Qaısar qalypty, dara minezdi jan

Shyǵarmashylyq shyraıy Qazaq halqy joǵary deńgeı­degi eýropalyq mýzyka ónerin tanýda áli de kenje qalyp keledi. Olardy áli de elıtalyq óner sanap, qalyń qaýym qabyldaı qoımaıdy, sondyqtan án janryn­da kórinetin sazgerlerdiń ǵana aty ozyp, báıge alyp ja­ta­dy. Al klassıkalyq mýzyka­nyń qulaǵyn ustap, ulttyq ónerimizdi órge bas-tyryp júr­gen kompozıtorlardyń tany­mal­dyǵy qashanda kemshindeý bolatyny belgili. Sondyqtan negizinen klassıkalyq mýzyka jazatyn Jolaman Tur­­syn­baevtyń aldymen shyǵar­mashylyǵymen tanystyr­ǵandy jón kórdik. 

Jas Jolamannyń kompozı­tor­­lyq qabiletin birden tanyp, Qurmanǵazy atyndaǵy kon­­ser­vatorııanyń sazgerlik bóli­mine qabyldanýyna qoldaý bil­dirgen ataqty kompozıtorymyz Ǵazıza Jubanovanyń ózi bolatyn. Jolaman munda Qa­zaq KSR halyq ártisi, professor Anatolıı Bychkov synybynda tálim ala júrip, 3-kýrstan bastap orkestr­ge ar­nalǵan kúı-sımfonııasyn, vıolonchel men fortepıanoǵa arnal­ǵan varıa­sııalaryn, skrıpka men fortepıanoǵa arnalǵan «Jel­dirme» poemasyn, alt pen for­tepıanoǵa arnalǵan sonatasyn jáne t.b. jazdy. Osynda júrgende ol búgingi kúnniń jańa kompozıtorlyq tehnologııasyn, olardyń utqyr da utymdy jetistikterin meńgerýge qulash urdy, onyń elementterin óz týyn­dylarynyń keńistigine engizdi. S.Rahmanınov, S.Pro­kofev, D.Shostakovıch, G.Svı­rıdov jáne t.b. syndy HH ǵasyr­dyń ǵajaıyp kompozıtor­lar áleminiń tereńine boılady. Árıne, jas Jolamannyń alǵash­qy shyǵarmalary klassıkalyq týyndylar dep tanylyp, mamandar tarapynan joǵary baǵa alǵan deýden aýlaqpyz, biraq bilikti mýzykanttar joǵary baǵalap, konkýrstarda júlde alǵandary bar. Máselen, «Jeti­sý ánderi» vokaldyq sıkly Bú­kil­odaqtyq jas kompozıtorlar kon­kýrsynyń II júldesin alǵan. Sóıtip, qazaq mýzyka álemine óz únimen, óz qyrymen kelgen kompozıtor retinde konservatorııa qabyrǵasynda júrgende-aq ol ózin tanyta bildi.

Konservatorııany bitirip, Qa­zaq tele-radıo komıte­tinde odan aspırantýrada, «О́ner» baspasynda istep júrgen jyldarynda da Jolaman Tursynbaevtyń shyǵar­mashylyǵy sharyqtap, damı berdi. О́leńderin qazaq­­tyń belgili aqyndary Sh.Sma­hanuly, J.Ábdirashev, M.Áý­bákirov, H.Erǵalıev, E.О́te­tileýov, A.Asylbekov, E.Elý­baev, E.Sháımerdenov jáne t.b. jazǵan «Kóz nuryndaı Ota­nym», «Toı bastar», «Esil boıy – Qyzyljar», «Maıdanger mırasy», «О́mirimiz án dastan», «Tý­ǵan jer», «Aq jańbyr» jáne t.b. ánderi radıo-teledıdardan jıi shyrqalyp turatyn. Sondaı-aq, ish­ki dúnıesi tylsym ıirimderge, bııazy jeńil ázilge, shyrqaý áýen­ge toly keıingi jyldary tý­ǵan «Aıgúlim», «Bizdiń aýyl, Besterek», «Tusaýkeser» (sózi A. Asylbektiki), «Saryarqa saı­ran jerim-aı», (sózi M.Ju­ma­­baevtiki), «Torańǵul», «Araı­ly­ Astana», «Meńgeser» (sózi S.Tur­ǵynbekulyniki), «Esilim», «Qy­zyma» (sózi E. Shaımer­de­novtiki), «Jyraý áni» (sózi  Q.Shań­­­ǵyt­baevtiki) ánderi tyńdarman júregine jol tap­qan. Bulardyń arasynda da túrli respýblıkalyq konkýrs­tarda júlde alǵandary bar. Osy jyldarda J.Tursynbaev kom­pozıtorlar odaǵynyń mú­shesi ǵana emes, KSRO jáne Qa­zaqstan Kompozıtorlar odaǵy bas­qarmalarynyń múshesi de bolyp saılandy. 

