Qazaq qazaq bolǵaly talaı kóshti bastan ótkergen. Bıleýshisine boı usynǵysy kelmese nemese ókshelegen jaýynan qutylǵysy kelse, qotaryla kóship, izdegenge ornyn sıpatyp ketken ǵoı. Bul qazaqy taktıka keńestik totalıtarlyq júıe tusynda da qoldanyldy. Qýǵyn-súrgin men asharshylyqtan qynadaı qyrylǵansha kóship ketip, jan saýǵalaǵandy durys kórgen. Bul jaǵdaı sol kezeń úshin eń bir ońtaıly sheshim bolatyn.
Sol kóshken eldiń qatarynda Tómenaryq aýyldyq keńesine qarasty «Qandaral» ujymsharynyń da turǵyndary bar bolatyn. 1930 jyly joǵaryǵa aýa kóshken eldiń kerýenin kúzetip, kóshin túzegen er-azamattardyń biri Júnisbek qarııanyń uly 18 jasar Qudas edi. Qazaq elinde bolyp jatqan lań О́zbekstan, Tájikstandy aınalyp ótkendeı. Kerisinshe, kanal qazyp, jer shuqynyp, maqta ekken sharýashylyqtar syrttan kelgen qol kúshine asa zárý bolyp shyqty. Ásirese, temir jol stansalaryna maqta men jemis-jıdek, basqa da halyqsharýashylyq taýarlaryn tasymaldaýǵa túıe kerýenimen barǵan qazaqtardy kirekeshtikke paıdalaný asa qolaıly boldy. Osy jerde aıta keter bir derek, Qazaq ókimeti aýa kóshkenderdi elge kúshtep qaıtarýǵa kóp kúsh jumsaǵan. Bálkim, elge jany ashýdan buryn, jumys kúshi jetpegendikten de bolar. Osy kezde KOKP Ortalyq Komıteti men Halyq Komıssarlary Keńesiniń «tehnıkalyq daqyldar ósiretin aımaqtardaǵy turǵyndardy turaqtandyrýǵa» arnalǵan qaýlysy qabyldanyp, kóshken el Tájikstan men О́zbekstanǵa turaqtap qaldy. Sol kezde er-azamattyń kópshiligi tirshiliktiń taýqymetimen sharýashylyqtyń san salasynda eńbek etse, oqýǵa tek shamasy barlardyń ǵana qoly jetti. Solardyń biri bolyp Qudas Júnisbekov 1936 jyly Dýshanbe qalasynda Qarjy-ekonomıka tehnıkýmynda bilim aldy. Ol sııaqty oqı alǵandardyń qatary kóp te bolmady.
«Arqada kún jaıly bolsa, arqar aýyp nesi bar» degen, barǵan jeri jaıly bolsa, aǵaıynnyń Aýǵanǵa aýyp nesi bar deımiz ǵoı, ózbek, tájik jerinde de basqan izin ańdyp, elden qýyp barǵan belsendilerden tynshý kórmegen aǵaıyndar odan ári Aýǵanstanǵa ótip ketip jatty. Pánáıi sebeppen óte almaı qalǵandardyń biri edi meniń ákem. Shekara asqan aǵaıyn araǵa alpys jyl salyp, Iran, Túrkııany aınalyp, tek 1994 jyldan bastap elge qaıta orala bastady. Qatary óspegen, ónbegen, tek áıteýir tuqymy óshpegen. Soǵan da shúkir dedik.
...Tehnıkýmdy támamdaǵan Q.Júnisbekov 1936-1939 jyldary qyzyl ásker qataryna alynyp, Dýshanbe qalasynda 20-baılanys eskadronynyń komandıri, 1939-1941 jyldary Qorǵantóbe oblysynyń Kolhozabad jáne Kýıbyshev aýdandaryna aýdandyq áskerı komıssarıattyń komıssary bolyp qyzmet istedi.
Soǵys bastalǵanda Tájikstanda jasaqtalǵan 122-ulttyq polktyń komandıri retinde maıdanǵa attanǵan Q.Júnisbekov Saratov qalasynda bolǵan oqıǵany eleýsizdeý etip aıtqan eken. Qalada eki-úsh kún aıaldaǵan polk bir áskerı nysandy kúzetedi. Soldattardy aralap júrgen Qudas jol shetinen qundaqtalǵan eki-úsh aılyq náresteni taýyp alady. О́z qolymen alyp baryp, balalar úıine ótkizedi. Balalar úıiniń meńgerýshisi náresteniń aty-jónin suraıdy ǵoı. Bul qaıdan bilsin? Sodan balany «Jolashar Qudasuly Júnisbekov» dep óz tegine jazdyrtady.
«Ákemizdiń osy áńgimesine onsha nazar aýdara qoımaǵan edik. Keıin, 80-jyldary Reseıdiń telearnalaryna hat jazyp, habarlasyp kórip edik, deregi tabylmady. Qandas bolmasa da ákemizdiń atyn alyp júrgen baýyrymyzdyń habaryn osy kúnge deıin kútýdemiz», deıdi Qudastyń kenje uly Shaıahmet Júnisbekov.
Q.Júnisbekov soǵysty 2-Ýkraın maıdanynyń Voronej qalasy mańyndaǵy maıdan shebinde qarsy alady. Onyń soǵysqa qatysqan osy alǵashqy sáti týraly jańaqorǵandyq jýrnalıst Qazaqbaı Álibekov 1968 jyldyń 24 aqpanynda «Kommýnıstik eńbek» (qazirgi «Túrkistan») gazetine «Abzal azamat» degen maqala jarııalaǵan edi. Voronejdegi shaıqasta alystan atylǵan zeńbirek oǵynyń jaryqshaǵy Qudastyń qolynyń qaryn jáne júrek tusyn jaraqattaıdy. Jaryqshaq kıteldi oıyp, gımnasterkanyń júrek tusyna tigilgen partııalyq bıletin tesip ótipti. Keıinnen osy oqıǵaǵa baılanysty dıvızııalyq gazette Qudas týraly «Partbılet – soldat ómirin saqtap qaldy» degen maqala da jarııalanǵan eken.
Soǵys órtine qaqtalyp, nebir qıyn sátterdi bastan ótkizgen Q.Júnisbekov áskerı sheni ósip, 1943 jyly atqyshtar batalonynyń komandıri bolyp taǵaıyndalady. Osy kezdegi soldattardyń áreketin qas-qabaǵynan tanıtyn kánigi komandırlerge tán psıhologııalyq sezimtaldyq Qudas kókede de bolǵan eken. Ol kisi: «Shabýylǵa shyǵar aldynda soldattardy sapqa turǵyzyp, mán-jaıdy túsindiremiz. Sonda olardyń arasynan shabýyldan qaıtpaı qalatyndaryn kóz janarlarynan tanýshy edim. Adam ajalmen betpe-bet kelgende ólmeıdi. Oǵan deıin-aq onyń rýhy tánin tastap ketetindigine talaı kýá boldym. Sondaılardy túrli sebeptermen áskerı tapsyrmalardan alyp qalyp ta kórdim, biraq bolmaıdy eken, olar blındajda jatyp ta ajal qushyp jatty. Sondaǵy kózim jetkeni – adamdy ajaldan qutqaryp alý pendeniń qolynan kelmeıtin is eken, tek sum soǵys toqtaǵanda ǵana ajalǵa sabyr bolady eken», dep otyratyn.
1942-1943 jyldary 2-Ýkraın maıdanynda atqyshtar rotasynyń komandıri, 1943 jyly atqyshtar batalonynyń komandıri bolǵan Q.Júnisbekov 1944 jyly aýyr jaralanyp, gvardııa kapıtany dárejesinde elge oralady. 1944-1946 jyldary Tájikstan Respýblıkasy Ishki ister mınıstrligi men Memlekettik qaýipsizdik komıteti janyndaǵy sot-prokýratýra organdarynyń sektor meńgerýshisi, 1947-1948 jyldary Qorǵantóbe oblystyq partııa komıteti janyndaǵy soǵys komıssarıatynyń meńgerýshisi, 1948-1949 jyldary Kolhozabad aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp qyzmet istedi.
