Boyce Thompson ınstıtýty: Almanyń otany − Alataý

Ǵalymdar alma túrleriniń DNK tizbegin zerttep, olardyń shyǵý tegine úńilip kóripti. Sa­raptama nátıjesi jeńsik je­mistiń qazaq topyraǵynan shyq­qanyn kórsetken. Olardyń habarlaýynsha, kúndelikti jep júrgen alma túrleri álemge Uly J­ibek joly arqyly tarap, ár mezgilde túrli ózgeristerge ushyrap otyrǵan kórinedi. 

Nature Communications ǵy­lymı jýrnalyna jarııalanǵan maqalaǵa súıensek, qazirgi tań­da almanyń kóne túrine jata­tyn birneshe tuqym bar. Boyce Thompson ınstıtýtynyń zert­teýshileri solardy qosqanda almanyń 117 túrine saraptama júrgizipti. Tipti, Eýropa men Qytaıdaǵy almalardan bólek, olardyń Amerıkada ósetin «atalastaryn» da zertteý nysanyna qosypty. DNK saraptamasy solardyń bári Alataýdyń baýraıynda ǵana ósetin Sıvers tuqymyna tıesili ekenin dálel­degen. Ǵalymdar almanyń dámi men kóleminiń ózgerýin onyń túrli jaǵdaıda ósýi men kóp­jyldyq evolıýsııanyń áseri ekenin aıtyp otyr. 

Zertteý júrgizýge muryn­dyq bolǵan Boyce Thompson ınstıtýtynyń professory Djangjýn Feıdiń pikirinshe, almany jersindirý eki baǵytta júrgen. Ǵalym 10 myń jyldaı buryn Uly Jibek jolymen Qytaıǵa jáne Eýropaǵa baǵyt alǵan kerýen qyzyl jemisti óz­derimen ala ketkendigin aıtady. Buǵan deıin birneshe zertteý jumystarynda da almanyń ota­ny Alataý ekeni habarlanǵan bolatyn. Sondaı jumystardyń biri Nature Genetics jýrnalyna jarııalandy. 

Sıvers almasy týraly eń alǵash jazǵan nemis ǵalymy Io­gann Sıvers bolatyn. Jemis ataýynyń zertteýshi atyn alýy da sondyqtan. Professor Aımaq Janǵalıevtiń derekteri boıyn­sha, Sıvers almasy negizinen Jońǵar Alataýynda, Ile Ala­taýyn­da, Qarataýda, Talas Ala­taýynda, Tarbaǵataıda keń tara­ǵan. Búgingi tańda atalǵan jemis túri joıylyp ketýdiń aldynda tur. 

Alma zamanaýı as mázirinde eń kóp kezdesetin jemis sanalady. Búgingi tańda álem boıynsha 85 mıllıon tonnaǵa jýyq alma óndiriledi eken. Kofeniń otany Brazılııa, júgeri Amerıkadan taraǵan dep jatamyz ǵoı. Sol tizimge almanyń otany Alataý ekenin qosý artyq etpeıdi. 

Birneshe jyl buryn Qazaq­standy álemge tanytatyn brend tóńireginde biraz pikir­talas bol­ǵan edi. Biri «Altyn adam­­dy» usynsa, kelesisi qazaq­tyń qara dombyrasyn jón kórdi. Degenmen, keıingi kezde júr­gizil­gen ǵylymı-zertteý­ler Qazaq eli­niń brendin anyqtap ber­gen tá­rizdi. Endeshe, búkil álem mo­ıyn­daǵan almany Qazaq­standy álemge tanytatyn brendke aınal­dyratyn kún týdy. 

Abaı Asankeldiuly,  «Egemen Qazaqstan»