Isine qarap kisini tany

Jasyratyny joq, eger orys teatryn nemese orys tildes ujymdy (onyń ishinde gazet, jýrnaldar da bar) ýkraın, armıan, nemis, koreı nemese t.b. ult ókilderi basqarsa eshkim tańǵalmaıdy, al ana tilinde oılap, ana tilinde sóıleıtin qazaq basqarsa tańdanys, tipti úrke qaraý oryn alady. Amal ne, bizdiń elimizdegi jaǵdaı solaı qalyptasqan jáne áli de sol ádetten, ókinishke qaraı, aryla almaı kelemiz... О́zge tilde ónerin kórsetetin shyǵarmashylyq ortany qazaqsha sóıleıtin adam basqarsa – óresi jetpeıtin sııaqty kórinedi de turady.

Osydan on jyl buryn atalmysh teatrǵa dırektor bolyp Erkin Qasenov taǵaıyndalǵanda da jurttyń bári solaı oılap, ony ýaqytsha kelgen adam retinde qabyldady. Onyń ústine osyǵan deıin teatr ujymynda beı-bereketsizdik kóp bolyp, birneshe dırektor aýysqan edi. Mádenıet salasynyń basshylary Erkin Tileýǵazyulyn sońǵy jyldary sheneýnikter qatarynda júrgen jerinen alyp, aıǵaı-shýy tolastamaı turǵan ujymǵa ýaqytsha jibergendeı kóringen. Biraq kez kelgen adammen ortaq til tabysa biletin, ashyq minezdi, jomart júrekti, keń ólshep, kesek týraıtyn Erekeń uzamaı ujymda turaqtylyq ornatyp, onyń kúsh-jigerin shyǵarmashylyq ortaq tabystar jolyndaǵy bir arnaǵa toǵystyrýǵa múmkindik jasaı bildi. Búgingi tilmen aıtqanda, ol tabysty menedjer, tereńdi boljaıtyn psıholog jáne teatr óneriniń syralǵy mamany ekenin tanytty. Shyǵarmashylyq toqyraýda júrgen ujym qazaqsha oılaıtyn dırektordyń tegeýrinimen aıaq astynan túlep, kúsh-jigerin qalaı shyńdady degen suraqty birde Erekeńe qoıǵanymyzda ol: «Jol tappaı uılyǵyp, turyp qalǵan ortaǵa tyń tynys berý úshin gastrolge shyǵarý, festıvaldarǵa qatystyrý kerek dep oıladym. О́ıtkeni óner saparlary akterdiń, shyǵarmashylyq ujymnyń ósýi men oılanýynyń qulpyn ashatyn kilttiń biri», dep jaýap berdi.

Sóıtip óziniń dırektor bolyp kel­genine birneshe aı ǵana ótken Erkin Qa­se­nov ol kezde «astanalyq» degen aty dardaı bolǵanymen bolmysy «provınsııalyq» teatrdy «jyǵylsań nardan jyǵyl» degendeı Qazaqstan óneri men mádenıetiniń ordasy  Almatyǵa gastroldik saparmen shyǵarady. Boıyndaǵy barlyq uıymdastyrýshylyq qabiletin, alys-jaqyn tanys-bilisterin iske qosa otyryp jas dırektor almatylyq asqaq kórermenderdiń keń zaldy toltyrýyna, baspasózdiń Astana teatrynyń Almatyǵa alǵash kelýine arnap birneshe habarlar men syn-tilekter jazýyna qol jetkizedi. Teatr salasynyń talaı tisqaqqan mamandary, akterler men rejısserler astanalyq teatrdyń týyndylary týraly ózderiniń lebizderin bildiredi.

Aıtýǵa ǵana ońaı bolǵanmen osynaý sharýany abyroımen atqara bilgen dırektordyń bedeli ujym aldynda birshama ósip, onyń iskerligine senimmen qaraıtyndar alǵash sol joly kóringendi. О́z qabiletteriniń qyry da sol joly tanylyp, provınsııada kópten beri keýdesine nan pisip júrgen birqatar akterler almatylyq bilikti synshylardyń shynnyń júzine salǵan maqalalaryn kórgende, júnderi jyǵylyp, sheber­likterin shyńdaý qajettigine nazar aýdara­ bastaǵan.

