Eýrazııanyń apaıtós dalasynda bizdiń babalarymyzdyń tabany tımegen jer joq shyǵar. Basqasyn bylaı qoıǵanda, HI ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ómir súrgen Deshti Qypshaqtyń áıgili hany hám daryndy qolbasshysy Artyq Saryhanuly deıtin adam bolǵan. Ony orys jylnamalarynda «Otrok han» dep jazady. Osy Artyq hanzada 1118 jyly Grýzııa patshasy Dáýittiń jalynyshty shaqyrýymen 45 myń sarbazyn bastap baryp, gúrjilerdi joq qylýǵa kelgen ózinen bes ese kóp (300 myń) parsy áskerin oısyrata jeńedi. Sóıtip, ol jerde segiz jyldaı turyp, týǵan dalasyna qaıtady. Qazir osy shaıqas bolǵan jer grýzınderdiń máńgi táý eter tóbesi, bizshe aıtqanda «kıeli oryny».
«Katalon kartasy»
Qysqasy, myna turǵan orys dalasy, onyń arǵy jaǵyndaǵy Qap taýlarynyń qyrqa-qolatynda jaýynger túrki-qypshaqqa qatysty tarıh kóp. Osy oraıda, joǵarydaǵy babalar jortqan jolmen júrip, Uly Dala tarıhyna qatysty derekterdi túgendep, qaıtqan «Babalar izimen» atty ekspedısııa músheleri ótken sársenbi kúni Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde baspasóz máslıhatyn ótkizdi.
Ekspedısııa basshysy, tanymal mesenat Sapar Ysqaqovtyń aıtýyna qaraǵanda, bul sapar óte paıdaly bolǵan. «Júrgenge – jórgem» degendeı ekspedısııa músheleri áýeli, qazaq dalasyn kókteı ótip, Reseı, Ázerbaıjan, Armenııa, Grýzııa, Ýkraına, Moldavııa, Slovenııa, Belarýs, Lıtva, Polsha, Germanııa, Fransııa, Vengrııa, Italııa, Vatıkan, t.b. elderin aralap, tól tarıhymyzdy túgendepti.
О́zbek hannyń beınesi
Saıahatshylardy joǵaryda Artyq hanzada jeńis týyn tikken tóbe basynda Grýzııa úkimetiniń basshysy ózi kelip kútip alypty. Ol: «Búgingi táýelsiz Grýzııa Deshti Qypshaq hany Artyqqa aıryqsha qaryzdar», degen eken.
Jánibek hannyń beınesi
Budan basqa asa qundy dúnıe, saıahatshylar Eýropa sapary kezinde Uly Dala tarıhyna qatysty kartalar tapqan. Atap aıtqanda, 1375 jyly Venesııada jasalǵan qazirgi tańda tolyq nusqasy Parıj qalasynda saqtalǵan «Katalon kartasy». Bul karta kezinde eýropalyq saıahatshy-barlaýshylar qolymen syzylǵan. Kartada qazaq hany Jánibektiń aty-jóni jazylǵan beınesi bar eken. Ekinshi karta «Antonıo Dýlsert» dep atalady. Bul 1339 jyly jasalypty. Munda qazaqtyń О́zbek hanynyń sýreti jáne Deshti Qypshaq ordasynyń týy beınelengen.
«Antonıo Dýlsert» kartasy
Úshinshi karta – Stralenberg Iogan kartasy. Buny 1730 jyly shved ofıseri jasaǵan. Kartany óz kózimen kórip paıymdaýshy geografııa ǵylymdarynyń doktory Ordenbek Mazbaevtyń pikirinshe, bul qujatta qazaq handyǵy jáne qazaq rýlarynyń ornalasýy jaıly málimetter kóp jáne joǵarydaǵy eki kartadan búgingi etnostar aýmaǵynyń taralýyn ańǵarasyz deıdi.
Deshi Qypshaq handyǵynyń týy
Osylaı úlken sapardan týǵan jerge oralǵan saıahatshylar qazir 40 serııadan turatyn derekti fılm jasap jatyr. Ony otandyq telearnalar arqyly halyqqa jetkizbek. Onyń syrtynda aldaǵy qyrkúıek aıynyń 13-nen bastap elorda tórinde «Deshti Qypshaqtyń ortaǵasyrlyq tarıhy» atty halyqaralyq ǵylymı konferensııa ótkizbekshi. Buǵan 25 memlekettiń túrki-qypshaq zertteýshileri keledi dep kútilýde. Konferensııamen qatar III halyqaralyq «The spirit of Desht-I-Kipchak» atty óner festıvali ótedi. Buǵan 36 elden 100-ge tarta ónerpazdar men óner ujymdary shaqyrylyp otyr. Bul ónerpazdar alǵashqy kúni qazaqtyń án-jyryn aıtyp saıysady, kelesi kúni óz eliniń ónerlerin kórsetedi.
Beken QAIRATULY, «Egemen Qazaqstan»