Bir ǵasyr burynǵy bostandyq

Qazaq eldiginen aırylyp, bodandyqqa birjola bata bas­taǵan HH ǵasyrdyń basyn­daǵy alasapyranda búgin biz «Alashtyqtar» dep atap júrgen saıası qaıratkerler tarıh sahnasyna shyqty. Erkin­dik jolyndaǵy osy jan­keshti shaıqastyń ortasynda aqsaqaldyq jasyna qaramaı Shákárim de júrdi. Qazaqtyń taǵdyry qyl ústinde turǵan taıǵaq zamanda Alash zııa­lylarynyń azattyq jolyndaǵy bastamasyn qoldap, el aldynda ezgige qarsy dúrkin-dúrkin sóz sóıledi. Ádette, biz qazynaly qarııany shashasyna shań juqpaıtyn aqyn retinde ǵana qurmettep, ary ketse rýhanııattyń shamyn jaqqan danagóı dep bas ıip keldik. Shyn máninde, Shákárimniń táýelsizdikke talpynǵan qazaq halqy úshin tókken teri kól-kósir. Ásirese, jaý jaǵadan, bóri etekten tartqan tar zamanda el basqarý isine qatysty keleli keńester aıtqany, Álıhan, Ahmet jáne Mirjaqyp tizginin ustaǵan saıası qozǵalystarǵa baǵyt-baǵdar bergeni búgin belgili bolyp otyr. Keshegi solaqaı saıasat aqynnyń Alashorda úshin atqarǵan eńbegin búrkemelep, jattaýǵa jeńil, kóbine jastyq shaǵynda jazylǵan mahabbat jaıly óleńderin ǵana nasıhattaýǵa jol berdi. Keńes bıligi aqyndy aqyry Qarasartovtyń qolymen aıaýsyz óltirdi. Qazaq tulǵasyna salynǵan tusaý munymen bitken joq. Jyldar boıy qudyq túbinde jatqan múrde 30 jyldan keıin ǵana arýlap kómildi. Al esimi egemendik alǵanǵa deıin elenbedi, eskerilmedi. Otarshyl bıliktiń materıalısteri ult úshin týǵan qaharmandy sezim otyn jyrlaǵan lırık retinde kórsetýge kúsh saldy.

Kórdińiz be, Shákárim «erikti el» degen sózdi qoldanady. Iаǵ­nı, onyń ańsary, armany – azattyqta. Ol óleńin tekten-tekke «Bostandyq tańy atty» dep qoıǵan joq. Erikti el – táýelsiz eldiń balamasy. Qaıratker erikti el bolýǵa umtylýdyń bolashaq úshin paıdaly ekenin meńzeıdi. 

ShÁKÁRIM

Shákárim – poezııa arqyly ar men uıat ilimin nasıhattaǵan, adamgershilik pen pendeshiliktiń arasalmaǵyn óleń ólshemine salǵan, jan tazalyǵyn  shyn júregimen jyrlaǵan bilimdar aqyn. Onyń bulaı tórt qubylasy teń túsýine, óleńderiniń teorııa talaptarynan qıys ketpeı, maǵynasy men mazmunynyń jup-jumyr shyǵýyna ustazy ári aǵasy Abaı oń yqpal etti. Shákárim rýhanı ustazy ómirden ótken soń Mysyr, Túrkııa, Arabııa baryp, shyǵys pen batystyń bilimin jınap qaıtty. Islam dininiń ıgilikterin qarapaıym mysaldarmen túsindire bilgen aqyn ómiriniń aqyry aıanyshty. Kópshiligi shaıyrdy shalǵaıdaǵy Saıatqorada elden jyraq jatyp, shyǵarmashylyqpen aınalysty dep oılaıdy. Rasynda solaı bolǵanmen, solaqaı saıa­sat keńestik kezeńniń sońyna taman aqtalǵan aqynnyń 1916 – 1930 jyldar aralyǵynda ne istegenin, saıasat pen qoǵamda qandaı qozǵalystarǵa belsene aralasqanyn sol qalpy jasyryn ustady.