Osy kezden bastap tek tyń shyǵar­mashylyq tynys qana óz-ózinen kúpsinip, jetildim, jeterlik boldym dep oılaıtyn ujymdy serpilte alatynyn Erkin Qasenov te jaqsy túsinedi. Sondyqtan da syrttan bilikti rejısserler shaqyryp, shyǵarmashylyq ortanyń sheberligin shyńdaıtyn jańa ádis tapty. Bul burynnan belgili ádis bolǵanymen Qase­nov ony jańa arnaǵa kóterdi. Sonyń qatarynda ol lıtvalyq belgili rejısser Ionas Vaıkýsty shaqyryp, buryn óńir qolǵa alyp kórmegen jańa mate­rıal bolyp tabylatyn Anna Iаblonskıı pesasynyń negizinde «Iаzychnıkı» («Putqa tabynýshylar») spektaklin daıyn­datty. Bul búgingi dramatýrgııanyń taqyryptan da, palıtra men tereńdikten de aqsap turǵan kezinde klassıka men osy zamannyń tepe-teńdigin saqtap usynylǵan materıal edi. Orys teatrlarynyń Bal­tyq boıyndaǵy metri bolyp tanylǵan rejıs­ser kúrdeli materıaldy tabyspen ıgerip, qazaqstandyqtar buryn kórmegen jańa týyndyny usyna bildi. Bul Astana turǵyndary úshin aıryqsha jańalyq bolyp, talaı adam rızashylyǵyn bildirip jatty. Ujym da óz kúshine senip, endi kúrdeli materıaldarǵa batyldyqpen qol soza bastady.

Teatrdyń órisin arttyryp, qulashyn keńge silteý jolynda shyn sheberlerdiń qoıylymyn sahnaǵa shyǵarý kerek ekenine kózi jetken Erkin Qasenov osydan ári de talaı teatr maıtalmandaryn shaqyryp, olardyń týyndylaryn kórermenderge usyndy. Aıta ketetin jaıt, dırektordyń kisige jaqyn, adamdarmen til tapqyshtyǵynyń arqasynda astanalyq zııaly qaýym arasynan orys teatrynyń turaqty kórermenderi qalyp­tasty. Arasynda sheteldik dıp­lomatııalyq mıssııalar basshylary men olardyń otbasylarynan turatyn elı­talyq top ta bar.

Syrttan shaqyrylyp, spektakl qoıǵan mamandar qatarynda Avstrııadan Egıshe Gavorkıan, Reseıden Aleksandr Kanevskıı, Leonıd Chıgın, Vladımır Tykke, Dmıtrıı Gornık jáne t.b. boldy. Sońǵy kezde tájikstandyq sheber Barzý Ábdirazaqovpen shyǵarmashylyq áriptestik ornaǵan.

Osy jyldarda orys teatrynyń ir­ge­sin nyǵaıtýǵa arnaıy shaqyrýymen kelgen bas rejısser Bekbolat Parma­nov, bas sýretshi Qanat Maqsutov sııaq­ty jigitter de atsalysyp júr. О́z ara­laryndaǵy usaq, pendeshil kıkil­jińderge moıyn burmaıtyn, shyn mánindegi shyǵarmashylyqty ǵana pir tutqan ujym da qalyptasyp qaldy. О́ıtkeni akterler óz tabystary tek birlesken jumys pen birikken ónerde ekenin uqqan. «Syrt kóz –  synshy» degendeı, Gorkıı teatrynyń ónerin túrli mamandar da joǵary baǵalap júr. Sonyń ishinde Halyqaralyq teatr­ synshylary assosıasııasynyń mú­she­si,­ IýNESKO-nyń halyqaralyq teatr­ ınstıtýtynyń vıse-prezıdenti Nınel Mazýr (GFR) bylaı dep jazypty: «M.Gorkıı atyndaǵy Astananyń (Qazaqstan) akademııalyq orys drama teatry kóptegen halyqaralyq fes­tı­valdarǵa qatysyp júr. Men Qazaq­stannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Er­kin Qasenov basqaratyn osynaý shy­ǵar­mashylyq ujymnyń qadamdaryn kóp­ten beri baqylap, festıvaldan fes­tıvalǵa ósip, kórkemdik sheberligin arttyryp kele jatqandyǵynyń kýási bolyp júrmin. Búgingi kúni onyń repertýarynda otandyq, orys jáne sheteldik klassıkanyń týyndylary ǵana emes, osy zamanǵy dramatýrgııa da oryn al­ǵan. Spektaklderdi teatrdyń bas rejısseri Bekbolat Parmanov qana emes, shetelderdiń túrli jastaǵy shaqyrylǵan rejısserleri de qoıady. Osydan shy­ǵar­mashylyq qoltańbalardyń, kóp­polıarlyqtyń san túrli qyrlary kórinip tur».