О́nerli ortanyń ortań qol­daı ókili bolyp júrgen ómiri­niń osy kezeńinde Jolaman Tur­synbaev klassıkalyq mý­zy­ka janrynda da súbeli dú­nıe­ler týdyrdy. Sonyń ishin­de, 1983 jyly Qazaqstan kom­po­zıtorlaryń VII sezinde al­ǵash oryndalǵan jeti bólimdi «Baı­qońyr baspaldaqtary» oratorııasy (aqyn Juban Molda­ǵalıevtiń poemasy boıynsha) kórermenderdiń yqylasyna bó­lenip, mýzyka mamandary ony otandyq kompozıtorlardyń kan­tatalyq-oratorııalyq mýzy­ka salasyndaǵy sońǵy onjyl­dyqtaǵy oljasy dep tanydy. Belgili kompozıtor, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Balnur Qydyrbek bul týraly: «Meniń paıymdaýymsha, kóp jyldar boıy kantata-oratorııalyq janr­ǵa tyń kózqarastyń joqty­ǵynan oǵan jaqyndaýǵa eshkim­niń júregi daýalamady. Bul qa­tarda óz ereksheligimen, jańa­shyldyǵymen kózge túsetin Jo­laman Tursynbaevtyń kantatasyn aıtýǵa bolady», dep jaz­dy. 

Keıin kompozıtordyń sha­by­ty­nan úsh aktili «Tóle bı» operasy (lıbrettosyn jaz­ǵandar Ákim Tarazı men Qa­dyr Myrzalıev), skrıpka men sımfonııalyq orkestrge ar­nal­ǵan úsh bólimdi «Astana áýen­deri» atty konserti dúnıege ke­lip, otandyq kompozıtorlar ishinde tuńǵysh ret shertpe kúı tabı­ǵatynyń ıntonasııalyq áýe­nin, oınaý ereksheligin qol­dandy.

Kompozıtordyń «Qyzqa­ra­ǵaı» (óleńi M. Áýbákirovtiki), «Biz­diń aýyl Besterek», «Tóle bı­diń batasy», «Ulbıkeniń sońǵy áni» (A. Asylbek), «Aınalaıyn, Qy­zyljar», «Astana arýlary» (S. Turǵynbekuly), «Tarazym» (M. Joldasbekov), «Arman-aı», «Dosqa syr» (Sh.Sarıev), «Batyr babam – Baýyrjan» (О́.Oralbaev), «Elimniń sende ajary» (R.Onaeva) ánderi halyq arasyna keńinen tanymal boldy. 

Jolaman Tursynbaev mýzy­kant qana emes azamattyq pozısııasyn da berik ustanyp, qoǵam­dyq mindetin de belsendilikpen atqaryp júrgen jan. Ásirese, otandyq patrıotızmniń orny­ǵýyna ol óz tarapynan súbeli úles qosyp keledi. Osy qatarda Tó­le bıdi nasıhattaý, Jeltoqsan batyry Qaırat Rysqulbekovti tanyta túsý, Er Jánibek, Beket ata, Ulbıkeni urpaqqa úlgi etý sarynynda jazylǵan birneshe shyǵarmalary bar. 

