Malǵa da, janǵa da qut Esil ózeniniń saǵasyna qonǵan Mektep eldi mekeniniń negizgi kúnkórisi –tórt túlik. Az-maz paılary – bógdeniń qolynda.
«Balapandy kúzde sanar» ýaqytta ǵana tóbe kórsetetin jer telimderin jalǵa alýshylar «qabaǵynan qar jaýyp, kirpigine muz qatyp» kelip, úlesterin ıtke súıek tastaǵandaı etip bergenderine «barǵa qanaǵat, joqqa salaýat» aıtyp úırengen turǵyndar tútinderiniń túzý ushqanyna rıza. Tabystyń taıqazanyn qaınatpasa da, bala-shaǵa nesibesinen artylǵanyn pulǵa aınaldyryp otyrǵandar munda az emes. Jańabaı Seıdahmetov, Nurbek Beısenbaev sekildi orda buzar jastaǵy tyndyrymy mol azamattar ata-baba kásibin jandandyryp júr.
Sharýashylyq ydyraǵan kezde «taqymǵa basqan» bir-bir «MTZ» traktorymen shóp te shabady, otyn-sý da tasıdy. Qaı jerden jumystyń qulaǵy qyltısa, qussha usha jóneledi. Qoly qımyldaǵannyń aýzy qımyldaıtyny naryq zańy ekenin jaqsy túsingendikten kergimeıdi, mindetsimeıdi. Áıtpese, týystyqtan, baýyrmaldyqtan ajyrap bara jatqan búgingideı qym-qýyt, alasapyran, boljaýsyz zamanda qalyń shańnyń arasynda kómilip qalý op-ońaı. Kómekke zárý kóp balaly otbasylardyń, qarttardyń da ótinish-tilekterin eki etpeı erekshe elgezektikpen oryndap beredi. Tek aýyldy qatty qınap turǵany– aýdanǵa, oblysqa qatynaıtyn greıder joldyń adam tózgisiz jaıy. Oıdym-oıdym, shurq-shurq. Onyń azabyna ábden kóndigip ketken, máseleni aıta-aıta sharshaǵan. Jol mashaqaty eńselerin qansha ezse de, túgin tartsa maıy shyǵatyn ataqonysyn eshnársege aıyrbastamaq emes. Týǵan jerge emeshegi úzilip turatyndardyń biri – Aǵybaı Ábilmájinov. Ol syrttaı birtoǵa, jýas kóringenimen, kúlimsirep turǵanymen shyndyq dese «shabyty» oıanyp ketetin «ıt» minezi bar. «Týra bıde týǵan joqtyń» naǵyz ózi. Shyndyq úshin shyryldap, otqa da, sýǵa da túskeni talaı ret mańdaıyna taıaq bolyp tıdi. Birneshe dıplomy bar bilikti maman bola tura jumystan da qýyldy. 1987 jyly araq ishpeıtin, temeki tartpaıtyn, qaq-soqpen isi joq ony naqaqtan-naqaq kinálanǵan aýyldastaryna arasha túsip, jazǵyrýshylardyń betterine tilip aıtqany úshin «aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys» aýpartkom vettehnık qyzmetinen esh sebepsiz bosatyp jibergen. Jaıshylyqta ómirdegi álimjettilik pen ádiletsizdikke onsyz da qany qaraıyp, «terisine syımaı» júretin bul bastan sıpatar qaıbir «aınalaıyn» deısiń! Qyzýqandylyqpen «shý, qaraquıryq!» dep Máskeýge bir-aq tartqan. Týra bas hatshynyń ózine! Onyń qabyldaýyna kire almaıtynyn bile tura! Qaıtarynda «Chelovek ı zakon» jýrnalyna soǵyp, salaqulash maqala tastap ketken. Elge oralǵansha ortalyqtyń jer jarǵan «dúmpýi» oblys basshylaryn bıdaısha qýyryp, eki aıaǵyn bir etikke tyqqan. О́ń-tústen aıyrylǵan aýpartkomnyń birinshi hatshysy Kovalenko eki tilge júırik, saıası saýatty, óleń-áńgime jazýǵa áýes, armany jýrnalıst bolý Aǵybaıdan mundaı tegeýrindi qadam, oqys sheshim kútpese kerek, túlkishe qubylyp shyǵa kelgen. Qansha qyzmet usynsa da bul ıilmegen. Qoıshynyń aq taıaǵyn ustap, aqtyly qoı baǵýǵa kete barǵan.
«Aqty – aq, qarany – qara» dep tanyǵan kesek minez oǵan otbasy tárbıesinen daryǵan. Oq pen ottyń ortasynan aman-esen oralǵan ákesi Qospan adamgershilik qasıetterimen elge syıly boldy. Bir kindikten jalǵyz ósken ulyn erkeliktiń aýylynan alys ustady. Aýrýly-syrqaýly ata-anasynyń joǵary bilim al degenine qaramastan kúndelikti qatynaýǵa qolaıly-aý degen oımen aýdan ishindegi Pokrovka tehnıkýmyn tańdaǵan. Oqýǵa alǵyr, tártibi jaqsy ol otbasyna qaraılaı júrip, mal dárigeri mamandyǵyn aldy. Selınograd aýyl sharýashylyq ınstıtýtyn zooınjener mamandyǵy boıynsha syrttaı bitirdi. Sóıtip júrgende ... «ıt» minezi ózine qyrsyq bolyp jabysyp, jumystan shettetildi.
