Islam álemi jáne ǵylym

Islam dini tarıh sahnasyna shyq­qa­ly beri bilimge aı­ryqsha kóńil bóldi. VIII-XIV ǵasyrlarda bilim men ǵylymǵa arqa súıegen musylman órke­­nıeti álemniń ǵylymı, mádenı, rý­hanı ortalyǵyna aınalyp, bilim ıelerine erekshe qoldaý kórsetedi. Dinı negizderden nár alǵan ıslam mádenıeti óz­ge órkenıetterdiń ǵylymı je­tistik­te­rin qabyldap, olardy beıimdedi, ári qaraı damytty. Sol kezeńde bilim din­niń negizgi erekshelikteriniń biri boldy. 

Osylaısha, ıslam mádenıeti Batys órkenıetiniń damýyna zor yqpal etip, adamzattyń da­mýyna dańǵyl jol ashty. Arab jazýy ǵylym quraly ró­lin atqaryp, aqparat pen bi­lim oǵan deıin adamzat tarıhynda bolmaǵan aýqymda keń ta­raldy. 

Eń bastysy ıslam dininde aqyl men júrek arasynda qaı­­­­shylyq bolmady. Islam fı­losofııasy boıynsha qudaı zat­tardy adamdar oılansyn, pa­ıymdasyn dep jaratqan. Adam qudaı men zattardy tanýy úshin dinmen qatar sol zattar­dy – tabıǵatty zertteıtin ǵy­­­­lymdardy jaratqan. Orta­ǵa­­syrlyq Batysta bilimdi mo­ıyn­damaǵan din ǵylym­ǵa qarsy soǵys ashyp, dinı fanatızm, ınkvızısııa, soǵystar men ım­perıalızmge jol berdi. Qazir de musylmandar nadandyqtan, tar uǵym­dardan áli de qutyla almaı keledi. 

HIV ǵasyrdan keıin musyl­man álemi belgili obektıvtik sebepterge baılanysty damýda artta qaldy. Musylman aı­maǵynda aýyzbirshiliktiń bolmaýy, ıslamnyń keń peıildi, tereń rasıonaldy jáne rýhanı negizderiniń ornyna shekteýli, aıasy tar formalızmniń saltanat qurýy, syrtqy kúshterdiń joryqtary, Jibek jolyndaǵy halyq­aralyq saýdanyń toqy­raýy, Eýropadaǵy demo­grafııa­lyq ósim, kapıtalızm men ón­diristik tóńkeris sııaqty sebepter jatady. Jańa dáýirde musylman elderi túgeldeı derlik álemdik geosaıası alpa­ýyt kúshterdiń yqpalyna táýel­di bolyp, ǵylym damymady. 

Otarshylyq kezeńin basy­nan ótker­gen kóptegen mu­syl­man elderinde saıası, qu­qyqtyq, áleýmettik-ekono­mı­kalyq máseleler uzaq jyldar boıy sheshimin tappaı, Taıaý Shyǵysta úzdiksiz halyq nara­zylyǵynyń basty sebebine aınaldy. Aımaqta tarıhı jaǵ­daıǵa baılanysty bilim men ǵylym máseleleri ekinshi qa­tardaǵy problemalarǵa aınaldy. Keıbir musylman el­de­rindegi dinı radıkalızm na­dandyqpen qatar kedeılikten bas­taý alady. Al negizinde, damyǵan elderde bilim, ǵylym jáne teh­nologııanyń damýy adamnyń saıası-ekonomıkalyq qu­qyqtarynyń qor­ǵalýyna baılanysty ekeni belgili. 

Musylman elderi álemdegi ener­getıkalyq resýrstardyń úsh­ten eki bóligine, atap aıt­qanda munaı qorlary men gaz­­dyń 63%-yna ıelik etedi. Soǵan qa­ra­­mastan IYU-ǵa múshe 57 m­emleket halqynyń 26%-y kedeı, basym kópshiligi áleý­mettik-ekonomıkalyq da­­mý turǵysynan álemniń ór­kenıetti elderinen artta qal­ǵan. 

HH-HHI ǵasyrlarda ıslam áleminde demografııalyq dúm­pý oryn alyp, álem halqynyń tórtten bir bóligin quraǵanyna qaramastan bilim men adam kapıtalynyń sapasy tómen deńgeıde. Máselen, IYU el­derimen salystyrǵanda Eý­ropadaǵy zertteýshiler sany 10 ese kóp eken. Eýropada 1 mıl­lıon adamǵa shaqqanda ǵa­­lym sany 4651 kisi bolsa, musylman elderinde bul kór­setkish Túrkııa, Iran, My­syr, Ázerbaıjan, Qazaq­stan, Tý­nıs, Malaızııa sııaqty el­derdi sanamaǵanda 1000 ki­siden tómen. Túrkııa men Iran IYU elderinde jarııalanatyn ǵylymı zertteýlerdiń jar­tysyn qamtamasyz etedi. Al IYU-da shyǵatyn ǵylymı ma­qalalardyń úshten bir bóligi Malaızııada jarııalanady. Teh­nologııa eksporty salasynda Malaızııa IYU óndiretin ónim­derdiń 80%-yn syrtqa shyǵarady. Arab elderinen Týnıs pen Iordanııa ǵalym sany boıynsha alda keledi. Parsy-arab shyǵanaǵynyń baı elderi ǵylymı zertteýlerden góri ýnıversıtettik jáne di­nı bilimge qomaqty qoldaý kór­setýde. 