Onyń 3 aktili, 5 sýretti «Araı­­ly Astana» mıýzıkli (lıbrettosy – Sh.Qusaıynov pen Sh.Sarıevtiki) 2013 jylǵy Res­pýb­lıkalyq «Táýelsizdik tol­ǵaýy» konkýrsynyń I dárejeli syılyǵyn, qazaq halyq aspaptary orkestrine jazylǵan «Kıik qyr­ǵyn» poemasy da 2014 jy­ly osy konkýrstyń I syı­lyǵyn ıelendi. Al 2012 jy­ly «Abylaıdyń Aq úıi» poemasy (óleńi О́.Oralbaevtiki) «Táýelsizdik tolǵaýy» konkýr­sy­nyń II dárejeli syılyǵyn al­ǵan edi.  Mine, búgingi tańda ata jasyn alqymdap júrse de zar kú­ıin­degi kompozıtordyń shy­ǵar­mashylyq tabystary qysqa­sha aıt­qanda osyndaı.    О́rge bastaǵan ómir baspaldaqtary Barlyq adamnyń tulǵa retin­de qalyptasýyna týǵan jer men ósken ortanyń áseri mol bolady. Jolaman «aq baltyrly aq qa­ıyńdary» syńsyǵan, aıdyn kólderi jarqyraǵan, jasyl shalǵyny belýardan keletin eli­mizdiń qıyr teristiginde, ta­bıǵattyń sulý ólkesinde dú­nıege kelgen. Alaıda, bul ól­keniń jazy sulý, jaıly, jomart bolǵanymen qysy qytymyr bo­lyp, qyrkúıek aıynan bas­tap soqqan qara sýyǵy adamdy búristirip, kúshenshekke aı­nal­dyryp jiberetini jıi bola­dy. «Alty aı jaz, alty aı qys bolady» deıtin ólke osy. Jo­laman Tursynbaev shyǵar­mashylyǵynda birde sulý, jaz­daı jaıly, mamyrajaı mýzy­kalar bolsa, birde ashýly, naızaǵaıdaı jarqyldap, tyńdaýshynyń kóńilin san alýan­ qalypqa túsiretin drama­týr­­gııalyq qaqtyǵystarǵa to­ly áýen­der bolýy týǵan jer tabı­ǵatynyń óner­paz sana­sy­nyń qalyptasýyna áserinen bol­sa kerek. 

Jókeń ósken ortada qaımaǵy buzylmaǵan shaǵyn qazaq aýyldary kóp jáne olar bir-birine jaqyn ornalasqan. Biraq keıin qazaq aýyldary qysqartylyp, janyndaǵy irirek mekenderge sińirilip ketti. Jolaman Tur­syn­baevtyń «Mereke» aýyly da keıin «Jekekólge» qosylyp, irilendirilgen. Qalaı desek te Jókeńniń ósken ortasy taza qazaqy qalypta boldy. 

Jolaman 7 jyldyq mektepti támamdaǵan soń Qyzyljar qala­syndaǵy bastaýysh mektepterge muǵalimder daıyndaıtyn pedagogıkalyq ýchılıshege tú­sedi. Osy oqý ornynyń kom­po­zıtordyń ómirinde alatyn orny erekshe. Sebebi, ol Jola­mannyń mádenı-rýhanı aıasynyń qalyptasýyna, mýzyka degen qasıetti uǵym álemine enip, onyń bıiginde shyrqaý armanyna qulash urǵyzǵan qutty oqý orda bolady. Bolashaq kom­pozıtor osynda alǵash ret mý­zykalyq saýatyn ashyp, fortepıano, mandolına, dombyra aspaptarynda oınaýǵa úırenedi, jeke solıst retinde de, horda da án aıtady. Ýchılıshe kórkemóner úıirmesi deńgeıiniń joǵary ekenin kompozıtor Georgıı Svı­­rıdovtyń birshama kúrdeli týyndysy «Patetıkalyq oratorııasyn» osyndaǵy hordyń Qazaqstanda tuńǵysh oryndaýy­nan ańǵarýǵa bolady. 