Aqynnyń Álıhan Bókeıhan qurǵan Alashorda úkimeti týraly oń kózqarasta bolǵanyn aıǵaqtaıtyn tarıhı qujattar jetkilikti. Bul týraly táýel­siz Qazaqstanda ǵana málim bolyp otyr. Tipti, tarıh ǵylym­darynyń doktory Mámbet Qoıgeldi Shákárimniń alashordashylarmen kezdesip turǵanyn, Semeıde Álıhan ekeýi jıi áńgime-dúken quryp, «Alash» partııasynyń bolashaǵy týraly sóz qozǵaǵanyn aıtady. Shákárim men Alashordanyń qanshalyqty qatysy barlyǵyn belgili ǵalym, tarıhshy Erlan Sydyqov ta zerttegen. Sondaı-aq, Álıhan Bókeıhannan bólek, Júsipbek Aımaýytovtyń, Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń eńbekterinde Shákárimniń esimi jıi-jıi qaı­talanyp qoımaı, jıyndarda el bolashaǵy týrasynda sóz sóılegeni keltiriledi. Máselen, jazýshy Júsipbek «Jelkek» degen búrkenshik esimmen Shá­kárim aqsaqalǵa arnap arnaıy maqala jazǵanyn bireý bil­se, bireý bilmes. «Shákárim aqsaqal shejiresine jeńil-jelpi jumyssha qaramaı, tereń oılap, kóp oqyp, san salystyryp baryp jazǵany kórinip tur. Bul týrada aqsaqaldy qazaqtyń «Karamzıni» desek, artyq maqtaǵan bolmaspyz», – dep jazady Júsipbek. Mundaǵy shejire dep turǵany – Shákárimniń «Túrik, qyrǵyz, qazaq hám handar shejiresi» atty eńbegi. Baıqasaq, Alash arystarynyń eń bedeldi jazý­shysynyń ózi Shákárimniń jańa kitabyn joǵary baǵalap, merzimdi basylym betinde oqyrmannan súıinshi suraǵan.

Abaıdyń shákirti 1917 jyl­dyń áıgili Aqpan tóńkerisinde kóp qazaqpen birge qýandy. Buǵan deıin toryǵyp, qamyǵyp júretin aqyn qazaqtyń basyna baqyt ornaıtyn kúnniń barlyǵyna shúkir etti. Handyq dáýirdegi qa­zaqtyń ór minezin alyp qoıǵan otarlaýshy ulttyń qamytynan qutylyp, asqaq rýhpen jyrlady. Rý men rýdy ańdystyryp, jalǵan jala japqandy kótermelep, el dep eńiregenderdi ıtjekken­ge aıdaǵan surqaı zamanǵa laǵnet aıtty. HH ǵasyrdyń basynan beri qazaq úshin janyn berýge daıar Álıhan, Ahmet, Mir­jaqyptarmen kezdesti. «Bostandyq tańy atty» degen óleńin jarııalap, týǵan halqyna jarqyn da azat jańa joldy kórsetti.

Bostandyq tańy atty, qazaǵym, kórińder,

Arǵa ıe basshynyń sońynan erińder.

Tań artynan haqıqat kún shyǵady,

Erinshek, jalqaýlyq ádetten bezińder,

– dedi Shákárim. Birinshi shým­a­ǵynan-aq halyqty jalǵan uranǵa uryndyrmaýdy kózdegen danagóı úshinshi tarmaǵynan bastap árbir adamnyń júregin qaraıtatyn keselderden saqtandyrady. Bul jerde aqyn arǵa ıe basshy dep Álıhandy aıtyp turýy ábden múmkin. Al tań artynan kún shyǵatynyn Sultanmahmuttyń «Alash týy astynda kún sóngenshe sónbeımiz!» degen óleńimen baı­lanystyrýǵa bolady. Munda Shákárim kúndi mysalǵa ala otyryp, alashordashylardyń bastamasyna óleńmen pikir bildiredi. Kún shynynda da Alash partııasynyń sol kezdegi sımvoly ispettes edi. Buǵan Alash arystarynyń kúndi jıi mysalǵa alyp, maqala, óleń, uran sózder jazýy dálel.

Shákárim – alashordashyl aqyn. Keńes kezinde estigen adam­ǵa túrpideı tıetin «Alash» sózi HH ǵasyrdyń basynda qazaq ultynyń táýelsizdigimen para-par edi. Aqpan tóńkerisi bos­tandyqtan baǵy ashylmaǵan azdaǵan ulttarǵa azattyq alýǵa múmkindik berdi. Shákárim sol azattyq qazaqqa da tıedi dep oılady. El ishindegi irili-usaqty daý­lardy tastap, árbir er-azamatty eldiktiń isine judyryqtaı jumylýǵa shaqyrdy. О́ıtkeni, aqynnyń táýelsizdikke talpy­nysy joǵary boldy. Onyń bul talpynysyn ıdeologııa maıdanynynyń bel ortasynda júrgen Álıhan bastaǵan zııa­ly top jaqsy túsindi. Aq­saqaldy azattyq jolynda qu­rylǵan Alashorda úkimetiniń qoldaýshysy ári múshesi retinde qurmettedi. Shákárim men Alash arystarynyń arasynda tyǵyz baılanys ornady. Buǵan deıin orystyń danyshpan qalamgeri Lev Tolstoımen hat almasqan aqsaqal endigi kezekte ult bostan­dyǵy jolynda uıysqan qazaqtyń jastarymen ıdeıalas qaıratkerge aınaldy.

