Qyryqqyz

Qyryqqyz...

Taý ózeni kúrkirep aǵady. Tańǵy lekigen samal ańǵar tabanynan estilgen ádemi saryn áýeni kóktemgi óskindi jamylǵan óńirdi áldıleı túskendeı. Aýyl ortasyndaǵy tas jolmen keldim de qyrdy betke alyp tóteleı tarttym. Mamyrdaǵy uıytqyp soqqan jel úrlep kókoraı óńirdi ádemi qalypqa keltirgen. Qyr basyndaǵy jalǵyz túp qara aǵashty meje tutyp ilgeri adymdaı túsemin. Sol qara aǵashqa jetsem, aınala túgeldeı kórinerdeı, yntyqtyrǵan áserli sýret ózine jeteleıdi. Kúni erteń  qubylyp turyp soǵatyn altynkúrektiń lebin sezgendeı, shalǵyn maısa tolqı túsedi. Etiktiń ebedeısiz tabanyna ázer degende des beredi. Betkeıdegi tolqy­ǵan kók maısaǵa  buryla bir qarap qoıa­myn. Azǵantaı úıli aýyl tym tómende qalyp­ty. Ár jer-ár jerden kóterilgen tútin tir­shiliktiń tynysyn taryltqandaı.

Shirkin, jalǵyz túp qaraǵash jetkizer túri joq. Jasyl betkeımen shalǵyndy keship júrip qansha jerge jetkenińdi de bilmeısiń. Alystan kóz qaryqtyrǵan muzart shyńdar baǵanaǵydaı emes, tym bıikteı túskendeı, bir qaraǵanda tym jaqyndaı túskendeı. Al etektegi taý ózeniniń kúrkiri emis-emis talyp estiledi. Sonda ǵana bilesiz, aýyldan alystaı uzaǵanyńdy sezinesiń. Betkeıge órlegen saıyn  mańdaı tirer qaraǵash áli de áýdem jerde ekeni eńseni basardaı, degenmen dittegen mejege jetpeı qaıtýǵa taǵy bolmaıdy. Sebebi, qaıbir jyly О́gem taýyna qos atpen jol tartqanda maǵan serik bolǵan qara shal ekeýmiz qııa betkeı­degi súrleýmen kelip, asýdan áýpirimdep asyp, jaqpar tastaryn  kórsetip, tamsana áńgime bastaǵan. Sulý tabıǵattyń kerim kelbetine qyzyǵyp, baıqamaǵanbyz-aý. Suq saýsaǵyn baǵyttaǵan  jaqqa nazar aýdardym. Aldymen jasyl betkeıde shoshaıǵan jartastar aıryqshalana kórindi.

– Sol, shyraq, – dedi, sosyn tuqshyńdap jan qaltasynan áldeneni izdep álek boldy da qaldy. – Jańa kempiri túskirge sóılep júrip umyt qaldyrdym ba eken, a, qaıda kete qoıdy.

Biz ań-tań kúıde qara shalǵa buryldyq

– Ne boldy, aqsaqal?

– E..e, myna qýysqa túsip ketipti ǵoı, shaqshamdy aıtam da.

Aqsaqal óz qyly­ǵyna ózi kúldi. Keńk-keńk etken kúıi qońyrqaı tartqan shaqshany alaqanyna urǵylap, úsh-tórt túıir nasybaıdy asyqpaı saýsaǵymen bir jerge jınady. Álde ýaqytta bappen erinniń astyna tastady. Aqsaqaldyń árbir qımylyn qalt jibermeı qaraımyn. Qaıdan kele qoıdyq degende oı da keldi. Alma aǵashynyń kóleńkesinde ortalyqqa ketken kólikti kútip qala bersek bolmas pa?!. Áp-sátte attardy erttep ákelgen kúıi júr-júrdiń astyna alǵan. Taýdy kór­­setem de qaıtyp kelemiz degennen ke­ıin úzeńgige aıaq sal­ǵanbyz. Endi nasy­baı­ǵa eltigen shaldyń júzine qarap otyrmyz.