– Birde qırandy klýb janynan ótip bara jatyp úıindiler astynda jatqan kitaptardy kózim shaldy. Abaı, M.Áýezov, Ǵ.Músirepov, Á.Nurpeıisov, taǵy basqa klassık aqyn-jazýshylardyń oqyrman izdep júrip oqıtyn tańǵajaıyp, qaıtalanbas týyndylarynyń shashylyp, tý-talaqaıy shyqqanyna júregim qatty aýyrdy. Munyń aldynda ǵımaratty buzbaý jóninde jergilikti basshylarǵa birneshe ret ótingenmen, zaman qıyndyǵyn, qarjy tapshylyǵyn syltaý etken. Mekteptegilerge aıtqanymda, ózimiz syıdyrta almaı jatyrmyz dep alýdan bas tartqan. Sosyn táýekelge bel býdym da, tórt myńnan astam kitap pen stellajdardy eski, tar úıge ákelip, jınap qoıdym. Biraz jyl kitaphanashy qyzmetin atqarǵan áıelim Ryskeldiniń aqylymen jáne onyń is-tájirıbesine súıene otyryp, bir bólmeni kitaphanaǵa aınaldyryp, úıdiń syrtyna «Kitaphana» dep jazyp, ilip qoıdym. Aýyldastarymnyń mádenı oshaqqa kele bastaǵany, kórkem ádebıetke degen qushtarlyqtary kóńildegi kúdikti seıiltip, senimdi oıatty. Sodan tegin, aqysyz qyzmet kórsetýge kirisip kettim, – deıdi kitaphanashy Aǵybaı.
Ol tipti Sh.Ýálıhanov atyndaǵy ýnıversıtettiń «Kitaphana isi» mamandyǵyn 52 jasynda támamdapty. «Balalarymmen qabattasa oqyp shyqqanyma kúle qaraǵandar da boldy. Bilim eshqashan kóptik etpeıdi. Endi úsh dıplomdy maǵan eshkimniń tisi bata qoımas», dep qaljyńdap qoıady.
Sóz reti kelgesin aıtpasqa bolmaıdy. Keı ata-analar «balam oqýǵa túsip, dıplom alsa boldy» degendi maqsat tusa, Aǵybaı men Ryskeldiniń tórt ul-qyzyn zaman aǵymyna baǵyttaı bilgeni súısindiredi. Máselen, Almas – qurylysshy-sáýletshi, Aıym – dáriger, Abylaı – qarjy akademııasynyń stýdenti, Tileýjan avtomattandyrý-baılanys salasynda jumys isteıdi. Úlgi alarlyq tálim emes pe? Qıyn mamandyqtardy ıgergenderine qaramastan ana tiline óte jetik, óleń jazýmen de áýestenedi.
2003 jyly «Aýyl jyly» jarııalanyp, Mekteptiń 75 jyldyǵy atap ótildi. Jıynda Jumash Seıitbekov aqsaqal bastaǵan qaýym aýyl mádenıetin jandandyrý, mádenı oshaqtardy qalpyna keltirý týraly bastama kóterip, aýdan basshylyǵyna hat jazýdy Aǵybaıǵa tapsyrdy. Eń qıyny sol, bıýrokrattyq, qaǵazbastylyq kedergilerdi eńserýge bir jyldaı ýaqytyn sarp etti. Sonda da táýekeli mol isti aıaǵyna deıin aparý úshin izine indete túsip, halyq qalaýlylarynyń nazaryn aýdartty. Másele, máslıhattyń kún tártibine shyǵarylyp, arnaıy shtat bóldirtýge qol jetkizdi. Keıin onyń úlgisimen Jarǵaıyń, О́rnek, Birlik, Talapker, Jekekól aýyldarynda kitaphana ashylyp, árqaısysyna shtat birligi berildi. Bul – úlken erlikke para-par jeńis edi.
Aǵybaıdyń otbasy jańa úıge qonys aýdaryp, kitaphana aýmaǵy birshama ulǵaıypty. Desek te, kitap qory alty myńǵa jeteǵabyl ekenin, onyń ústine «Egemen Qazaqstan», «Ana tili», «Juldyzdar otbasy», «Ańyz adam», «Soltústik Qazaqstan», buǵan qosa birsypyra balalar basylymdaryna jazylǵanyn qossaq, orynnyń tarlyq etetini ras. Stellajdardyń da ábden tozǵany baıqalady. Kitaphanada jıi bas qosyp turamyz. Elimizdegi saıası-qoǵamdyq jańalyqtar men halyqaralyq oqıǵalar jóninde oı-pikirler almasamyz. Túrli mádenı keshter ótkizemiz. Elbasymyzdyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasyn talqylaýǵa aýyldastarym erekshe belsene atsalysty, deıdi keıipkerimiz jeke basyna qatysty túıtkildi jaıttan góri bolashaqtaǵy josparlarymen bólisip.
Aýylǵa mártebeli meıman bolmasa delegasııa kelse, ákim-qaralar aldymen kitaphanaǵa alyp keledi eken. «Bizderde mynadaı bar, mynadaı bar» degen maqtanýdy jany súıetin sheneýnikter bir kez materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń jaqsarýyna kóńil bólse, durys bolar edi. Aıtpaqshy, Aǵybaı kezinde kitaphanadan buryn klýb salmaq bolyp, azdy-kópti qurylys materıaldaryn jınastyrypty. Alaıda, qarajat tapshylyǵynan ozyq oıy júzege aspaı qalypty. Mekteptikterdiń bul máselege qaıtadan oralyp, klýb pen kitaphana úıin qaıtadan qalpyna keltirý jóninde bizge aıtqan usynystary eskerýge turarlyq.
О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy, Esil aýdany, Mektep aýyly