Oqý ornynda tamasha ánshi, áýesqoı kompozıtor Mádilhan Esmaǵambetov te ustazdyq etken. J.Tursynbaev osy ustazynyń yqpalymen kompozıtor bolýdy qalap, óziniń alǵashqy týyndysy «Qoshtasý valsin» jazady... 

J.Tursynbaevtyń úlken óner jolyna túsýi Abaı atyn­daǵy aka­de­­mııalyq opera jáne balet teatrynyń vokaldyq-hor stýdııasynda oqyǵan jyldarynda boldy. Ol E.Brýsılovskııdiń «Qyz Jibek», A.Jubanov pen L. Hamıdıdiń «Abaı», M.Tóle­baevtyń «Birjan-Sara», N.Jı­ganovtyń «Altynshash» jáne t.b. operalardyń horynda án aıtady. Hor artısterin daıyndaıtyn 2 jyldyq osy oqý ornynda daýys qoıý ustazy, teatrdyń jetekshi án­shisi Klavdııa Boboshkoǵa Jolaman ózi shyǵarǵan tól týyn­dyla­ryn alǵash ret kórsetedi. Adam­gershiligi mol, janashyr adam ony qolynan jetektep otyryp, Qurmanǵazy atyndaǵy ult­tyq konservatorııanyń jas us­tazy Ǵazıza Jubanovaǵa áke­ledi. Ol Jolamannyń shy­ǵar­malaryn muqııat tyń­dap, konservatorııanyń kompo­zı­torlyq bóliminde mindetti túrde oqý kerektigi týraly keńes berip jáne óziniń naqty kómegin kór­setedi. Osynyń arqasynda Jo­laman konservatorııanyń kom­pozıtorlyq bóliminiń stýden­ti atanady. Ǵazıza Jubanova sııaq­ty abzal jannyń úmitin Jolaman Tursynbaev toly­ǵymen aqtady dep aıtýǵa qaqy­myz bar, óıtkeni ol búgingi tańda bıik kásibıligimen, jasampaz eń­begimen Qazaq eliniń rýhanı kelbetin ashatyn sanaýly azamatynyń biri boldy.

Kompozıtordyń halyq ara­­syna keń taraǵan súıikti ánderiniń biri «Qyzqaraǵaı». Kúmis kómeı ánshimiz Bıbigúl Tólegenovanyń oryndaýynda ra­dıo men televıdenıe arqy­ly respýblıkanyń barlyq óńi­rine taralǵan bul ándi sóz zer­geri, klassık jazýshymyz Ǵa­bıt Músirepovtiń ózi joǵary baǵa­laǵan.  Ánniń shyǵý tarıhy da qy­zyq. 1981 jyldyń jazynda Ǵabıt Músirepovtiń týǵan jeri – Soltústik Qazaqstan obly­syndaǵy Jambyl aýdanynyń Jańajol aýylynda jazýshynyń 80 jyldyq mereıtoıy ótedi. Oǵan Almatydan qazirgideı kóp adam­dyq delegasııa barmaı, sóz zergeriniń ózi tańdaǵan 5-6 adam ǵana eredi. Sonyń ishinde aqyn-jazýshylardan Ǵafý Qaıyr­bekov, Sáken Júnisov, Maqsutjan Áýbákirov, ǵalym Evneı Býketov jáne kompozıtor Jolaman Tur­syn­baev bolǵan. 