– Bul ózi qyzyq, shyraq, kádimgi jartas dep qaraısyń ǵoı, – dep bir qoıdy. – Osy jerden baǵamdap kórshi, quddy qyzdyń keıpi, áne, durys aıtyp otyrmyn ba?

Aqsaqal kóz ushyndaǵy jartastarǵa nazar salǵan  sátimizde áńgimesin asyqpaı jalǵady.

– Qyz deısiz be, qaıdaǵy qyz?

Saýaly­myzdy kútken joq-aý, ekilene qyzyp kep berdi.

– Shyraq-aý, qaıdaǵy qyz deısiń, áne ańǵara qarashy, jalǵyz emes qoı, qyryq qyz. Erte, baǵzy bir zamanda osy taýdyń qoınaýynda otyrǵan beıkúná aýyldy jaý shabady. Áp-sátte azan-qazan bolyp, aryndaǵan attylardyń oıranynan shańyraqtary ortasyna túsken aýyl tutqıyldan kelgen jaýdyń tabanyna taptalyp shyǵa keledi. Uzyn sáskede taý betkeıine gúl tere  shyǵyp serýendegen qyryq qyz qas qaǵym sátte qyran-topan qyrǵynnan kúli aspanǵa shyqqan aýylyn kóredi. Dalanyń bula ósken erke sulýlary ne isterin bilmeı abdyrap qalady.Tobyr jaýǵa qylar dármen joq. Shańyraǵy qulap, keregesi synǵan aýylǵa qımastyqpen qarap, janarlaryna jas alady. Qyzyldy-jasyldy kıinip, betkeıdi ásem ósıetke bólegen qyryq qyzdy baıqaǵan jaý ekpindep endigi kezekte japa-tarmaǵaı taýdy betke alady. Qyzdar aýylǵa qaraı túsip, jaýǵa qarsy kelse, kúń bolatyndaryn biledi. Opat bolǵan aǵaıyn-baýyrdy syńsı joqtaǵan kúıi taý basyna qaraı qashady. Jaý jaqyndap qalady. Qandy qol aram­zalarǵa aryn satqannan, adal, pák kúıin­de tas bolyp qalǵandaryn tileıdi. Sol aq tilekteri oryndalyp, árqaısysy tas bolyp qalǵan desedi. Qyryq qyz... qy­ryq jartas. Taý basyna órmelegendeı keıip­te qyzyldy-jasyldy qyzdardaı kıin­gen túste kóz arbaǵan qyryq jartas máń­gi­likke qalyp qoıypty. Jaryqtyq erte kók­temde alaqat  betkeıde sol qyryq qyz­dyń syńsı salǵan áni estilip turady desedi...

Qara shal ornynan túregeldi de qıyrshyq tas arasynan  qaınap shyǵyp jatqan bulaq sýyna qolyn shaıyp  alaqanymen kósip alyp bir urttady. Biz de baǵanadan otyryp shólirkigen tańdaıymyzdy jibittik. Sosyn attardy osy jerge qaldyryp quz betkeıindegi súrleýmen taý basyna órmeledik.

Taǵy bir tańdanarlyq nárse  jumbaq syr búkken jartastyń  túbinen búlk-búlk qaınaǵan bulaqtyń bastaýy  buralańdaı shıratyla kelip, ekinshi jartastyń janyna sińip ketetini qaıran qaldyrady.

Nege ekenin kim bilgen, alaqat betkeıde syńsyǵan saǵynysh áýeni qulaq­qa úzdik-úzdik talyp jetedi desedi... 

Qyryqqyz...

Qara shaldyń sondaǵy áńgimesi dál búgingideı oıǵa oralady.

