Izgilikke bastaıtyn ilim

Sonyń bárin kóretin kózi, uǵatyn jany, saraptap qabyldaıtyn paıymy bar qoǵam bolmasa ne jańǵyrady, shýlap júrip neni jańǵyrta alamyz?!. Bul baǵdar, bul baǵyt qur naýqanǵa, daby­raly merekege kónbeıdi. Bul áriden oı­lap, beride jumys istep, nátıjesin bo­lashaqtan kútetin úlken sana tóńkerisi.

Jasyratyny joq, zaman yrqyna qaraı adam ózgerdi. Qarym-qatynas, kózqaras, tər­tip, tal­ǵam... bəri basqasha qazir. Jə­ne jaqsy jaqqa qa­raı emes, ke­risinshe ketip bara jatqandaı. El­ba­­synyń kók­­se­geni – osy jaǵ­daıdy ońaltý, sol ar­qy­ly or­ta­myzǵa rýhty oraltý. Ar-oj­­dan qadalary durys qa­ǵyl­ǵan jəne shaı­qal­mas­taı nyq tur­ǵan qoǵamda ǵ­ana mamyrajaı ómir ornamaq. О́kinishke qaraı, sol qa­dal­arymyz qulaý­dyń aldynda turǵan sı­ıaq­­ty kórinedi maǵan.

Ne isteý kerek? 

Eń birinshi, mekteptegi tərbıe jumysyn qada­ǵa­laý kerek. Qadaǵalaıtyndardyń ózderi durys adam­dar, ıaǵnı ulttyq tər­bıe­niń ýyzyna jaryp ós­ken, óziniń ada­mı-ımanı qasıetteri synnan ótip tur­ǵan, túsinigi bar adamdar bolýy kerek. Qa­ǵ­az­dyń betimen emes, adal nıetimen ju­­mys isteı alatyn kadrlar maıdanǵa shy­­ǵýy kerek. 

Iə, bul – maıdan.

Shynaıylyq pen jasan­dylyq, ult­jan­­dylyq pen qan­syzdyq betpe-bet kelgen rýhanı maı­dan. Biraz jyl mektep basqaryp, ulttyq tərbıe mańyzdaryn ul men qyzdyń sanasyna synalap sińirý maqsatyn aldyma qoıyp eńbek ettim. Ujym­dy da soǵan jumyldyrdym. Halyq joǵy ta­­byl­­ǵan­daı qýandy, myqtap qoldady. Nə­tı­­je­le­rdi saraptaýǵa kómektesip, osy mek­tepte oqyp júrgen bala­l­arynyń boıy men oıyn­daǵy ózge­rist­erdi talaı ata-analar jınalys­tarynda əń­gi­melep be­rip júrdi. Stýdent bol­ǵandar keı­in «Se­n­derdi qa­laı tərbıelep tastaǵan» dep qatarlastarymyz tań qalady dep kúlip aıtyp ketip júrdi. Sondaǵy meniń əsi­rese qadaǵalaıtynym – adamgershilik, peı­il tərbıesi edi. Halyq danalyǵynyń bastaýynan bas aldyrmaı «sýǵaryp» otyrý. Sheshen de, ýaǵyzshy da, «kórneki qural» da bolýǵa týra keldi. Biraq, sana­­ny qalyptastyrýda da, maqsatqa jetýde de eń negizgi qarý − tərbıe eken­di­gine kózim jetti. «Maı­dan» deıtin se­be­bim, ózinen basqasha oılap, qaǵazdy bas­qasha jazǵandy kem ıakı durys emes adam­ǵa sanaıtyn «sho­laqbelsendilermen» ar­­pa­­ly­­sýǵa da týra kelip jatty osy jolda...

Ekinshiden, tərbıe – óte kúr­deli, kózge kó­riner-kó­r­inbes­teı mysqaldap sińiri­le­tin uzaq merzimdi joba.

Oǵan deıingi «sirisi qısyq basylyp ketken» mynaý qı­syq qalyptaǵy eresek­ter­di qaı­temiz, al? 

Mine, osy jerde zańnyń kómegi kerek. Mem­le­kettik mekemede isteıtin adam­dar­­dan talap eti­le­tin arnaıy adam­ger­­shilik kodeksi bolýy kerek. Qoǵamdyq keńes­ter­diń aıasy keńeıtilip, qoǵamnyń óz yq­paly, talap-tərtibi qalypqa ke­le­tindeı tetikter oılastyrylýy qajet. Adam qaraýǵa uıalatyndaı bıýrokrat, órkóki­rek, zııankes mamandardy tezge salyp, baǵalap oty­ratyndaı kúnge jetýimiz kerek. Biz keshegi ót­ken aǵalardyń izgiligin nege joqtaımyz? Sebe­bi búgingi kún sol izgi­likke zarmyz. Abzal­dyq­ty pir tut­qan aza­mat­tarymyz saý­saqpen sanarlyq qa­na. Ba­ra-bara olar da bolmaı qala ma degen de qaý­pim bar. Sebebi sondaı adamdar kóbine kóre almaý­shy­lyqtyń, qysastyqtyń qurbany bolyp ketýde. Qysqasy, rýhanı jańǵyrý syrtqy kórinispen emes, ishki mazmunmen ba­ǵa­la­nady. Ishine úńilip kóreıikshi qoǵa­my­myzdyń da, ózimizdiń de.

Darıǵa MUShTANOVA,

Qazaqstan Respýblıkasy bilim berý salasynyń qurmetti qyzmetkeri,  aıtys ardageri

Oral