Birlik pen talapty eńbekke salyńdar,

О́nerli elderden ónege alyńdar.

Kúndestiktiń ózimshil kózin qurtyp,

Umtylyp, erikti el bolyp qalyńdar.

Kórdińiz be, Shákárim «erikti el» degen sózdi qoldanady. Iаǵ­nı, onyń ańsary, armany – azattyqta. Ol óleńin tekten-tekke «Bostandyq tańy atty» dep qoıǵan joq. Erikti el – táýelsiz eldiń balamasy. Qaıratker erikti el bolýǵa umtylýdyń bolashaq úshin paıdaly ekenin meńzeıdi.

Ar túzer adamnyń adamdyq sanasyn,

Aq jeńip shyǵady aramnyń qarasyn.

Adal eńbek, aq júrek berer sheship,

Taza aqyl qosylsa, álemniń talasyn,

– dep aqyn on altynyń oıranyn astarlap ótedi. Mundaı qym-qıǵash soǵysqa bar bolǵany adamnyń nápsisi sebepker ekenin atap kórsetip, talaspaǵan adamzatty qara jer toıǵyzatynyn tilge tıek etedi. Shákárim bos­tan­dyq tańy atqanyn barsha qazaqqa jar salǵanymen, teńdik ornatýǵa tyrysqan jarlylardyń bıligi beleń alyp ketkenin kesh baıqady. Biraq, olardyń saıa­sı ustanymy adaldyqqa qu­rylǵanymen, Shákárim baı-kedeı dep áleýmettik tartysqa salyp qoıatyn bılikten kóp shıkilik tapty.

Esterińizde bolsa, Álıhan Bókeıhan «Kákitaı» degen ta­qyryppen shaǵyn maqala jazady. Bul týraly joǵaryda kel­tirgen Mámbet Qoıgeldi men Erlan Sydyqov ta zertteý júrgizgen. Sonda Álıhan Shá­kárimge arnaıy toqtalyp, Memlekettik dýmaǵa depýtat retinde usynǵanyn aıtady. Alaıda, aqyn birden laýa­zymdy orynnan bas tartyp, ornyn Temirǵalı Nurekenov esimdi bilimdi bolysqa beripti. Bile bilgen adamǵa bul úlken úlgi ári mansapqa qyzyqpaýdyń is júzindegi dáleli bolatyn. Álıhan da maqalasynda: «1908 jyly Semeıde abaqtyda boryshymdy kútip júrgen kezimde Shákárim, Kákitaı, Turaǵul ádeıi qalaǵa kelip, taǵy biraz kún kóńil kóterip, shat-shadyman bolǵan edik. Men abaqtyda jatqanymda olar taǵy kelip amandasqan. Buǵan ózge qazaq jaramady-aý», – deıdi. Bul maqaladan biz Shákárim men Álıhannyń tyǵyz baılanys­ta bolǵanyn bilemiz.

Shákárim táýelsizdikke um­tylǵan týǵan ultyn otarlyq ezgiden qutqarýǵa tyrysty. Búkil Reseıdiń saıası minberinde sóz sóılep, zań shyǵarýǵa laıyqty qazaq arasyndaǵy birden-bir adam Shákárim edi. Álıhan Abaıdyń shákirtin ózine ustaz tutqany anyq. Bálkim, sol sebepti de, Shákárimniń kandıdatýrasyn dýmaǵa depýtattyqqa usynǵan shyǵar?! Bul jaǵy bizge beımálim bolsa da, aqynnyń ataq-dańqy onsyz da depýtattyqqa jeteleıtini só­zsiz edi. Sony der kezinde ań­ǵarǵan Álıhan aqsaqaldy qazaq múddesin qorǵaıtyn adam retinde bılik minberine jibergisi keldi. Alaıda, oǵan bılik, mansap, ataq, nápsi, partııa degennen múlde jerigen, rýhanı ilimmen shuǵyldanyp júrgen Shákárimniń barýy ekitalaı edi. Solaı boldy da. Tek aqyn Alash qozǵalysyna úmitpen kóz tikkeni, onyń saıa­­sı jumystaryna belsene ara­las­qany jasyrýǵa kelmeıtin aqıqat.

«Qazaq» gazetiniń № 262 sa­nyna «Alash qurbandary» atty maqala basylady. Azamat soǵysy beleń alyp, el ishi ala taıdaı búlingen 1918 jyldyń basy edi bul. Alashorda bıligi qurylyp, qazaq táýelsizdigin pash etetin baǵdarlamalar sezd arqyly qabyldanyp qoıǵan kez. Tipti, Alashorda úkimetiniń jeke jasaǵy, qoǵamdyq tártipti ornatatyn saqshylary, el qorǵaıtyn qarýly, atty áskerleri bar. Se­meı tórinde 6 naýryz kúni tańǵy saǵat 9-da myltyqsyz oınap jatady. Atalǵan maqalanyń avtory J. Jánibekov Semeıdi «Alash qalasy», áskerı jat­tyǵýdy «myltyqsyz oıyn» dep kórsetedi. «Sonda 10-15 soldat kelip, esh sebepsiz myltyqty bir-eki basyp qalady. Eshkimge oq tımeıdi, – deıdi avtor bir sumdyqtyń aldyndaǵy oqıǵany sózben sheber sýretteı kelip. – Myltyq daýysy shyqqan soń birli-jarym jigit qashýǵa aınalǵanda mılısııa bastyǵy, muǵalimder semınarııasynyń shákirti Qazy Nurmuhameduly aıqaılap: «Qaıda barasyńdar? Jazyqsyz ólsek óleıik. Bárimizdi qyrmas», – dep toqtaý aıtyp, óz ornynda turdy. Sol arada myl­tyq ústi-ústine atylyp, Qazy­nyń ózine de, atyna da oq tıdi».

Esil jas sol arada jan tap­syrady. Maqala avtory jigitti Alash qurbany dep aza tuta­dy. Alashordanyń alǵashqy qur­banyna halyq kóp jınalady. Búkil Semeı jurty qaıǵyrady. Eń bastysy, jas jigittiń ólimine Shákárim Qudaıberdiuly da qaty­sady. Janazasyn shyǵaryp, qabir­ge qoıǵan soń aqyn qaraly jıyn­ǵa qarap bylaı dep sóz sóılepti:

– Áleýmet! Mynaý jatqan kim? Bul ulty úshin shybyn janyn qurban qylǵan Alash azamatynyń tuńǵyshy. Muny óldi demeńder. Bul kúngi hám munan sońǵy ultym degen azamattar myna men sııaqty bolyp ultym deńder dep, óziniń ultshyldyǵyn sózben emes, ispen kórsetti. Marqumnyń aty da Qazı edi. Qazy – bı degen sóz. Qazy bıligin etip ketti. Qaraǵym, Qazy, ólimińe ókinbe. Armanyń joq. Qudaı aldynda da, jurt aldynda da seniń ornyń bólek. Oqyǵandar! Jastar! Mynaý joldastaryńdy umyta kórmeńder. Munyń úı ishiniń mindeti senderdiń moıyndaryńda. Bir kishkentaı kóziniń qarashyǵy qaldy. Sony tárbıelep adam qylý, bárińniń, barlyq Alashtyń moınyna paryz jáne ózderiń de bul oqıǵaǵa qajymańdar. Qudaı-taǵala Alashqa shyn ul bergenine búgin ǵana kózim jetti. Alpys jasqa kelgende mundaı ult úshin qurban bolatyn azamatty kóremin degen úmitim joq edi. Kórdim endi, búgin ólsem de armanym joq!

Shákárim jas ólimniń aldynda uzaq sóıleıdi. Maqala avtorynyń aıtýynsha, aqsaqaldyń sózinen keıin jınalǵan jurt tegis jylapty. Shákárimniń sózinen keıin Mirjaqyp Dýlatuly qabyrǵasy qaıysa otyryp óleń oqıdy. Biz bul maqaladan Shákárimniń Alash qozǵalysyna belsene qatysqanyn ǵana emes, olardyń árbir múshe­sine qatty alańdaıtynyn kórdik. Alashorda bıliginiń jas saqshysy jazataıym oq tıip qaza bolǵanda, Shákárimge munshama jiger beretin sóz sóıleý ońaı emes ekeni belgili.

Aqynnyń taǵdyry tym aýyr. Ult úshin týyp, oqqa ushqan aza­matqa aqtaryla sóılegen shaıyr­­dyń sózinen uzaq jyl­dyq zardy, muńdy, orny tolmas qaıǵyny kórýge bolady. Dál osy oqıǵadan 13 jyl ót­kennen keıin Shákárimniń ózi de oqqa usharyn bildi me eken? Qysqasy, bul oq tek Shákárimniń ǵana emes, 1938 jylǵa deıin mıllıondaǵan qazaqtyń ómirin qıyp túsirdi emes pe?! Halyq Abaı­dan keıin Shákárimge, Álı­hanǵa ımandaı sendi. Osy qos tulǵanyń ultty adastyrmaıtynyn bildi. Eń bastysy, Shákárim – alashordashylardyń kóshin bastap turǵan aqsaqaly, jasy úlkeni, kórgeni men túıgeni kóp abyzy edi. Alashordanyń 100 jyldyǵyna oraı jazǵan maqa­lamyzdyń álqıssasyn Shá­ká­rimnen bastap otyrǵan sebebimiz de sol.

Qýanysh TUNǴATAR