DÚBIRGE TOLY DÚNIE

KEZI KELGENDE ABYROIMEN KETKEN DE JО́N О́tken juma kúni týysqan Tatarstannyń prezıdenti Mıntımer Shaımıev Reseı Federasııasynyń prezıdenti Dmıtrıı Medvedevpen kezdesken kezinde óziniń qyzmetten ketetinin málimdedi. Jurtshylyq muny abyroıly qadam retinde qabyldady. Tatarstan Res­­­pýblıkasy Reseıdeı alyp memlekettiń bir nysany deń­ge­ıin­de ǵana. Sol nysannyń bas­shy­syn taǵa­ıyn­daý Reseı pre­zıdentiniń quzy­rynda. Sóıt­se de halyqtyń tilin tapqan qaıratker Mıntımer Shaımıev respýb­lı­kany jıyrma jyldaı basqardy. Abyroıly basqardy. Ketkeniń jón ǵoı degen sózdi estigen joq. Osy jerde Reseıdiń bir aı­­maǵy mártebesine ıe bolǵanmen, Tatarstannyń basqalardan orny bólekteý. Munda úlken dástúri bar tatar deıtin halyq qalyp­tasqan, ult bolyp uıysqan. Olar álemniń talaı jerinde sha­shyrap ómir súrse de, tý tikken atajurty – osy jer. Taǵdyr­dyń talaıy ǵoı, úlken ma­ǵy­nadaǵy memleket­tigi moıyndal­maı, ol basqa alyp memlekettiń aýmaǵyna kiredi. Osyndaı jaǵ­daıda ulttyń márte­besin saqtap qalý ońaı emes. Aýmaqtyq tur­ǵy­da basqanyń qaraýyna kirgen­men, ulttyq, halyqtyq egemen­dik saqtalýǵa tıis. KSRO kúı­rep, odaqtas respýblıkalar óz aldyna táýelsiz, egemendi memle­ket­terge aınalǵan­da, tatar aǵa­ıyn­­dardyń bireýdiń ortasynda otyryp, táýelsiz mem­leket týyn kóterýge múmkin­digi bolmaǵan. Biraq tatar halqynyń ulttyq egemendigi týraly sózdi, talap­taryn jurt estigen. Mın­tı­mer Shaımıevtiń aýzymen estigen. Sodan da tatar halqy osynaý azamatyn aıryqsha qurmet tutady, oǵan uzaq jyldar senim artyp, ózderiniń kóshbasshysy sanady. Bul jaıdy Máskeý de myqtap eskergen. “Uzaq otyr­dyń, aýyssań qaıtedi” dep emeýrin tanytsa, partııalyq ádep mektebinen ót­ken Shaımıev ony birden-aq uǵar edi. Tipti ondaı emeý­rin­niń aldyn alyp, ótken jo­ly ke­zek­ti mer­zimdi taýys­qan­da, “en­di ja­r­ar, ke­teıin” degeni bar. Sol kezdegi prezı­dent V.Pý­tın de aldy-ar­tyn oı­lap, ta­tar­­­lar­dyń kóńi­linen shyqty, taǵy da bir merzim jumys isteýdi usyn­­dy. Budan eki jaq ta utty. Meniń degenim bolady dep Más­keý Shaımıevti aýystyr­ǵanda, bir halyqtyń nalasyna qalar edi. Shaımıevtiń bul jolǵy she­shi­mi ábden oılastyrǵan sheshim bol­dy. Otyrýdaı otyrdy, aldyn al­ǵan jón. О́tken jyldyń aıaǵyn­da, dál Shaımıevtiń atyn atama­ǵanmen, prezıdent Med­vedevtiń aqsaqaldardyń jastarǵa oryn bergeni jón bolar degeni bar. Atyn atatpaı, abyroımen ketken abzal. Sol qadamdy Mın­­tı­mer Shá­rip­uly dál ýaqytynda jasady. Onyń ústine ózi oılaǵan ada­myn da ótkizdi. Bul da abyroı. Respýblıka úkimetiniń basshysy Rýstam Mınnıhanov – óz ada­my. Er­teń ózi bastaǵan isti jatyr­qamaı jalǵastyrary anyq. Úlken bılik­ten aıyryl­dyń dep álde­bireý­lerdiń taba­laýyna da endi jol joq. Árıne, Shaımıev úshin otba­syn asyraý problemasy týmaı­dy. Bári bir qarap otyra almaı­myn, res­pýb­­lıka aýmaǵynda tarı­hı eskert­kishterge ıelik jasaımyn degende de kúnkóris jaǵdaıyn oılamaǵany anyq. Bul onyń rýhanı qajettigin óteýiniń bir joly ǵana. Kóp jaǵdaıda bir qaırat­kerdiń bılikten ketýi túrli-túrli jaǵdaı­lar týdyryp jatady. Bı­likten aıy­rylǵan soń, keıbireý­leriniń qýda­lanatyny da bar. Tipti bireý­leri basqa eldi panalaıdy. Qu­dyqqa tús­ken qulannyń qulaǵynda qurbaqa oınaıtyny da kezdesedi. Al aby­roı­men ketkenge ne jetsin! Bul rette Mıntımer Shaımıevke kóp adam qyzyǵa qaraıtyny da anyq. ChILILIKTER KONSERVATOR QAIRATKERDI QALADY Jaqynda Chılıde prezıdent saılaýy ótti. Kúni keshe general Pınochet dıktatýrasynyń qasiretin bastan keshken halyqtyń konservator Sebastıan Pıneraǵa senim artqanyna kóp saıasatshy tańdanys