Ǵabeń aýylynyń tórinde qa­raǵaıly qalyń orman bar. Sonyń ishinde jalǵyz ósken, qalyń japyraqty, záýlim shyrsha tur. Janyndaǵy qaraǵaılardan moıyny asyp turǵan erekshe ásem óskin Ǵabeńdeı jany sezimtal sýretkerdiń kózinen tys qalmaı, ja­zýshy oǵan «Qyzqaraǵaı» dep at beredi. О́ıtkeni, onyń ma­ńyna ózge ózindeı aǵash ós­pe­gen, demek atalyq tozań bolmaı, uryqtanbaǵan. Kezinde Bý­ra­baı orman sharýashylyǵy tehnıkýmyna sabaq bergen, bıologııadan habary mol Ǵabeń osylaı topshylap, muny «qyzqaraǵaı» dep ataǵan sııaqty. Osy áńgime klassıktiń serikterine de qatty áser etedi. Oǵan arnap bá­ri de shyǵarma jazýdy, al ánin aralaryndaǵy jalǵyz kompozıtorǵa júkteıtindikterin aı­typ, daýryǵady. О́zine júk­telgen mindettiń aýyr ekenin jan-tánimen sezingen Jolaman Tursyn­baev ta qatty tolǵanady. Jat­sa da, tursa da án áýenin izdep, jal­ǵyzsyraǵan qyzqaraǵaıdyń muńy sezimtal júregine maza bergizbeı, shabyt izdep sharq urady. Aqyry án týady. Al sózin Maqsutjan Áýbákirovke shy­ǵartady. «Aýlynda bar aǵa­nyń Qyzqaraǵaı, О́tpes adam qa­synan bir qaramaı», – dep bas­talatyn án osylaı týǵan. Qazirgi tilmen aıtqanda keıin ol Jańa­jol aýylynyń ǵana emes, jalpy Soltústik Qazaqstannyń brendine aınaldy...

Mine, bul bir ánniń ǵana tarıhy. Kompozıtordyń áńgimelerin tyńdap otyrǵanda osyndaı qan­shama týyndylarynyń qyzyqty tarıhyna qanyqtyq.  Jolaman Tursynbaev bar­lyq sanaly ǵumyryn ózi súıgen óner jolyna arnaǵan. Eńbek jo­lyn Qazaq radıosynyń mýzy­kalyq bas redaksııasynda bastaǵan ol keıin respýblıkalyq «О́ner» bas-pasyna aýysyp, on­da qatardaǵy qyzmetkerden bas redaktordyń orynbasary baspaldaqtaryna deıin kóte­rilgen. Odan memle­ket­tik teledıdardyń mýzyka redak­­sııasynyń bas redaktory bolyp, bul jerden Jeltoqsan oqı­ǵasyna belsene qatysýshy Hasen Qojahmetti qyzmetke al­ǵany úshin qýdalanady. Jókeń óz ómiriniń 21 jylyn Mádenıet mınıstrligindegi qyzmetterge arnady. Munda ol bas mamannan basqarma bas­tyǵy sııaqty laýazymdardan ótedi. Keıin Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy ulttyq opera jáne balet teatrynyń mýzykalyq-ádebıet bóliminiń meńgerýshisi bolsa, qazir «Astana Opera» Memlekettik opera jáne balet teatry mýzykalyq-ádebıet bóliminiń mýzyka zertteýshisi bolyp qyzmet etýde.     

Kompozıtordyń uzaq jyl­ǵy jemisti eńbegi joǵary baǵa­lanyp, oǵan «Qazaqstannyń eń­bek sińirgen qaıratkeri» ataǵy, «Qurmet» ordeni berilgen. Sony­men qatar, ol Jambyl atyn­daǵy Halyqaralyq syı­lyq­tyń laýreaty, birneshe mere­kelik medaldardyń ıegeri. Qaz­ir ol Maǵjan Jumabaevtyń «Batyr Baıan» poemasy boıynsha osy attas eki aktili, úsh kartınaly opera jazý ústinde. 

Halqynyń baı rýhanı bolmysyn boıyna darytqan Jókeń jyldar jymyna qaısarlyqpen qarsy turyp, qashan kórseń de ómirge qushtarlyqpen, otan­súıgishtik joǵary leppen, Maǵ­jannyń «qalamymdy malyp jú­rek qanyna» degenindeı, jany­nyń eń túkpirindegi daryn qýa­tyn eliniń ıgiligine sýyryp berýge daıyn bolyp, jalyndap júredi. 

Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan»