Ar men úmit – Aıǵyrkisi, Aqkúshik

Nesipbek Dáýtaıulynyń «Minez» áń­gimesinde aǵaly-inili keıipkerler bir-bi­ri­men sóılesip otyrǵanda bylaı deı­tin: « – Seniń birde-bir kitabyńdy oqymap­pyn, – dedi aǵasy, – ne jazasyń osy? – О́zimdi de. – О́ziń ne... úlgimisiń elge? – Bolmaǵan soń da ózimdi-ózim talaıtynym».

Jazýshy bitken ne zamannan beri ózin jazyp, janyn bola almaı qalǵannan keıin jep kele jatyr dese, op-ońaı sene salar edik. Adam tabıǵatyndaǵy qupııa bolmasa da, kópke belgisiz qyrlardy hám bárine belgili bolsa da qupııadaı sybyrlap qana aıtatyn, ıa múlde aıtpaıtyn minezder men qylyqtardy eń aldymen óziniń boıynan baıqap qalyp, talanbaı ma eken. Qolyna qalam alǵan kúnnen bastap, ózine aýyr mindet júktep alatyn qalamger qaýymnyń mereıin qalaı asqaqtatyp, atyn ańyz qylsaq ta, eń aldymen qarapaıym adam ekenin esten shyǵaryp alamyz. Aqyn men jazýshy týraly sóz qozǵaǵanda «arqasy bar» dep erekshe adam retinde qaraı bastaǵannan-aq qatelesedi ekenbiz. Adam, pende, aqyn dep bir adamǵa úsh túrli núkteden kóz tigip otyrǵanymyzben, onyń mazmuny esh ózgermeıdi. Qaıta sonyń bárin bir ǵana syzyq boıymen qaraýdan qıyn nárse joqtaı. Biz qalamgerlerdiń shyǵarmashylyǵy men ómirin eki bólek qarastyryp úırengenbiz. Jeke-jeke shyǵarmalaryn taldaǵan kezde, obrazdar men ıdeıalardy, problematıka men psıhologııany, poetıkany basty nazarǵa alyp, jazýshy ómirindegi sony jazýǵa túrtki bolǵan nárseni eskermeımiz. Al onyń ár sózinde, keıipkerleriniń qarym-qaty­nasynda ómirde bolǵan, sony jazýǵa ıtermelegen jaılardyń bolýy áb­den múmkin ǵoı. Máselen, Kafkanyń «Qubylýyn» Nıder sııaqty bıograf-freıdıster ákesi ekeýiniń arasyndaǵy qıyn qarym-qatynastan týǵan shyǵarma dep eseptegen. Kafka ózin ákesiniń aldynda kináli sezingen. Sondyqtan da balalar jándik bolyp sýretteldi degen. Al bul pikirge Nabokov úzildi-kesildi qarsy. Ol qońyz týraly óziniń túsinigin jazady. Sonda ár synshy, ǵalym bolsyn óziniń túsiniginde, paıymynda belgili bir motıv, sıýjet, ıdeıa qalaı kórinis berse, sony naqty dáleldep jazýǵa ábd­en haqyly. Árkim ózinshe kóredi. Al bizdi ylǵı qasańdyqqa ákeletin nár­­se, qalamgerdiń jeke basyndaǵy oqı­ǵalarǵa nemquraıly qaraý. Árıne shyǵarma syryn ashýdyń joly jalǵyz bul emes ekeni túsinikti. Degenmen bir boıaýyn qanyq qylatyn dúnıe osy dep oılaımyz.

