Tursekeń 1927 jyly tamyz aıynyń 15-shi juldyzynda Aqmola oblysy, Bulandy aýdany, Bórli aýylynda týǵan. Áıgili ádebıet zertteýshi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. Qazaq, keńes ádebıeti tarıhyn eki tilde jazyp, kitap etip shyǵarýǵa atsalysqan ǵalym. Ásirese, birtýar tulǵa Sáken Seıfýllınniń ónegeli ómiri men shynaıy shyǵarmashylyǵyn ǵylymı turǵydan zertteýge biraz ǵıbratty ǵumyryn arnaǵan. Tursekeńniń «Sáken Seıfýllın», «Qyzyl suńqar», «Sáken jáne Gúlbahram», «Sákenniń soty», «Tar jol, taıǵaq keshýdiń taǵdyry» (K.Ahmetovamen birge). «Sáken súıgen sulýlar», «Maǵjan jáne Sáken», «Syn sapary», «Ońasha otaý», «Sadaq», «Jasampaz ólke», «Sanadaǵy jaralar», «Ker zamannyń keraǵar oılary», «Sábeń álemi» jáne basqa da eńbekteri ádebıettaný ǵylymyna, ulttyq rýhanı baılyq qazynasyna qosylǵan súbeli úles. Bir ǵajaby sol, bul kitaptarda salıqaly, salmaqty ádebı syn da, parasatty, paıymdy oı-tolǵamdar da, erekshe eleńdetetin eleýli estelikter de, júıeli, josparly jolsaparlar áserleri de bar. Bylaısha aıtqanda qarymdy qalamgerdiń kez kelgen kitaby talǵampaz oqyrman qaýymdy, jalpy buqara halyqty beıjaı qaldyrmaıdy.
Tulǵasy bólek Tursekeń týraly aıtqanda jalyndy jastyq shaǵymdy kóz aldyma eriksiz elestetkim keledi de turady. Bul 1968 jyldyń qońyr kúzi edi-aý. Qostanaı oblysy, Jankeldın aýdandyq «Jańa ómir» gazetinde ádebı qyzmetker bolyp týra bir jyldaı jumys jasadym da, arman qýyp asqaq Alataý baýraıyndaǵy Almatyǵa bardym.
QazMÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetiniń kúndizgi bólimine jolym bolmady da, syrttaı oqıtyn bólimniń stýdenti bolyp shyǵa keldim. Qalany alǵash kórgendikten be, jasyl jelek jamylǵan, ǵajaıyp ǵımarat, kórikti kóshelerden turatyn mereıli meken eriksiz tańdandyrdy. Ara-tura ýaqyt taýyp, Almatydaǵy «Balalar álemi» dúkeniniń dál janynan oryn tepken Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń úsh qabatty ǵımaratyna bas suǵamyn. Esikten engenimmen joǵaryǵa birden kóterilmeımin. Ataqty aqyn-jazýshylardy kórip, syrttaı qyzyqtaımyn. Qasymdaǵy dostarymnyń keıbiri:
− Áne, Ǵabıt Músirepov, áne, Qýandyq Shańǵytbaev, áne, Syrbaı Máýlenov, − dep qalady. Keıde saq, sezdirmeı sońdarynan erip júrip, kóz tigemiz. Alla taǵala bularǵa ózgeshe júrek, ózgeshe sezim, ózgeshe kóz, ózgeshe shabyt bergendeı. Tek jazýshylarǵa ǵana emes, ataǵy alysty sharlaǵan ǵalymdarǵa da sol peıilde qaraımyn. Tursynbek Kákishulymen eń alǵash júzdesýimniń ózi qyzyq. Týǵan aǵaıym Jaqsylyq Júnisuly KazGÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetiniń kúndizgi bólimin támamdaǵaly jatqan. Dıplom jumysynyń taqyryby «Qasym Toǵyzaqovtyń satırasy». Jetekshisi qazaq satırasyn zertteýshi belgili ǵalym Temirbek Qojekeev. Eki resenzenttiń bireýi Tursynbek Kákishuly eken.
− Júr birge menimen. Tanymal adamdarmen tanysqannyń túk zııany joq. Múmkin, túbi ózińe de qamqorlyǵy bolar, − dedi Jaqsylyq aǵam asyǵys sóılep. Áýeli sál yńǵaısyz kúı keshsem de, ile usynysyn qabyl aldym. Tursekeń qazaqtyń keńdigin beıneleıtin meılinshe qarapaıym jan bolyp shyqty. Jýrnalıstıkany bitirgeli otyrǵan stýdentpen de, beıtanys menimen de burynnan biletindeı emen-jarqyn sóılesti. Ańǵarǵanym, tula boıynan adamdyq asyl qasıet, ustazdyq móldir de shýaqty meıirim men mundalap tur.