bildirdi. Solshyl sentrıster jeńildi, ońshyldar jeńdi. Árıne, bul konser­va­tor­lar­dyń barly­ǵy dık­ta­tý­rany qoldaı­dy degen sóz emes. Res­mı túr­­de saılaý naý­­­qany ke­zin­de Pıne­ra­nyń ózi de sol áske­rı dıkta­týra­ny, general Pınochettiń qandy murasyn qoldaımyn degen joq. Tipti 1988 jyly Pınochettiń prezıdenttik merzimin uzartý jónindegi referendýmda oǵan qarsy daýys bergenin de málim­dedi. Sóıtse de, ásirese, ekono­mıkadaǵy naryqtyq qarym-qatynas olardyń basyn birik­tiretini daýsyz. Sebastıan Pınera – iri kapıtalıst, mıllıarder, óziniń ekonomıstik bilimin is júzinde júzege asyryp, qyrýar qarjy jınaqtaǵan belsendi kásipker. Sol kapıtalyn Pınochettiń zamanynda bastaǵan. Tipti onyń týystary dıktator generaldyń úkimetine de kirip, onyń “paıdasyn” da kórgen. Atap aıtatyn bir jáıt – úlken kapıtalıst, aıtýly kon­servator Sebastıan Pınera prezıdent bolyp demokratııalyq jolmen saılandy. Sońǵy jarty ǵasyrdaı ýaqytta alǵash ret konservator bılikke demo­kra­tııalyq jolmen keldi. Eshkimdi satyp alǵan joq. Pınochetteı qarý qoldanǵan joq, oǵan kópshilik halyq daýys berdi. Qashan da solshyldardyń, sosıalısterdiń urandary qalyń buqaraǵa, kópshilik qaýymǵa jaqyn. Sóıtse de sol halyq so­sıa­­­lısterden góri kapıta­lızmniń naǵyz tóliniń sózine qulaq asty. Nege deıdi jurt. Kon­servator halyqqa nesimen jaqyn? Keshegi general Pıno­chetten kórgen zulymdyqty ha­lyq tez umyta qoıǵany ma? Demokratııa qun­dylyqtaryn aıaqasty etken júıeniń ókiline nege ish tartty? Sarapshylar oǵan ártúrli jaýap beredi. Eń aldymen bul jerde saıası partııalar baǵdar­lamasy emes, jeke tulǵalar alǵa shyqqanǵa uqsaıdy. Konservator Pınera men bir kezde prezı­dent bolǵan Edýardo Freıdiń bireýin tańdaýǵa týra kelgende, saılaý­shylar jańa adamǵa toqta­dy. О́ıtkeni, olar Freıdiń kóp nárse tyndyra qoı­ma­ǵanyn óz kózderi­men kór­gen. Eger Pı­ne­­ra men soń­ǵy prezıdent so­­sıa­lıst Mı­shel Ba­che­lettiń birin tańdaýǵa týra kelgende, bálkim chılılikter Pı­no­chettiń qolynan qaza tapqan general Bachalettiń qyzyn qup kórýi ábden múmkin edi. Biraq Chılıdiń zańy boıynsha eshkim de qatarynan eki ret prezı­denttikke saılanbaıdy. Sonan soń, chılılikter saıası júıege ózderinshe qaraıdy. Pıno­chet – qanquıly dıktator. Ony barynsha aıyptaǵan jón. Biraq onyń tusynda eldiń ekonomıkasy qaryshtap ósti emes pe? “Chılı keremetin” umy­týǵa bola ma? Dık­tatýra atymen qurysyn-aý, al sol úshin tıim­diligi dáleldegen ekono­mı­kalyq júıeden bas tartý qajet pe? Osyndaı saýalǵa jaýap izdegen jurt Pıneraǵa daýys berdi. Istiń kózin taýyp, tabysqa jetý­di biledi. Sol qabiletin mem­le­­ket­tik iste paıdalansa, jaman bolmas. Taǵy bir jáıt saılaýshylar­ǵa oı salǵandaı. Sońǵy biraz jylda sosıalıstik ıdeıanyń Latyn Amerıkasyn aıtarlyqtaı sharlaǵany bar. Kezinde ol osy Chılıde bastalǵan. Prezıdent Alende esh nárse tyndyra al­maı ketti. Keıin onyń izbasar­lary bılikke kelgende de tyn­dyrǵ­andary shamaly. Sonan soń Venesýelada Ýgo Chaves, Bolı­vııa­da Evo Moralestiń basshyly­ǵymen tyndyrylyp jatqan istiń nátıjesinen góri aıqaıy kópteý. Aıqaı bolǵanda, keıde ony aqylǵa syıdyrý qıyn. Al onyń aıaǵy qaıda alyp baratyny kúmándi. Chılılikter kúmándi isti qoldaı qoımaıdy. Bılikke ońshyl sentrıst qaıratkerdiń kelýi el tynysh­tyǵyna jetkizýi múmkin deıdi sarapshylar. Burynǵy prezı­dent­ter kóbine óz qyzmetin Pıno­chettiń qylmystaryn ásh­ke­releýden bastap, onyń jaqtas­taryn qýdalaýmen aınalysar edi. Bul el ishinde aıtarlyqtaı júı­ke tozdyrǵandaı jaǵdaı qalyp­tastyratyn. Al konservator prezıdent el ishinen jaý izdeı qoımas ta, jurt tynshyr. Mamadııar JAQYR.