Petrarka men qazaq kitaphanasy

«...Kez kelgen qalamger kitapty sheksiz súıedi, bul – tabıǵı qubylys. О́ziniń jeke kitaphanasyn qaldyrmaǵan jazýshyny tarıhtan izdep tabý múmkin emes shyǵar. Ádette mundaı kitaphanalardyń taǵdyry óte qaıǵyly jaǵdaıda aıaqtalyp jatady. Eger urpaǵyna arnaıy tapsyrýmen úlken kitap qorlaryna qosylmasa,   ony sarań, beıǵam «muragerleri» talan-tarajǵa túsiredi. Baǵaly jádigerler shatyrlarda shashylyp, ıa árbir býkınısterde saýdaǵa túsip, kitapqa jany ashymaıtyndardyń qoldarynda toz-tozy shyǵady. Ádebıet zert­teýshileri olardy sarsańǵa túsip izd­ep taýyp, kitap jıegindegi qalamgerdiń es­ker­tpelerine jolyqqanda, jazýshy shyǵar­mashylyǵyna jańa maǵyna ústeıtin qundy pikirlerdi taýyp ta jatady. 

Petrarkanyń jeke kitaphanasynyń taǵ­dyry belgili ǵoı. 1374 jyly aqyn ómir­­den ozǵanda Eýropadaǵy eń baı kitap­ha­na bolatyn. Soǵys kezinde Italııa men Fran­­sııanyń qalalaryna alma-kezek kó­ship, bir bıleýshiniń qolynan ekinshisine aýy­syp júrdi. Per de Nolıak muqııat ka­­talogyn qurastyryp, uly gýmanıstiń oıyna jolyǵý úmitimen ár kitapty pa­raq­­taýmen bolǵan. Osyǵan uqsas Bır­ken­maıer Kopernıktiń kitaphanasyn jiti  zertteýmen aınalysty. Bul isi óte sátti bolyp, ár kitaptyń qolǵa túsken merzimin taý­yp, ony ǵalymnyń murasyn zertteýde utymdy paıdalandy. Sent-Bev týraly monografııanyń avtory Bonnero, tipti árige ketip, Parıj kitap­hanalarynyń ar­­hıvin aqtaryp, Sent-Bev tapsyrys ber­­gen búkil kitaptardy taýyp, onyń ju­­­mys kúnderiniń dálme-dál kúntizbesin ja­­­saǵan». 

Iаn Parandovskııdiń «Sóz alhı­mııa­sy­nan».

* * * Anaý bir jyly soǵys ardageri Bıbinur Tynysbekqyzymen áńgimelesýge barǵan edim. M.Tólebaev kóshesindegi úıine kirip barǵanymda, eń aldymen eski kitap sóresindegi baılyqqa kózim túsken. Álem ádebıetiniń klassıkteri serııa boıynsha qaz-qatar tur eken. Kitap bitken serııa boıynsha, birkelki túspen turǵanda, tipti kózdiń jaýyn alady. Draızer men Tolstoıdyń, Dostoevskıı men Londonnyń kóptomdyqtary qansha yntyqtyrǵanmen meniń qolyma túspeıdi ǵoı. О́zderine adam qoly tımegenine biraz ýaqyt bol­ǵan­daı áser qaldyrǵan. Baqanastaǵy bir do­symnyń úıindegi jetpis shaqty álem, qazaq jazýshylarynyń kitaptary da meni dál osylaı arbap edi. Kitappen dostyǵy jaraspaǵan joldasyma qolqa salyp edim anasy jınaǵan ádebıetter eken. Bergisi kelmedi. 

Buryn kitap oqý mádenıettiliktiń belgisi sanalǵan deıdi úlkender. Árbir qoıshynyń úıinde kitap bolǵan zamannan alystap kettik. Qazir nebir záýlim úıdiń ıe­leri saltanatymen maqtanǵanymen, son­sha dúnıeniń ishinde shyn baılyq – ki­tap­qa oryn tabyla bermeıdi. Qazir qa­zaq­tyń úıinde kitaphana joq. О́tken zaman­da myńdaǵan taralymmen shyqqan, bi­raq qalada biz qolymyzǵa túsire almaı júr­gen klassıkterdiń kitaby qaı aýylda, qaı qazaqtyń shatyrynda jatyr dep oı­laýdyń ózi – azap. Ony izdeıtin bireý bar ma?

P.S. Jazýshy Nurǵalı Oraz «bala-sha­ǵasy kitapqa qyzyqpaıtyn jazý­shy­lar­d­yń urpaqtary: «ákemizdiń kitap­ha­na­syn alsańdarshy, úıge syımaıdy» dep ótingen kezder boldy», dep edi. Sol kezde Petrarkanyń kitaphanasy men ózim qyzyǵýǵa ǵana dármenim jetken klassıkter esime túsken. 

Baǵashar TURSYNBAIULY, «Egemen Qazaqstan»