Joǵaryda elimizdiń basyna kelgen náýbet ataýlynyń bári de bizdiń Balqashty mekendegen aǵaıyndar basyna soqpaı ótpegenin aıttyq. M.Seńgirbaev ta asharshylyq bastalǵan jyldary astyqty óńirdegi aǵaıyndarǵa qaraı qonys aýdarady. Eńbekqor, talapshyl bala tehnıka tilin de tez meńgerip alady. «Kyzylaryq», «Qarajyryq», «Jarlyózek» sekildi jańadan uıymdasyp jatqan ujymsharlarda alǵash traktor júrgizgeninen de el habardar. Eńbekte alda bolyp, kósh bastaǵanyn da ony biletinder aıtyp otyrady eken. Soǵys bastalǵanda maıdanǵa Kóksý aýdandyq áskerı komıssarıatynan attanady.
Qazaqtyń birtýar batyr uly Baýyrjan Momyshuly jazbalarynda general Chıstıakovpen salystyra kele, «ákemizdeı boldy» degen general Panfılovtyń dıvızııasynyń quramynda soǵysqa kiredi. Eń bastysy, Musabek Seńgirbaev – Máskeýdi qorǵaǵan, erliktiń eren úlgisin kórsetken ataqty 28 gvardııashy-panfılovshylar quramyndaǵy áıgili batyrlardyń biri. Máskeýge bet alǵan jaýdyń tank batalonyn Dýbosekovo razezinde toqtatý baqaıshaǵyna deıin qarýlanǵan, sol sátke deıin toqtaýdy bilmegen Gıtler armııasyna berilgen alǵashqy soqqy desek, artyq aıtqandyq emes.
1965 jyly Uly Jeńistiń jıyrma jyldyǵyna Taldyqorǵan qalasyna Ivan Demıdovıch Shadrın keledi. Kezdesýde «Siz qalaı aman qaldyńyz?» degen suraq qoıylady. Sonda ol sol bir surapyl soǵysty, Musabektiń erligin bylaı eske alǵan eken: «Búgingideı esimde. Aınala kók tútin. Qarsha jaýǵan oq. Jaý tankteriniń snarıadtary jerdiń astyn ústine shyǵaryp jatyr. Bir kezde qasymdaǵy Musabek beline granatalardy baılap, eki-úsh granatany qolyna alyp, okoptan shyǵa sala jaý tankterine qaraı eńbekteı jóneldi. Bir kezde qolyndaǵy granatalardy jaý tankisine qaraı laqtyrdy. Tank shyr kóbelek aınaldy. Taǵy bir sátte gúrs etken jarylysty estidim. Okopta jatqan meni bulttaı bolyp kelgen qum basyp qaldy. Ári qaraı ne bolǵanyn bilmeımin. Topyraq astynda yńyrsyp jatqan meni qaza tapqan jaýyngerlerdi jınap júrgen sanıtarlar taýyp alypty. Musabektiń sol soǵysta granatalaryn tank astyna kirip, jarǵanyn, sóıtip, erlikpen qaza tapqanyn keıin estidim. Maǵan ol toqtatqan alǵashqy tanktiń topyraqtary shashyrap, keıin ol astyna kirip jarǵan tanktiń de shynjyry úzilgen soń, ol da shyr aınalyp, qos tanktiń topyraǵy birdeı basyp qalypty».
Tarıh taqtasynda esimderi altyn áriptermen jazylǵan sol oq pen ottyń ortasynda arpalysqan batyrlardan tek bes jaýynger ǵana tiri qaldy. Qalǵandary esimderin eliniń júregine jazyp, erlikpen qaza tapty. Musabek Seńgirbaevqa qaza tapqannan keıin, 1942 jyly 21 shilde kúni KSRO Joǵarǵy Keńesiniń Jarlyǵymen «Keńes Odaǵynyń Batyry» qurmetti ataǵy berildi.
Jáne bir baqyt, Musabektiń sońynda Tileýhan esimdi ul qalǵan edi. Odan Tólegen, Talǵat jáne Halıda esimdi qyz bar. Búginde nemereler, shóbereler de ósip keledi degendeı... Talǵat 2010 jyly nebary 49 jasynda ómirden ótti. Keıde qyran uldardyń kóbine qysqa ǵumyr jazylǵanyna qynjylasyń da. Keıde «endi artynda qalǵan urpaǵy, eli aman bolsyn» dep táýbe etesiń...
Erlik eshqashan eskirmeıdi
О́mir kóshinde el bolǵan soń túrli áńgimeler tarap jatady. Biraq tarıhty burmalap kórsetý, ony saıasatqa aınaldyrý eń keshirilmes qylmys ekenin tarıh áli dáleldeýde. Qazirgi kezde keshegi qaharman panfılovshylar erlikterin de joqqa shyǵarýshylar kórine bastady. Eger olardyń sózine sensek, soǵys ta ádeıi uıymdastyrylǵan sekildi. Tipti, soǵys bolmaǵan syndy kúı keshesiń... Mundaı kereǵar oılar patrıottardyń aýzynan shyǵatyn sózder emes. Kerisinshe, ult arazdyǵyn qozdyrýǵa áýes, ózimshil jandardyń áreketi. Ondaı azǵyn jandar buryn da bolǵan... keıin de bolýy zańdy... Qaıtkende de elin jaýǵa bermegen batyr atalarymyzdy urpaqtarynyń daýǵa bermeı qorǵaýy – urpaq aldyndaǵy qasıetti paryz.