Arada pálenbaı jyldar ótken soń Qostanaıda qaýyshtyq. Ulttyq ádebıet haqynda aǵynan jaryla, kósilip sóılep edi. Odan keıin, egdeleý tartqan shaǵymda QazUÝ-de «Qaınekeı Jarmaǵanbetovtyń ádebı murasy» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵanymda T.Kákishuly kelisimin berip, ǵylymı jetekshim boldy. Áli esimde, keńesti Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń fılologııa fakýltetiniń dekany, belgili ǵalym Qanseıit Ábdezuly júrgizip otyrdy. Opponentterim osal emes. Akademık, Qaınekeıdiń qadirli shákirti Serik Qırabaev jáne Qostanaı pedagogıkalyq ınstıtýtynyń oqytýshysy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Serikbaı Ospanov. Zalǵa otyzǵa jýyq múıizi qaraǵaıdaı doktorlar jınalǵan. Ǵylymı eńbekke pikir de ashyq túrde aıtylyp, suraq ta qoıylyp jatyr. Tursekeń jetekshi retinde júıeli, Jarmaǵanbetov árýaǵyn kótere kósildi.
− Qaıda barasyz, qorǵaýshy eńbegine baǵa berip, túıindi sózińizdi aıtpadyńyz ǵoı, − dedi keńes tizginin ustap otyrǵan ǵalym. Tursekeń minbege qaıta oralyp, mıkrofonǵa aýzyn taqap:
− Qorǵaýshynyń taqyrypqa baılanysty kitaby, monografııalyq eńbegi de jaryq kórgen. Naǵashybaı Muqatovqa daýys bermeı baıqańdar, sodan keıin kóreıin senderdi, − dedi zalǵa qarap. Ázili de, shyny da osy. Bári ózin syılaıtyn inileri, áriptesteri. Tursekeńniń sózi tolyǵynan qýattaldy. Tursekeń 60 jyldyq mereıtoıyma da mártebeli meıman retinde qatynasyp, aǵalyq salıqaly sózin aıtty. Osy saparda biz Jankeldın aýdanyndaǵy Ahmet Baıtursynulynyń alystaǵy aýylyna deıin bardyq. Taǵy da Tursekeńniń qýat-kúshine, shıraq qımylyna, sergektigine tántimin. Avtokólik keńsharǵa, eldi mekenge, qalyń jurtshylyq jıylǵan jerge sál aıaldasa boldy, qoıyn dápterine qol sozady. Uly Ahańa, ulttyq ádebıetke, el tirligine baılanysty jergilikti jerlerdegi derekterdi jalma-jan qaǵaz betine qondyrady. Saýal tastap, jaýaptaryna da qanyǵady. Ásirese, aýyl irgesindegi jibek jelmen baıaý tolqyǵan Aqkól jaǵasyna barǵanda Tursekeń men О́mirhannyń tereń tebirenisin ábden sezindim.
− Bizde de arman joq. Uly Ahańnyń tabany tıgen topyraqty basyp, uly Ahań túsken kólge shomylyp júrmiz. Bul qasıetti kún eshqashan qaıtalanbaıdy. Bárimizdi birtýar tulǵanyń árýaǵy jebep júrgeı, − deıdi olar.
Tursynbek aǵa Aqmola oblysynda týsa da búkil qazaqqa ortaq perzent. Ony eshkim jatyrqamady. Joly túse qalsa Kókshetaý kókke kóterdi, Qaraǵandy ystyq qushaqqa orady, Qyzylorda keremet qurmettedi, Qostanaı qushaǵyna baýrady, Shymkent shyn baýyr tutty.
El ishinde ǵylym kandıdattary, doktorlar jaýynnan keıingi sańyraýqulaqtardaı qaýlap, qaptap ketti degen kúbir-sybyr bar. Negizsiz emes. Jalpy, ǵalymdar ǵana emes, maıtalman mamandar kez kelgen salada neken-saıaq. Júris-turysy, bilgirligi, kózqarasy, qabileti Tursekeńe uqsas ádebıettanýshylar, shákirtter barshylyq. Erte kóz jumǵan Baqytjan Maıtanov umytylar, ma sirá. Túrkistannyń tórine jaıǵasqan zııaly jan, talantty ǵalym Qulbek Ergóbektiń bıik eńsesi birazynan oqshaý tur. Kúnde kórisip, aǵa-ini arasyndaǵy aqjoltaı syılastyqtan dostyqqa aýysa bastaǵan qazaqy qalyń qasıetti Tursekeń men О́mirhan arasynan ylǵı kórdik. О́z basym shyn mánindegi doktorlarǵa aıryqsha qurmetpen qaraımyn.
