Armany asqaq azamat

Adam degen qyzyq qoı. Ja­nyń­da júrgen dosyń eseıgenmen, jasy eshqashan ulǵaımaıtyndaı kórinedi. Biraq olaı emes ekenin kúnderdiń kúninde, sol dosyń aqsaqaldyq jasqa jetip, eldiń sózin sóıler azamatqa aınalǵanyn kórgende biraq-aq bilesiń. Biz Meıirhan Aqdáýlet ekeýmiz jaı ǵana aǵa men ini emes edik. Biz rýhanı aǵa men ini edik. Birge júrgenniń barlyǵy jaqyndyq emes. Jaqyndyq – jan jarasty­ǵyn­da. Mundaıda birge tatysqan dám, ekeýara yqylas-peıildiń shejiresi eske oralady. 1980-shi jyl­dary, anyq qa­shan ekeni esimde joq, Almatyda ádebıetshilerdiń úlken jıyny ót­ken. Osy jıyn­da kezektesip sóz alyp, óleń oqy­ǵan aqyndardyń ishinde bireýi maǵan qatty áser etti. Ol kezde «estra­da­lyq poezııanyń», deklara­sııa­lyq stıldiń órkendep tur­ǵan kezi. Voznesenskıı, Okýdjava, Rojdestvenskıı qusap óleń oqý beleń alyp turǵan. Kimge qalaı ekenin bilmeımin, al maǵan sahnada Shekspırdiń dramalary oınalyp jatqandaı áser etetin. Alaıda, myna kórgen aqynymnyń jóni bólek edi. Álbette, jurt aldyna shyǵyp, óz óleńińdi óziń oqyp berýiń – ol kórkemsóz oqý­men birdeı estradalyq óner. Bi­raq orta boılydan bıikteý, nyǵyz deneli, aqquba kelgen jigit aǵa­synyń óleń oqýynda júrekti dir et­kizetin áldeqandaı ıirim bar edi. Artynsha tanystyq. Ol keıinnen Almatyda birneshe gazet-jýrnalda istedi, Jazýshylar odaǵyna aýysyp «Qazaq ádebıeti» gazetinde eńbek etti. Osy jyldary ja­qy­nyraq aralastyq. Bilim qoǵam­dy eriksiz jikteıdi. Pikirlese kele, onyń tereń bilimine kýá bol­dym. Intellektýaldyq keńistikte osy ýaqytqa deıingi belgili bol­ǵan eleýli qubylystardyń bar­ly­ǵynan habardar eken. Eńbekke erte aralasqan, erte úılenip, bala­ly-shaǵaly bolǵan adamnyń osy­nyń barlyǵyna úlgerýi, osynyń barlyǵyn oqyp, bilip otyrýy meni qatty tańǵaldyrdy. Meniń eń uzaq qyzmet istegen jerim – konservatorııa. Jazýshylar odaǵy ekeýi qatar tur dese de bolady. Qolym tıgende «Qazaq ádebıeti­ne» baramyn. Meıirhan keıde asy­ǵys materıal daıyndap jata­dy, keshirim suraıdy. Al qoly bos bolǵanda odan áńgimeshi adam joq. Árıne, mundaı suhbat óte sırek bolatyn edi. Keıinnen Meıirhan Aqtóbege ketip, sol jerde «Altyn Orda» gazetin ashty. Az ýaqyttyń ishinde atalmysh gazetti mańdaıaldy aq­parat quraly deńgeıine jetkizdi. Umytpasam, 2001 jyldyń kóktemi edi. Meıirhan Almatyǵa jumys babymen kele qaldy. Drama teatrynyń aldynda bir qarııa­men áńgimelesip tur eken. – Ketpe, – dedi amandyq suras­qannan keıin, – Sóılesetin má­sele bar. Azdan soń ekeýmiz Abaı kó­she­siniń boıymen ortalyqqa qaraı júrdik, sol beti Jazýshylar odaǵyna deıin jaıaý keldik. Osy joly Meıirhan bu­rynǵysynan kóbirek áńgime aı­typ, talaı máseleniń betin ashqan. – Adam óziniń mindetin qoldan kelgenshe adal atqarýǵa tyrysýy kerek, – degen edi ol kóshege oılana kóz tastap kele jatyp, – Mindet se­niń ólshemiń. Paryzyńdy oryndap kór, sonda ózińniń kim ekenińdi, adam retinde nege tatıtynyńdy túsinesiń. Bir kemeńgerdiń aıtqany bar ǵoı, «О́tirik kúnde aıtylady, soǵan oraı shyndyq ta kúnde aı­ty­lyp otyrýy kerek» dep. Aqıqatqa jetermiz-jetpespiz, biraq aq pen qara tym bolmasa teń turýy kerek. – Keńes zamanynda arǵymaqty matap baılap tastap, dıstansııaǵa esekti shyǵaratyn jaman ádet boldy ǵoı. Bizdiń keıbir jigitter sol ádetten áli aryla almaı kele jatqan sııaqty. Maqsatym, kóleń­ke­de qalǵan tulǵalardy, qapasta ól­gen oıshyldardy jaryqqa shyǵarý. – Bizdiń qoǵam keńestik tota­lı­tar­lyq júıeden ábden kúırep shyq­qan, qundylyqtary júz seksen gradýs keri aınalǵan, baǵyt-baǵdardan aırylǵan beıbaq qoǵam. Qııanatty tústep tanı almaı, oǵan jaqtasý – eki ese qııanat. Maqsatym, áleýmet­tik keleńsizdikterdi ashyp kórsetý, oń