Soǵys órti laýlap turǵanda qazaqtyń balýan uly Qajymuqan el arasynda óner kórsetip soǵysqa ushaq syılady. Aryzǵa qumar jandar onyń sońynan aryzdy qardaı boratty. Olar kimder desek... Soǵysqa jaýyngerler úshin shulyq jiberip kórmegender. Al general Panfılov dıvızııasynyń erlik isterin joqqa shyǵarýǵa umtylǵandar...
Keshegi qan maıdanda erliktiń óshpes úlgisin kórsetken Baýyrjan Momyshulynyń jáne sondaı erlerdiń, «Máskeý úshin shaıqas» romanyn jazǵan Aleksandr Bekten bastap kúlli maıdanger jazýshylardyń jazbalaryndaǵy derekterdi, soǵysta bolǵan erlerdiń erligin joqqa shyǵarý... Jeńis jolynda qar jastanyp, muz tósengen babalarymyzdyń arýaǵyn qorlaý. Ekinshi jaǵynan qarasaq, ózin bir erekshe tarıhshy retinde kórsetýge umtylǵan, jalǵan sózben jar basyna shyǵýdy kóksegenderdiń sózderi. Olar, bálkim, ózderi qyran bolmaǵan soń, basqa keńistik arqyly bıikke shyǵýǵa bolatynyn bilmeıtin de shyǵar. Qalaı degende de 190 dıvızııasy bar, baqaıshaǵyna deıin qarýlanǵan nemis fashısterin jeńý balanyń oıyny emes ekenin tarıhqa tereń úńilgen jandardyń bári biledi.
Er esimi – el esinde
Qazaq aqyndarynyń biregeıi Ábdilda Tájibaevtyń «Tolaǵaı» jyrynda: «Alyp atyn bir ataıdy, Jylda jańbyr jaýǵan kúni» degen joldar bar. Eline tirshilik nári – jaýyndy ákelgen el ańyzynyń arqaýy Tolaǵaı men jeńisti jaqyndatqan, erligi ańyzǵa aınalǵan Musabek batyrdyń orny el úshin bólek. Búgingideı beıbit zamanda alystaǵan asqar taýlardaı asqaq kóringen tulǵalardy dáripteý – barshamyz úshin borysh.
Musabek Seńgirbaev esimi búginde barsha qazaqstandyqqa tanys. Kóksý aýdanynyń Qyzylaryq orta mektebinde batyrdyń murajaıy ashylǵan. Jarlyózen aýyldyq okrýginde onyń atynda orta mektep bar. Muqyry aýylynda jáne oblys ortalyǵy – Taldyqorǵan qalasynda kóshe attary berilgen. Taldyqorǵan qalasyndaǵy áskerı-tehnıkalyq mektepte burysh uıymdastyrylǵan. Talantty jazýshy Álı Ysqabaıdyń «Muzbalaq Musabek» kitaby jaryq kórdi. Jazylǵan maqalalar, referattar sany uzyn tizbek. Júrekjardy jyrlar da jeterlik. Esimi án bolyp, qazaq dalasynda, Jetisý kóginde qalyqtaǵan batyrdyń aty urpaqqa uran bolyp keledi.
Eń úlken qurmetterdiń biri – Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń qoldaýymen «Keńes Odaǵynyń Batyry Musabek Seńgirbaev –100 jasta» tósbelgi medali shyǵaryldy. Alǵashqy medal Astana qalasyndaǵy Elbasy kórmesine tabystalsa, biri Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevqa tabys etildi. Atalǵan tósbelgi basqa da laýazymdy, beıbit ómirde erlik isteri bar azamattarǵa tabystalýda.
Reseıde, Volokolomsk qalasynda 2016 jyldyń 16 qarashasynda Máskeý qalasyn qorǵaýǵa 75 jyl tolýyna oraı arnaıy shara ótti. «Lama» sport saraıynda 28 panfılovshylarǵa arnalyp túsirilgen rejısser Andreı Shalvolanyń, ssenarııin Kım Drýjının jazǵan, «Jıyrma segiz panfılovshy» kınosy kórsetildi. Oǵan Reseı mádenıet mınıstri V.Medınskıı men Máskeý oblysynyń gýbernatory A.Vorobev, Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıuly jáne joǵary laýazymdy tulǵalar arnaıy qatysty. Sol kınoda Musabek Seńgirbaevtyń rólin Omby qalasynda týǵan qandas baýyrymyz Azamat Nuǵmanov sátti somdady. Bul – batyr ata erligine ózge Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy elderinde de erekshe qurmet kórsetilip jatqanynyń kórinisi.