Mysaly, Nesipbek Dáýtaıulynyń shy­ǵarmashylyǵy týraly jazǵanda, onyń ómir jolyn da eskerip otyrsaq aıt­paq sózin tereńirek túsiner edik. Se­bebi árbir qalamger shyǵar­ma­shy­ly­ǵynyń ón boıynda jeke ómiriniń frag­­mentteri júredi. Al ony kórkem shyndyqpen astastyrǵanda shyǵarma ishin­de kórkemdikke qyzmet etip tur ma, joq pa sony ańǵaramyz. Mysaly, jo­ǵarydaǵy Hákimjan men aǵasynyń dı­alogtaryn alaıyq. Bul áńgimeniń kórkemdik kolorıti týraly aıtpas bu­ryn, ondaǵy ortaq áńgimege nazar sa­laı­yqshy. Aldymen: «Seniń birde-bir kitabyńdy oqymappyn, – dedi aǵa­sy, – ne jazasyń osy?» degen suraq. Adamdardyń kitap týraly túsinigi jutań tartqan zamanda bul suraqqa tańǵalmaımyz. Birde-bir kitabyńdy deý arqyly Hákimjannyń birneshe kitap jazyp tastaǵanyn sezdiredi. Al tańǵalatynymyz: sonyń bireýin de oqymaǵan adam – týǵan aǵasy! Onyń ózi bılikke aralasqan, bir kezderi kózi ashyq sanalǵan azamattardyń biri. Bizdiń qo­ǵamnyń derti osy, jazýshy óziniń kita­byn týǵanyna da ótkize almaıdy. Endi kelip oqyrman men jazýshy týraly dóńgelek ústel uıymdastyrýdyń jóni qal­­dy ma? Sóıte tura ekeýi de minez kór­­setedi. Shyndyqty aıtyp, bas­shy­lyq­qa jaqpadyq deıdi. Sol úshin de eke­ýi de jumyssyz. Bul minez – búgingi dert. Kitabyn eshkim, tipti týǵan aǵasy oqy­ma­ǵan jazýshy-keıipkerdiń derti. Ol al­dymen kitabyn oqytyp alsyn. Al ómir­­de óz qoly óz aýzyna tolyq jetpegen maıda sheneýniktiń minezin minez deýden góri qıqarlyq dersiz. Bul dertti jazýshy ómirde qalaı kórdi, ol bizge belgisiz. Biraq osyny eshbir astarlamaı týra aıtady. Qısyq-qyńyr minezdiń nege ákep soǵatynyn jazýshy kórsetedi. Jalǵyzdyqqa! Abaıdyń «men eger zakon qýaty qolymda bar kisi bolsam, adam minezin túzep bolmaıdy degen kisiniń tilin keser edim. Dúnıede jalǵyz qalǵan adam – adamnyń ólgeni», deýiniń sebebi osy. Mundaǵy minez – adam tabıǵatyna qısyq bitken ádet, qylyqtar. Ishki mádenıet, shyndyqty aıtý, árıne jaq­sy. Biraq men ózi osyndaımyn dep, sol qy­ńyrlyǵyn jóni joq áldeqandaı qyl­sa, ol minez emes, minezsizdik.

Bizdiń jazýshylar jeke ómiri týraly kóp aıta bermeıdi. Nesipbek Dáý­taı­ulynyń da basqa qazaq jazýshylary se­kildi qaıda týǵanyn, qaıda oqyǵanyn, ne jumys istegenin, ádebıet týraly oı­laryn, aınalasyndaǵy, kóńilindegi syı­las adamdaryn suhbattarynan oqyp bildik. Ar jaǵy biz úshin kúńgirt. Son­dyqtan da shyǵarmalaryna úńi­le­miz. Bálkim oqyr-­ man úshin shy­ǵar­ma ǵana kerek shyǵar. Biraq áde­bı­etshi, áde­bıettanýshylar úshin ómir de ma­ńyzdy. Ádebıettanýdyń, áde­bıet ta­rıhynyń kezeńderi týraly sóz bol­ǵanda, aqyn-jazýshylardyń shy­ǵar­­malary sol kezeńdegi qoǵamǵa, áleý­met­tik psı­ho­logııaǵa, bılikke kózqaras retinde de qa­rastyrylady. Osy jaǵynan alǵanda keı dúnıelerdi tuspaldap, gıpotezamen sheshýge májbúr.

Nesipbek Dáýtaıulynyń shyǵar­ma­larynyń ortaq tini úzilmeıdi. Tipti erterekte jazǵan «Jol», «Aq kógershin» týyndylaryndaǵy ózek damı kele «Aty joq áńgime» jınaǵyna engen shy­ǵar­ma­larynda kúrdeli máselege aınalady. Jazýshy adam uzaq ýaqyt boıy bir másele tóńireginde oılanǵanda, onyń jan-jaǵyn qoparyp, aınalasyn tú­gel qaýzaıdy. Bul sanaly, ıakı beısana­ly jaǵdaıda bolatyn qubylys pa, ony tap basý qıyn. Bul bir jaǵynan alǵanda aldyńǵy shyǵarmanyń ıdeıasyn qaıtalaý sııaqty kóringenimen, onyń aınalasyndaǵy sıtýasııalardy kór­setýge tyrysqanyn kóresiń. Nesipbek Dáý­taıulynyń shyǵarmalaryndaǵy ortaq ózek – balasyn izdep qalǵan, ıa bala súıe almaǵan áke, nekesinen ba­ra­qat tap­paǵan, nápsiden raqat keshpegen áıel, el erekshe qasıetti sanaǵan ańyz-áfsana­lar­daǵy kepıetti támsil, Aqkúshik pen Aıǵyrkisiniń obra­zynda kórinetin adam úshin qurban bolǵan asyltekti ja­nýarlar, Baıandy men Sherliniń beınesindegi jaqsylyq pen jamandyq.

Abyl men Qabyldyń oqıǵasynan beri, tipti odan ári Ibilistiń tákapparlyq qylǵan kezinen bastap, jaqsylyq pen ja­man­dyq qııan-keski soǵys júrgizip ke­ledi. Halyq ertegilerindegi jaqsylyq je­ńip, muratyna jetip jatatyn sheshim bara-bara ózgerip, qurbandyq kóbeıe tústi. Qazirgi ýaqytta tipti álemdegi bolyp jatqan urystardy eske alýdyń ózi janǵa aýyr. Týra maǵynasynda qan ózen bolyp aǵyp, ólik taý bolyp úıilip jatsa, pende balasy ony sabaq qurly kórmeıdi. Ol bizden alysta, qatysy joq dúnıe bop kóringenimen, adamzat balasyna ortaq bolmystan týyp jatqan zulymdyqtar emes pe?! «Jol» hıkaıatyndaǵy Baıandy men Sherli sıýjeti osy jaqsylyq pen jamandyqtyń beınesindeı kó­ringen. Jol jóndeýshilerdiń taǵ­dy­ryn aıtyp, el ishindegi eski ańyz­dy qatar órip otyrǵan jazýshy bul egiz uǵym adam tabıǵatyndaǵy qası­et­ter dep tujyrymdaǵan. Joldy sım­­volıkaly túrde paıdalaný ar­qy­ly ómirdi tuspaldaıdy. Meıli jol jóndeýshi bolsań da, sapar ús­tin­de aıaldaǵan músápir bolsań da ómir jolynda qybyrlap tirshilik et­ken jan­syń. Ondaǵy jaqsylyq pen ja­man­dyq birde Imanserik pen Baı­bol­syn, Tólep pen Tórekeldi bolyp ta qubylady. Tursynjan Shapaı Jú­sipbek Qorǵasbektiń «Qasqyr adam» shyǵarmasynyń izimen jazǵan dú­nıe­sin­de «jamandyq toq bolsa, jaq­sylyq aman» degen mazmunda oı qorytatyn. «Jaq­sylyq pen jamandyq» degen halyq ertegisinde de arystan toq bolýy úshin úńgirde tamaq únemi daıyn turmaıtyn ba edi?! Sherli de, Imanserik te sol ja­q­sylyqtyń amandyǵy úshin qurban bol­ǵan jandar. Aqkúshik te, Aıǵyrkisi de, Jalǵastyń amandyǵy úshin jıyrma bıeniń qursaǵynan bir túnde túsken jıyrma qulyn da jamandyqtyń jolyna ketken qurbandar. Kemelhannyń jastaıynan serigi bolǵan aq kógershinniń beıopa taǵdyryn qaıda qoıasyz? «Ánim sen ediń» «Jol», «Aq kógershin» sı­ıaqty hıkaıattar men áńgimelerinde sóz bo­latyn qazaq dalasyndaǵy ártúrli tám­silderdiń ǵıbraty, jan-janýardyń kı­esi («Aıǵyrkisi», «Qanqyzyl jalqyn») ýaqyt ótken saıyn jańa zaman ur­paqtarynyń sanasyna sińbeıdi. Al urpaq tárbıesine jaýapty eń aldymen áıel-ana emes pe edi? Nesipbek Dáýtaıulynyń áıelderi (keıipkerleri) tár­bıe bere almaıtyn jandar. Biri tár­bıe bergisi kelse de balasy joq (Bekzat), endi biri tipti tútin tútetip júrgen joq (kógildir kóılekti kelinshek, oralman áıel, Roza). Jalǵastyń sheshesi týraly múlde sóz joq. Áıteýir onyń da aqsha sońyna túsken pysyq áıel ekeni belgili. Osy qubylys urpaq úshin alańdaýǵa ábden ne­giz bola alatyndaı. Jazýshy shyǵar­ma­shy­lyǵynda urpaq máselesi osy jerden kep shyǵatyn sekildi. Adam balasynyń nápsisi qozǵany, arsyzdyqqa barǵany urpaqty tozdyrady. «Aty joq áńgimedegi» endi kórmeı qalýdy ar­ma­ndaǵan balanyń qylyǵy soǵan meń­ze­meı me? «О́zenniń arǵy jaǵy men ber­gi jaǵy» áńgimesindegi Mándibaı men Orazbektiń tragedııasynyń bir ushy osy bala máselesinde jatyr. Je­ke bastarynyń kemshilikterinen sol kúıge tap boldy ma? Biri balasy joq­tyqtan, ekinshisi balasynyń baı­ly­ǵyna mastanǵandyqtan. Ekeýiniki de tra­gedııaly kúı. Osyndaı el ishindegi kem­shilikterdiń nege aparyp jyǵatynyn kór­setti jazýshy. Mándibaı men Orazbek ke­bine aparady.

I.Volgın sekildi orys synshylary knıaz Myshkındi «orys qoǵamynyń kúrdeli máselesi» dedi. Biz Myshkın másele ǵana emes, sol kezdegi orys qoǵamynyń, jazýshynyń úmiti der edik. Sebebi aýrýynan saýyǵyp kelgen Myshkın Reseıge kelip, qaıta jyndanyp ketedi. Tipti, aýrýy burynǵysynan asqynyp, emdegen dárigeriniń ózin tanymaı qalady. Shveısarııaǵa qaıta jiberý, keıipkerin óltirmeý arqyly Dostoevskıı onyń oralýynan úmit etip turǵandaı. Sebebi orys qoǵamy túzeledi dep oılaıdy. Al Nesipbek Dáýtaıulynyń keıipkerleri armannan týǵan. «Jazýshy shyǵarmasynda óziniń armanyn jazady» depti Parandovskııdiń bir jazýshy keıipkeri. Lotman da sony rastaıdy. Osy tujyrymdy Nesipbek Dáýtaıulynyń shyǵarmalaryna baılanystyryp aıtqanda, jazýshynyń armany – adal, jaqsy urpaq, abzal jar, berekeli neke, ultyn súıgen er, tarıhyn qasterlegen ul. Osy jaqsylyqtyń bári ultymnyń boıynda, taǵdyrynda bolsa dep arman etetindeı seziledi. Árkim-aq oılar izgilikti jazýshyǵa tán sheberlikpen qalamy arqyly jetkize alǵanyn túsinýge talpynǵanda osy toqtamǵa kelesiń.

Nesipbek Dáýtaıulynyń oılaý obrazynda buryn ótken shaq, jedel ótken shaq, aýyspaly ótken shaq – tek qana ult­tyń tarıhy emes, ótkennen sabaq aldyń ba dep suraýshy. «Aqkúshiktiń» sońy nege ózenniń eki jaǵasynda qalǵan oqıǵamen aıaqtalady?

Hıkaıattaǵy tragedııanyń jóni múlde bólek. Pasha men Matrena, Roza men Qaldybaı, Qaldybaı men Bekzat qarym-qatynasyn sonshalyqty tereń túsinip jáne ony oqyrman Aqkúshiktiń fonynda qyzyǵyp, qumarlanyp oqıdy. Orys pen qazaq halqynyń turmystyq psıhologııasy múlde bólek ekenin kóresiń. Bekzat pen Rozanyń aıyrmashylyǵy nede? Bekzattyń Qaldybaı sııaqty súıetin kúıeýi bar, biraq balasy joq. Rozanyń balasy bar da, kúıeýi joq. Al sol jaǵdaı eń aldymen Qaldybaıdyń janyna batady. О́mirdiń máni urpaqta dep oılaıdy. Biraq bedeýligine kóngen. Moıyn­sun­ǵan. Sondyqtan da ózi úıden ket­ken. Qal­dybaıdyń kúıin О́rikaıdar tú­sine me? Jalǵasty ákesi túsinbegen sııa­qty («Aı­ǵyrkisi» áńgimesinde) О́rikaıdar da onyń tragedııasyna bes mınýt ta bas qa­ty­r­ǵysy kelmeıdi. Ol da – nápsiniń quly. Biraq jazýshynyń náp­sige (baılyq ta nápsini oıatady) baı­lanǵan keıipkerleri jaq­sylyqqa jet­ken emes. Qaldybaı men Bekzattyń ózen­niń eki jaǵynda qalýy ar­qyly jazýshy sheshimdi bizge qal­dy­rady. Hám qalaı oılaısyńdar dep su­raı­dy? Ekeýiniń qaıta qosylyp, tipti Qal­dy­baı­dyń bedeýlikten emdelip, bala­ly bolǵandaryna sener edim. Jazýshy osyndaı suraqtar qoıý arqyly ózi de máńgilik suraqtarǵa jaýap beredi. Tipti, keı suraqtary rıtorıkaly. Jaýapty oqyrmandarymen birge tabady.

Jazýshy aıtqan áleýmettik, mo­ra­ldyq máseleler búgingi qazaq qo­ǵa­myn­daǵy eń ózekti taqyryptardyń bi­­ri. Ne­sip­bek Dáýtaıulynyń shyǵar­ma­­shylyq ále­mine aıaq basar sátte, ja­zý­shynyń ja­nyn túsinýdi oılaısyń. О́zen­niń eki jaǵalaýynda kópirsiz kúıde qal­masaq eken. Jalpy, oqyrman men jazýshyny tabystyrý úshin bir Aqkúshik kerek shyǵar.

P.S. Jurttan oqshaýlanyp tu­ra­tyn alabóten bolmysy týraly ańyzy bar, aqıqaty bar jel sóz kóp aıtylady. Qalpaǵy men temekisiniń ózi ańyz bolyp ketken jazýshynyń shyǵarmashylyǵy jaıynda az áńgime aıtqanda kóp máselege mańdaıymyzdy soqtyq. Jazýshymen endigi bolar suhbatym ádebıet haqynda emes, jeke ómiri týraly bolatynyna taǵy bir ret kózim jete tústi...

Baǵashar Tursynbaıuly, «Egemen Qazaqstan»