Jotanyń basyna taıaý qalǵanymdy bildim, óıtkeni kókoraı shalǵyndy óńir ádemi túr alyp ádemi keıpimen qulpyra bastaǵan. Sosyn tiktep qarsy aldyma qaraǵan edim. Dittegen qaraǵash qol sozym jerde tur. Alataýdyń appaq muzart shyńdary kerbez kelbetimen kóz arbaı­dy. Sol syrbaz keıipke jasyl shyrsha­lar­dyń  ádemi órnegi ózgeshe sán bergen­deı. Taýly óńirdiń kerim sýreti sulýlyq­tyń tylsym álemine yntyqtyryp barady. Asqar shyńnyń qalqasynan kún kóterilip keledi. Tabıǵattyń janar qaryqtyrǵan ásem kórinisi nurly shýaqqa malynyp, burynǵydan beter qubyldy. En sulýlyqtyń arasynan О́gem taýdy izdedim. Áne, áne, qaraqyz, shoshaq jartastar sáýkelengen qalpy bastary qyltıdy. Alǵa qaraı entige adymdadym. Jota basyndaǵy qaraǵashqa jetsem, alaqandaǵydaı anyq kórineri aıqyn. Asyqqan saıyn qulaqqa beımálim bir yzyń keletindeı. Jel kóterilgeni me, qudaı-aý, úzdigip altynkúrek  soǵady ǵoı. Lekigen samal ákelgen yzyń ba, qulaq tusymda belgisiz bir áýen turyp aldy. Jota basyna jettim, qarsy aldymda eńseli qaraǵash tur. Myń san butaqtary jermen terbele bılegen qaraǵash kógildir aspan astynda narttaı qyzaryp boı tiktegen jartastardyń ózgeshe kórkine qýana tolqyǵan qaraǵash, jota basynda japadan jalǵyz turyp sıdıǵan butaqtary birin biri túrtkileı sybdyrlap, ózimen ózi syr bólisken qaraǵash máz-meıram dersiń.

Nege ekenin kim bilgen, jota basynda áldeqaıdan syzyltyp salǵan beı­málim áýen estiledi desedi... 

Qyryqqyz..

Qaraǵash túbinde turyp janar arbaǵan Qyryqqyzdan nazar almaımyn.Tas eken dep oılamaısyz. Túrli keıipke túsken qyryq qyzdyń qylyqty beınesi. Qaı jylǵy qara shal qamshysymen túrtpekteı júrip kórsetken sandyqtas,  dóńgele ja­ıyl­­ǵan dastarqantas, sheberdiń qoly­nan shyq­qandaı órnektelgen áshekeı tas kóz aldyma keldi. Olarǵa qarap qara shal el  aýzyn­da júrgen bir ańyzdy áńgimelep berdi:

Taý qoınaýyndaǵy  aýylda dáýletti shańy­raq ıesi jalǵyz qyzyn sán-sal­ta­nat­pen kúıeýge uzatqaly  jatyp­ty. Súıgen jigitin kútip, óziniń qurby­laryna toı jabdyǵyn erekshe yqylas­pen tanys­tyra bastaıdy. Kúıeý jigit keler ýaqyt bol­dy-aý degende qyrǵa shy­ǵyp baıqap kóre­ıik dep taý basyna kóteri­le bergende, tut­qıyl­dan shyqqan jaý­dyń qorshaýynda qala­dy. Taýdy ter­bet­ken ádemi áýen men syń­­ǵyr­laǵan kúmis kúlki sap tyıylady. Súıge­nine uza­tylǵaly otyrǵan bek­za­da boı­jet­ken janyndaǵy otyz to­ǵyz nókeri­men qosylyp syńsyǵanda tosyn únnen jaý da abdyrap qalady. Syń­syp turyp bótenge kúń bolǵansha, tasqa aına­lyp ketkenderin tileıdi. Jany taza, kóńil­deri pák, súıgenine adal qyz qurby­la­ry­mmen birge sol kúılerinde tasqa aınalǵan desedi...

Qyryqqyz...

Taý ańǵarynan ańqyldaı soqqan altyn­kúrek jeli tas músinderdiń arasynan Qyryqqyzdyń jumbaq syryn urla­ǵan kúıi úzip-úzip jetkizetindeı, áýezdi ún qulaq túbinde turady. Oǵan jota túbin­degi jalǵyz túp qaraǵashtyń myń san butaq­tarynyń sybdyry qosylady.

Erte kóktemde kókoraı jotanyń basynda áldeqaıdan estiletin syńsyǵan syrly áýen sol shyǵar da... 

Saparbaı PARMANQULOV, «Egemen Qazaqstan»

Ońtústik Qazaqstan oblysy, Tólebı aýdany