Qurmet jalǵasyn tapsa ıgi
El qorǵaý jolynda qaza tapqandardy dinimizde shahıt deıdi. Olardyń orny qashanda jumaqta. Súıegi Máskeý túbinde qalǵanymen, esimi eliniń júregindegi batyr atanyń aty eshqashan óshpeıtini haq. О́tken jyldyń 26 jeltoqsany kúni batyr ata ómir esigin ashqan Balqash aýdanynyń ortalyǵy – Baqanas aýylyndaǵy Ile meıramhanasynda aýdandyq ardagerler keńesiniń usynysymen, aýdan ákimdiginiń qoldaýymen, «Balqash aýdanynyń Qurmetti azamaty», mesanat kásipker, «Balqash joldary» JShS-niń teń tóraǵalary Narymbet Ábdibaev pen Asqar Ibraevtyń uıymdastyrýymen jáne demeýshiligimen batyrdyń qurmetine as berildi. Arýaqty da ardaqty batyrdyń rýhyna quran baǵyshtaldy. Bul – Musabek Seńgirbaevqa óz kindik qany tamǵan jerinde kórsetilgen alǵashqy qurmet. Elimiz beıbit, jerimiz tynysh qalpynda bolsa, ıgi is áli de jalǵasyn tabatyny anyq.
As berilip jatqanda aýdandaǵy soǵys ardagerleriniń úlkeni S.Altynbaev batyrdyń óziniń qaıyn aǵasy ekendigin, onyń erliginiń erendigin aıta kele, aýdan ortalyǵyndaǵy №1 Baqanas orta mektebin Keńes Odaǵynyń Batyry, 28 panfılovshy-gvardııashylardyń qaharman jaýyngeri M.Seńgirbaev atymen ataý týraly usynys aıtty. Usynysty aýdandaǵy eki soǵys ardageri Ábdihan Rahımov pen Táńirbergen Áıtimbetov qoldap, bul usynysty aıaqsyz qaldyrmaýdy ótindi. Jınalǵan qaýym da usynysty júzege asyrýdyń oryndy ekenin jetkizýmen boldy. Oblystyq «Jetisý» telearnasynda as týraly, ondaǵy aıtylǵan usynystardy qamtyǵan arnaıy habar berildi.
Maqala jazylar aldynda Balqash aýdandyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Baqyt Sqabaev aǵaǵa jolyǵyp, pikirlestik: «Tarıhtyń tasasynda talaı tulǵalarymyz aıtylmaı qaldy. Elimiz egemendik alǵaly beri sol tulǵalardyń eline etken eren eńbekterin, erlik isterin pash etýdemiz. Al Musabek Seńgirbaev atamyzdyń erligi barsha qazaqstandyqqa aıan. Tek Almaty oblysynyń Balqash aýdanyndaǵy 14-aýylda, qazirgi Baqbaqty aýylynda týǵany ǵana kópshilikke beımálim boldy. Derekterde Kóksý aýdany dep kórsetilip júrdi. «Sheberdiń qoly – ortaq...» degendeı, batyrdyń erligi de ortaq. Kóksýlyq baýyrlarymyz renjimes. Kindik qany tamǵan Balqash óńirinde de Musabek atamyzdyń atymen tym bolmasa bir mektep atalsa, qaıta olar da qýanar. Atamyzdyń atymen basqa oryndar atalsa da artyq emes. Kópshilik «mektep ataýy berilse, sodan keıin aýdan ortalyǵy – Baqanas aýylynan bir úlken kóshege aty berilse» degen usynystar aıtýda. Qazir aýdandyq murajaıda kásipker-mesenattar Narymbet Tulǵabaıuly men Asqar Serikjanulynyń demeýshiligimen arnaıy burysh ashý úshin jumystar júrgizilýde. Aýdandaǵy kózi tiri eki soǵys ardageri – Ábdihan Rahımov pen Táńirbergen Áıtimbetovtiń jáne eńbek ardagerleri Qalken Oıshıev, Sapar Satbaevtyń kórsetýimen Sekseýil-Shuryq qystaýyn Qaraǵash aýylynyń ákimi Qalı Sátbaev jáne birneshe azamat baryp kórip, sol jerde de arnaıy belgi taqta ornatýdy josparlap qaıtty. Elimiz beıbit tursa, barlyq másele sheshimin tabatynyna senimim zor», – dedi Baqyt aǵa.
«Erlik – elge mura, urpaqqa uran». Sebebi, soǵysty bastan ótkerý – asqan azap. Otqa oranyp, oqqa ushqan jaýyngerlerdiń jankeshti ómirin kınodan kórý nemese kitaptan oqý bir bólek, bastan keshý – tipten ózgeshe. О́shpes erlik jasaǵan muzbalaq batyr Musabek Seńgirbaev syndy batyr uldyń atyn elge tanytý, ǵasyrlardan-ǵasyrlarǵa jetkizý – el aldyndaǵy qasıetti paryz.
Saǵıdolla SYIQYMBAIULY, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi
Almaty oblysy