SESRIC uıymynyń zert­teýine sáıkes Islam ynty­maqtastyǵy uıymy­na mú­she elder álemde ǵylym men teh­no­­logııaǵa bólinetin qarjynyń tek 2,4%-y, patentterdiń 1,6%-yn jáne jarııalanymdardyń 6%-yn ǵana qam­tamasyz ete­di. IYU elderi ǵylymı zert­teý­lerge shamamen jylyna 30 mlrd AQSh dollaryn jum­saıdy. Al bul kórsetkish Reseıdiń ǵylymǵa bóletin bıýd­jetine jaqyn. IYU elderi IJО́ kórsetkishiniń 1%-yn ǵana ǵylym-bilimge jumsaıdy. Túrkııa men Iran ǵylymı zert­teýlerge shamamen 10 mlrd AQSh dollaryn bólip, mu­sylman elderiniń kóshin bastap tur. IYU elderiniń basym kóp­shiligi ǵylymǵa IJО́-niń 0,7 %-yn bóledi. Túrkııa, Týnıs, Iran, Malaızııa sııaqty elder kisi basyna shaqqanda ǵylymǵa eń kóp qarajat jumsaıdy. 

Qazirgi musylman elde­rin­­degi eń ózekti másele qo­ǵam­ men memlekettiń úı­le­sim­di, jan-jaqty damýyn­ qam­­­­­ta­masyz etetin bilim men­­ ǵylym salasy turalap, áleý­mettik jáne qaýipsizdik pro­blemalary beleń alýyn­­da jatyr. Musylman ále­minde turaqtylyq ornap, ǵy­lym men bilimge qaıta kó­ńil bólinýi, dúnıejúzilik qo­ǵam­dastyqqa ıntegrasııa­la­nýy úshin ıslamnyń tózim­diligi, ashyqtyǵy jáne pikir alýandyǵy týraly ja­ńa tu­jyrymdamalar men fıloso­fııaǵa muqtajdyq aıqyn sezilý­de. Ol úshin musylman qoǵamdary jal­py adamzattyq qundylyqtardy, ózge órke­nıet­­terdiń jetistikterin qa­byl­­daýǵa, jańa bilim men teh­­­no­logııa­ny úırenýge nıet ta­nytýy qajet. Mu­sylman áleminiń úshten bir bóligi jas-tar ekenin eskersek, ǵalamat áleýettiń baryn túsiný asa qıyn emes. 

Qazirgi musylman álemin­degi kúızelisten shyǵý, ke­deılik máselelerin sheshý qo­ǵamnyń bilim deńgeıi men tá­lim-tárbıesine tikeleı baılanysty bolmaq. Sondyqtan musylman áleminde adam men tabıǵat týraly jańa dúnıe­tanym qalyptastyryp, aqyl men júrekti teń ustaǵan ıslam­nyń keń kókjıegine qaıtý qajet. 

Qazaqstanǵa kelsek, elimiz ıslam áleminde bilim ındeksi bo­ıynsha aldyńǵy qatarly mem­leket. Sondaı-aq, IYU el­­deri arasynda Qazaqstan ǵy­ly­mı jáne ındýstrıaldy negiz­deri kúshti memleket­ter­ge jatady. О́ıtkeni, eli­miz­de saýattylyq deńgeıi jo­ǵa­ry, keńestik, ulttyq jáne ba­­tystyq bilim júıeleriniń ele­mentteri úılesim tapqan. Qazaqstan izgilik pen bilimge qushtar jastardy tárbıeleý arqyly ıslam áleminiń ıntellektýaldy jańǵyrýyna sep­tigin tıgizip, musylman ále­mine óz damý úlgisin usyna alady. 

Sondyqtan, EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń jabylý saltanatymen tuspa-tus oraılastyrylǵan jáne musylman áleminiń eń kókeı­kesti bilim-ǵylym máseleleri talqylanatyn IYU ǵylym jáne tehnologııa sammıtiniń Astanada ótýiniń úlken máni men áseri bolary daýsyz. 

Janat MOMYNQULOV, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, shyǵystanýshy