1950 jyly Tájistan KP OK-niń janyndaǵy Joǵary partııa mektebin támamdap, eldiń saıası ómirine belsene aralasty. 50-jyldary Tájikstanda sý-elektr stansalary kóptep salyna bastady da, olar Búkilodaqtyq ekpindi qurylys bolyp jarııalandy. Solardyń biri Tómengi-Varzobskıı GES-in iske qosýdaǵy qajyrly eńbegi úshin tikeleı Ortalyq Komıtetke qaraıtyn osy GES partııa komıtetiniń hatshysy Qudas Júnisbekov Tájik KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen marapattalady.
1957 jyly Ońtústik Qazaqstan oblystyq partııa komıtetiniń arnaıy shaqyrýymen týǵan elge oralyp, 1957-1958 jyldary Túrkistan aýdanyndaǵy Shaǵa aýyldyq keńesiniń tóraǵasy, 1959-1960 jyldary Jambyl keńsharynda partkom hatshysy, 1961-1968 jyldary Túrkistan «Kıiz úı» fabrıkasynyń bas ınjeneri jáne dırektordyń orynbasary qyzmetterin atqarǵan. Tájikstan men О́zbekstanda tarydaı shashylyp júrgen qanshama shańyraqty elge qosty osy kezde. 1968 jyly soǵysta alǵan aýyr jaraqattan 56 jasynda dúnıeden ozdy.
Uly Otan soǵysyndaǵy jáne beıbit eńbektegi qyzmeti «Aleksandr Nevskıı» jáne «Qyzyl Juldyz» ordenderimen, «Stalıngradty azat etkeni úshin», «1941-1945 jyldarǵy Uly Otan soǵysynda Germanııany jeńgeni úshin», «1941-1945 jyldarǵy Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 20 jyldyǵy», «Eren eńbegi úshin» jáne t.b. medaldarmen marapattalǵan. Sol sııaqty, Túrkistan Áskerı okrýginiń qolbasshysy, Armııa generaly I.Fedıýnınskııdiń Jeńistiń 20 jyldyǵymen quttyqtaǵan alǵys haty, Ońtústik Qazaqstan oblystyq áskerı komıssary polkovnık D.Sadovoıdyń Qarýly Kúshterdiń 50 jyldyǵyna oraı Quttyqtaý haty, Jeńis kúnine oraı Túrkistan aýdany basshylarynyń Quttyqtaý hattary da urpaqtarynyń kóziniń qarashyǵyndaı saqtap kele jatqan jádigerler qatarynda búgingi kúni.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys, osy soǵysty aıaqtaǵan keńes halqynyń Uly Jeńisi alystaǵan saıyn oǵan degen kózqaras ta ózgerip keledi. Zaman da, qoǵam da, sonymen birge, adam da ózgerdi emes pe?! Qazirgi kezde shetel bolyp sanalatyn Tájikstannan áskerge attanǵan Qudas Júnisbekov sııaqty ardagerlerdiń esimderi umytylyp bara jatqandaı ma? Áste olaı emes. Qudas Júnisbekovtiń sońynda óshpes ónege qaldy, úlken áýlet ósip-óndi. Olar osy kúnge deıin ataqonys – týǵan jeri men eliniń damýyna óz úlesterin qosyp keledi.
Biz – soǵys órtine sharpylǵan aǵa býynnyń urpaǵymyz. Sodan da beıbitshiliktiń qadirin jaqsy bilemiz. Búgingi jáne bolashaq urpaq ta beıbitshilikti alyp kelgen Uly Jeńistiń qunyn bilip, qadirine jetedi.
Saparbaı PARMANQULOV, «Egemen Qazaqstan»
ALMATY