Joǵaryda biz basshynyń adamdarmen ortaq til tapqyshtyǵy, kisilik qa­sıe­tiniń arqasynda Qazaqstandaǵy dıp­­lomatııalyq mıssııalar basshylary, Tótenshe jáne ókiletti elshilermen ete­ne aralasatyndyǵyn aıtqan edik. So­lardyń arasynda Vengrııa elshisi Imre Lasloskıı, Qytaı elshiliginiń kon­sýly Lı Chjı jáne t.b. bar. Al Re­seı, Ýkraına, Belorýssııa, Grýzııa, óz­ge­ de burynǵy KSRO quramynda bol­ǵan respýblıkalardyń elshileri orys teatrynyń turaqty kórermenderi. Elshi­liktermen tyǵyz baılanys ornatqanynyń arqasynda gorkıılikter Vengrııadaǵy, Qytaıdaǵy, Ispanııadaǵy teatr fes­tıvaldaryna arnaıy shaqyrý alyp, qatysyp qaıtty. Bárinde de qazaqstandyq teatr joǵary deńgeıden kórinip, dıp­lomant ataldy. Al Qytaıda bolǵan «Máńgilik Shekspır» halyqaralyq fes­tıvaline Astanalyq teatr Qazaqstan ǵana emes, búkil TMD elderi teatrlarynyń arasy­nan jalǵyz qatysyp, dıplomant atanýy­men qatar basqalarǵa tartylmaǵan (bul el­de ónerpazdarǵa gúl syılaý salty joq eken) bir sebet gúlge qol jetkizip, jurt­tyń bárin tańǵaldyrdy.

Orysta «qara baqyr quny joq» («grosh emý sena») degen bir qanatty sóz bar, bul kóbinese halqyna qaıyry joq, qara basynyń ǵana qamymen ket­ken adamǵa qarata aıtylady. Sol aıt­paqshy, Erkin Qasenov orys teatrynda óziniń ultynyń múddesin oılamaı, qara basynyń tynyshtyǵyn oılap, tek ózge álemniń yǵymen júre ber­gen bolsa, joǵarydaǵy tirkesti oǵan da aıtyp qalýǵa bolar edi. Biraq Ere­keń ondaı emes, ultynyń ustynyn umyt­paı, orys teatryna qazaqtyń rýhyn en­gizip, onyń qazaqstandyq qalpyn qalyptastyrýǵa da shyn beıilimen eńbek etip júrgen jan. Qazaq avtorlarynyń shyǵarmalaryn, qazaq tarıhyna baılanysty oqıǵalardy sahnalap júrgeni sonyń aıqyn aıǵaǵy. Máselen, osy teatrda tek Erkin Qasenov­tiń kúsh salýynyń arqasynda ǵana Rahymjan Otarbaevtyń «Sultan Beı­barysy», Qa­zaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnap Bolat Jandarbekovtiń romanynyń negizinde «Saq patshaıymy Tomırıs», «Alpamys» (jyr negizinde) t.b. sahnalandy. Sonyń ishinde «Sultan Beı­barysty» gastroldik saparmen Ven­­grııaǵa da aparyp qoıyp, ejelgi majar­lardyń rızashylyǵyn alǵany bar. Bul týraly «Egemende» kezinde keńinen jazylǵan bolatyn. Sondaı-aq O.Bókeıdiń «Ataýkeresi», Á.Orazbektiń «Bir túp alma aǵashy» teatrda sátti qoıylǵan týyn­dylar qatarynda. «Naýryz meıramynan» bastap Qazaqstannyń barlyq ulttyq jáne memlekettik merekeleriniń de orys teatrynda keńinen atalyp, sheteldik dıpmıssııalardyń qatysýymen ulyqtalýynyń ózi de kóp nárseden habar beredi.

Erkin Qasenovtiń Reseı Federa­sııasynyń Qazaqstandaǵy elshisi Mı­haıl Bocharnıkovpen jaqsy qarym-qatynasynyń arqasynda teatr sol eldegi kóptegen fes­­tıvaldarǵa qaty­syp, ondaǵan qa­la­syna gastroldik saparmen baryp qaıtty. Gorkıılikter TMD men Bal­tyq boıy elderi orys teatr­larynyń Sankt-Peterbýrgte bo­lyp turatyn halyqaralyq fes­tı­valiniń jyl saıynǵy qonaǵy jáne júl­­degeri. Sonymen birge Reseı Fe­de­rasııasy Teatr qaıratkerleri oda­ǵy uıymdastyrǵan Shetelderdegi orys teatrlaryn qoldaý ortalyǵy qur­ǵan assosıasııaǵa da beldi múshe bolyp keledi. Reseı Federasııasynyń pre­zıdenti V.Pýtınniń joǵaryda atal­ǵan Alǵys haty osy assosıasııanyń usy­nysymen tapsyrylǵan.

Mine, sóıtip, Erkin Qasenov orys til­des shyǵarmashylyq ortaǵa qazaqsha oqy­ǵan adam basshylyq jasaı almaıdy degen qasań túsinikti teriske shyǵaryp, iskerliginiń arqasynda bıikterge je­tip júrgen osyndaı jan. Árıne, bı­lik basyndaǵy túısikti azamattar tarapynan qol­daýlar bolyp turǵanyn da aıta ketý ke­rek. Sonyń ishinde, ásirese, Astana qala­synyń burynǵy ákimi Imanǵalı Tasmaǵambetovtiń esimin Erekeń ámse qurmetpen aýyzǵa alyp otyrady.

Súleımen MÁMET,

«Egemen Qazaqstan»