men soldy tanytý. – Qazaqta bilimdi adamdar bar. Biraq olardyń sózi men oı-pikiri ha­lyqqa jete bermeıdi. Baspasóz osy jerde dáneker, ıaǵnı qarapa­ıym oqyrman men bilimdini jal­ǵaı­tyn kópir bolýy kerek. Orystanyp bara jatqan halyqtyń bir bóligin qazaq mádenıetine qaıtarý kerek. Ulttyq mádenıet bir ǵana tilde sóı­leýi kerek. Biz, osy kúngi termınmen aıtsaq, postkeńes halqy­myz ǵoı. Neshe ǵasyrlyq tepkiniń saldary­nan adamnyń qııanatqa, zorlyq-zombylyqqa eti úırenip ket­ken. Olaı bolmaıdy. Áleýmet­tiń keleń­siz­digin, qııanatyn keshir­diń, ne ele­me­diń, bitti, ol endi seniń keleń­siz­digiń, seniń qııanatyń. Adam bul qorqynyshty uıqydan oıanýy kerek. – Men ashqan gazet – «sary bas­pasóz» emes. Sondaı-aq maǵan, álem­di sharlap sensasııa taýyp áke­lip beretin jýrnalıst te kerek emes. Ferdınand Lassal aıtypty ǵoı, «Men qalamnyń jezóksheligin jekkórem» («Iа nenavıjý prostıtýsııý pera») dep. Aqysyn berseń boqysyn shyǵaratyn, neni bolsa da jazyp, kimdi bolsa da, neni bolsa da byl­ǵap bere alatyn jýrnalıstiń de maǵan keregi joq. Maǵan tek qana ulttyq sanasy bar, qazaqqa jany ashıtyn bilimdi avtorlar kerek. Sózdi bólmeı tyńdadym. Meıirhan Odaqtyń janyna kelip, áńgimeni biraq-aq túıindegen. – «Altyn Orda» meniń jeke gazetim emes. Meniń ákemniń nemese jezdemniń gazeti emes. Ol – halyqtyń gazeti. Investorlarǵa rahmet. Gazettiń ishki máselesine ara­laspaıdy. Mesenat degen osyn­daı bo­lady. Osy­nyń ar­qa­synda «Al­tyn Or­da­ny» bir bıikke jetkizemiz dep otyr­myz. Árıne, sen­der­diń kómekterińmen. Biz bárine ortaq minbermiz, ult­tyq trıbýnamyz. Sondyqtan, sa­ǵan, saǵan ǵana emes – barlyǵyńa usy­ny­sym, usynysym emes – óti­ni­shim, jazyńdar. Biz basamyz. Ishiń­degi qusany shyǵar. Árıne, «po­lıt­korrektnost» degen bar. Ult araz­dyǵyna jeleý bermeý kerek. Taǵy qaısybir qytyqshyl áńgime­ler­di aıt­pasań boldy. Al munyń syrtyn­da óner men máde­nıet­ke qatysty qaı taqyrypty qozǵasań da – qup. Meıirhan Aqdáýlettiń oıyn uqqan sanaly avtorlar jabyla jazdy. «Altyn Orda» az ǵana ýaqyt­tyń ishinde ulttyq minberge aınaldy. Adam óziniń múddesine qaıshy iske barady. Munyń aty – tektilik. Meıirhan basqarǵan gazet osy ýaqyttyń ishinde qansha­ma jalǵan ıdealdardy talqandap, qoǵamdyq túsinikke aınalyp ketken qanshama merezdi ashyp kór­set­ti. Jelge býaz bolǵan, isip-kepken qanshama «paıǵambar» taqtan tústi. Talanttan da bıik talant, deg­dar­lyqtan da bıik degdarlyq bar. Ol – basqanyń talantyn tanı bilý, moıyndaı bilý jáne jaı taný men jaı moıyndaý emes, sol talant­tyǵa, sol degdarǵa jol ashyp berý. (Totalıtarlyq daǵdy­lardan áli aryla almaı otyrǵan bizdiń zamanda bul – erekshe bitimniń kórinisi). Basqasyn bylaı qoıyp, bir ǵana nárseni aıtaıyn. Birde «Al­tyn Ordada» bir maqala jarııa­landy. Avtory – ol kezde áli belgisiz Serikbol Qondybaı. Maqala álemdik ǵy­lymnyń standart­tary­na saı, óte bıik deńgeıde jazyl­ǵan. Telefon­nyń qulaǵyn burap Meıirhanǵa habarlastym. – Mynaý ózi dúnıede bar adam ba? Bul ne degen keremet, osy ýa­qyt­qa deıin qaıda bolǵan? – dedim. Meıirhan kúldi. – Árıne, bar adam. Alǵash oqy­ǵanda men ózim de tańǵalǵan­myn. Zákirjan Kálkenbaı degen menshikti tilshimiz arqyly maqa­la­syn berip jiberipti. О́zi pálen­baı jyldan beri arbada otyrǵan múgedek eken. Mine, Serikbol Qondybaıdy ulttyq fenomen deńgeıine kóter­gen dańqty jol osy «Altyn Ordaǵa» jarııalanǵan maqalalar­dan bastalyp edi. Aıta berse áńgime kóp. Meıir­hannyń ádebıettegi de, qoǵamdyq qyzmet salasyndaǵy da eńbegi zor. Shaǵyn maqalaǵa onyń bar­ly­ǵyn syıǵyzý múmkin emes. Reti keler, onyń tamasha poezııasyn da tilge tıek etermiz. Alla soǵan jetkizsin. Talasbek ÁSEMQULOV. Almaty.