Tursekeń ádebıet aýylynda júrgen, ózimen syılas inileriniń kóbin bir áke-shesheden týǵandaı sezindi. Talantty aqyn Serik Turǵynbekulynyń Astana qalasynda 60 jyldyq mereıtoıy qurmetine ótken shyǵarmashylyq keshte sheshile, shabyttana, aǵynan aqtaryla sóılegeni esimde. − Seriktiń óleńderin oqyp turamyn. Kitaptarynyń bárin túgeldeı paraqtadym. Sáken Seıfýllın arqyly da ekeýmiz tamyrlaspyz. Ásirese, Seriktiń lırıkalyq óleńderge qosa, epıkalyq kólemdi týyndylarǵa qalam tartýy qýanarlyq. Keıki batyr, Sáken Seıfýllın týraly jazǵan dastandary dabyldap tur.
Estýimshe, Qulbek Ergóbek kandıdattyq dıssertasııa qorǵap turǵanda da Tursekeń talantty shákirtin kókke kótere ún qatypty. − Ǵylymı eńbektiń jazylý stılinde, zerdeleýinde, paıymdaýynda esh kinárat joq. О́te joǵary deńgeıde. Osy úlgidegi eńbek avtorlaryna birden doktorlyq ataqty nege bermeımiz?
Ol jyldary da ádebıettanýshylar arasynda qyzǵanysh oty qyzaryp turǵan. Biraq shyn talant tas jarary belgili. Báribir Qulbek shákirti quıǵyta shapty. О́ziniń qarymyn qabiletimen dáleldedi.
Tursekeń jas kezinde Aqmola oblystyq qazaq teatrynda akter bolyp ta qyzmet istegen. Bylaısha aıtqanda, adamdardyń ishki jan dúnıesine negizdelgen oılaryn erte qalyptastyrǵan. Kisi tanýdan qapysy joq. Jaqsyǵa jolyqsa beıne kóktemdeı kóriktenip, jazdaı jaıdarylanyp, shýaqtaı shyraılanatyn. Birdeńe unamaı qalsa qabaǵy qatýlanyp, eki kózi sharasynan shyǵa úlkeıińkirep kórinip, bet álpeti qubylyp, tabanda teńeý sózderdiń talaıyn tabatyn. Bet-júzge qaramaıtyn. Alla, ata-baba nusqaǵan joldan basqa jaqqa burylmaıtyn.
Ataqty jannyń rýhanı baılyqqa negizdelgen ózekti jaılar kókeıin mazalaǵan sáttegi janaıqaıy tipti bólek.Ádebıet áleminiń boztorǵaıy tárizdi tynymsyz shyryldady. Ǵalymdardyń ishinen sýyrylyp shyqqan buqaralyq aqparat quraldarynyń belsendi avtorlarynyń biri osy kisi boldy. Gazetterdi alyp oqyǵanda tanymal tulǵanyń suhbat, maqalalary kózge tústi. Qazaq radıosynda ádebıetshi retinde fılosofııalyq oı-tolǵamdaryn aıtyp, damylsyz sóıledi. Teledıdar arnalaryna kóz tikseńiz, taǵy da salıqaly sózderinen sýsyndadyq.
Tursynbek aǵanyń eń joǵary laýazymy − QazMÝ-de fılologııa fakýltetin basqarǵan jyldary. Odan ári iri mansap, kóteretin kran izdep áýrelenbedi. Onyń esesine barlyq tııanaqty eńbegin, iri izdenisin, kólemdi, kórnekti shyǵarmashylyq jumysyn ǵıbraty ǵajaıyp ǵylym baǵytyna burdy. Eshqashan ósirip, ókirtip ótirik aıtpady. Aqıqat úshin alty alash arystarynyń barlyǵy da belsendi kúresti. Tursekeń azaby, aýyrlyǵy, qınalysy kóp bolsa da sol jolmen taısaqtamaı týra júrdi.
Áli esimde, Tursekeńniń 85 jyldyǵyna jurt jumyla kirisip, máre-sáre toılady. О́zi uzaq jyl jemisti jumys istegen QazMÝ-de ótken mereıli májilisti kim umytar. Sol jıynǵa Qostanaıdan tanymal tarıhshy, doktor Amanjol Kúzembaıuly ekeýimiz baryp, bireýimiz qara sózben, ekinshimiz óleńmen mereıtoı ıesin izgi nıetten quttyqtadyq.
О́kinishke qaraı, bul meniń belgili ǵalym Tursynbek Kákiulymen sońǵy kezdesýim eken...
Naǵashybaı MUQATOV,
aqyn, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty