵynan paryz ben qaryz arqalap alys jolǵa shyqqan aıaýly azamat topyraqtyń kıesin saqtap qaldy. Eski qystaý... Bul jerden kesh batyp, juldyz jaryǵy túser-túspeste qaıttyq. Múlgigen tynyshtyq muńǵa bóleıdi. Eski qystaý egile syr shertedi. Murtazanyń ákesi Berdimbet te osy jerdi jaılapty. Ýaqytynda «Berdimbet saıy» degen bolǵan eken. Endi qazir quba dala bárin boıyna sińirip, syr bildirmeı tur. Aýyq-aýyq tamshylap turǵan jańbyr soǵystan qaıtpaı qalǵan Sheraǵa kitabyndaǵy Orha men Nohanyń kóz jasy sııaqty. Tabanymyzdy tesip óterdeı tastar kolhoz bastyq Tasqojanyń tas minezdi tákapparlyǵyndaı. «Anam Aıshanyń aıtýyna qaraǵanda, men týǵan ákem Murtazanyń qazasyn estirtkende de jylamappyn. Ataqty otyz jetinshi jyly «halyq jaýy» atanyp, sottalyp ketken ákem Murtaza shamada 1940 jyly qulaq estip, kóz kórmegen «Dálniı bostok» degen jaqta, Zeıa degen ózenniń boıynda, ný ormanda aǵash kesip jatqanda, ústine qaraǵaı qulap ketip, basyp qalyp, sodan ajaly jetken. Sol sýyq habardy jurt jınalyp kelip, anam Aıshaǵa estirtedi ǵoı. Beıshara Aısha at beline túsetin burymyn tarqatyp, qalyń qolań shashyn jaıyp jiberip, qyzyl shyraıly, aı dıdarly betine tyrnaq salyp, qanatqanda, men onyń betin súrtip turyppyn». Munda bári de bolǵan. Endi qazir bári de kóshken eles, óshken saǵym ispetti. Tek bala Barshannyń janaryn muń torlaǵan keıpi kóz aldymyzdan ketpeı qoıǵan.
Hamıt ESAMAN, «Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy