Astanada «Alash» partııasyna qatysty arhıvtik qujattar tanystyryldy

Atap aıtqanda, bıyl qurylǵanyna 100 jyl tolyp otyrǵan «Alash» partııasy men «Alashorda» halyqtyq keńesiniń is-qyzmetine qatysty arhıvtik qujattar tanystyrylymy ótip, sonymen birge Astana qalasy memlekettik muraǵat basqarmasynyń muryndyq bolýymen «Alash: zamandastar kózqarasy» taqyrybynda halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa jumysyn aıaqtady. 

Basqosýǵa Qaraǵandy jáne Shyǵys Qazaqstan oblystary men Tom, Tashkent, Qazan qalalarynan mura­ǵatshy-ǵalym­dar shaqyrylyp, olar Alash qaı­rat­kerlerine baılanysty taqy­ryptyq baıandamalar jasady. Reseı Federasııa­sy Tom oblysy Memlekettik muraǵat qujat­tardy paıdalaný jáne jarııalaý bólimi­niń jaýapty arheografy Tatıana Shýlga 1917 jyldyń 8-17 qazan ara­lyǵynda Tom qalasynda ótken I Sibir oblystarynyń quryltaıyna qatysqan alash qaıratkerleri: Á.Bókeıhanov, Á.Ermekov, R.Mársekov, E.Itbaev, t.b. jaıly saqtalǵan arhıv qujattarymen tanystyrsa, О́zbekstan Memlekettik muraǵat ortalyǵynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Shohıda Davýrova, qazaq­tan shyqqan alǵashqy aǵartýshy-zańger Baqytjan Qarataevtyń ult kósemi Álıhan Bókeıhanovqa jazǵan hattary týraly tyń málimetter keltirdi. Sonymen qatar ózbek muraǵatynda Barly­bek Syrtanov, Otynshy Áljanov, Tursynbaı Saýrambaevtyń úıin tintý­diń maqsaty týraly qujattardy jáne qazaq ınjeneri Muhamedjan Tynysh­paevtyń 1920 jyly Qyrǵyz ınstıtýty komıtetine matematıkadan sabaq berýge keliskeni jaıly mandaty saqtalǵanyn aıtty.

Kapıtan Toqtamyshevtiń qoly qoıylǵan hat

Tatarstandyq muraǵatshy Gýzel Faezova Qazanda oqyǵan qazaq­tar­ǵa qatysty aqparatpen kópshilikti qanyqtyrdy. Bul derekterdiń deni buǵan deıin qazaqstandyq zertteýshiler tarapynan qaralǵan, zerttelgen, jazylǵan dúnıeler.

Deıturǵanmen, jıynǵa qatysý­shy­lardy qyzyqtyrǵan dúnıe – Semeı qala­syndaǵy «Qazirgi zaman tarı­hyn qu­jattandyrý» mekemesinen jáne Qaraǵandy oblysy memlekettik mura­ǵatynan ákelingen qujattar. Ási­rese semeılik jádigerlerdiń árbiriniń astarynda tereń tarıh, halqynyń baıan­dy bolashaǵy úshin basyn báıgege tik­ken arystardyń eńbegi jatqany anyq. О́ıtkeni Semeı qalasynyń bir bóligi, naqtyraq aıtsaq, Ertistiń sol jaq qaptaly 1917 jyldan bastap 1927 jylǵa deıin «Alash qalasy» (burynǵy Zarech­naıa Slobodka) dep ataldy. Iаǵnı, Alash arystarynyń basy qosylyp, ulty úshin otqa túsken ordasy osy jer. 

"Alashorda" halyqtyq keńesiniń haty. 1918 jyl

Joǵaryda atap ótkenimizdeı, 1917 jyly qazan aıynda Tomdaǵy sibir­likterdiń sıezine qatysyp, kelesi kezekte qazaq qamyn aqyldaspaqqa Semeıge kelip túsken Álıhan Bókeı­hanov­ty qaptaǵan el-jurtpen birge qarsy al­ǵan 24 jastaǵy aqyn Sultanmahmut Toraı­ǵyrovtyń: Kósh bastaǵan erimiz, Kókirekten ketkendeı, Sizdi kórip sherimiz, Alash týyn qolǵa alǵan, Qarańǵyda jol salǵan, Arystanym kelińiz! – dep kúńirene jyrlaıtyny da osy kez. 

Sóıtip Semeıge kelip jınalyp, el bolýdyń qamyna kirisken alashtyqtar áýeli Alash atty áskerin qurýdy qolǵa alǵany belgili. Biz qujattar arasynan atalǵan jasaqty qurý týraly uıymdasqan adamdardyń tizimi men atty ásker polk komandıri kapıtan Toqtamyshevtiń qoly qoıylǵan hatty jáne Alashtyń kózi men qulaǵy bolǵan «Saryarqa» gazetiniń 1919 jylǵy sanynyń alǵashqy betin kórip qaldyq.

Bulardan basqa kórme sóresi­nen alash qaıratkerleriniń biri A.Qozy­baǵarovty tutqyndaý týraly order, H.Ǵabbasovtyń qyzmeti jaıly kár­tishkesi, 1906 jyly Á.Bókeıhanovtiń 10 qańtar men 20 aqpan aralyǵynda túrmege alynǵanyna qatysty anyqtama, «Alash» partııasynyń 5-shi dalalyq saılaý okrýgine qatysýshylardyń tizimi, Alashorda halyq keńesiniń Semeı ýezdik zemstvo basqarmasynyń 1918 jyly jazǵan bir top hattary, sonymen birge Á.Ermekov, R.Mársekov, M.Turǵynbaev, H.Ǵabbasov, M.Tynyshpaev sııaqty alash arystarynyń jeke-jeke is-papkalary, Halel Dosmuhamedovti Túrkistan komıssııasynyń músheligine taǵaıyndaý týraly buıryqtyń kóshirmesi, t.b. qundy qujattardy kórip, kózaıym boldyq. Qaraǵandy oblystyq memlekettik muraǵat mekemesi alash ardaqtysy quqyqtaný magıstri-zańger Jaqyp Aqpaev týraly buryn-sońdy qoǵamdyq talqyǵa túspegen tyń qujattardy ákelgen eken. Bul dúnıelerdi Reseı jáne elimiz arhıvterinen jınaqtap, tapsyrǵan qazirgi senator Birǵanym Áıtimova. 

"Saryarqa" gazetiniń 1919 jylǵy sany 

Astana qalalyq memlekettik mura­ǵaty óz qorynda turǵan qoǵam qaı­rat­keri Sáken Seıfýllın men Maǵ­jan Jumabaevtyń Omby muǵalim­der semınarııasynda oqyp júrgen kezin­­degi qujattaryn, alash azamattary N.Nur­maqov, M.Seıitov, A.Birim­janov­tyń jeke-jeke jınaqtalǵan is-paraǵyn kórer­menge usynypty.

Alashqa qatysty qujattar munymen shektelip qalmaıdy. Bizge arnaıy suhbat bergen Semeı qalalyq «Qazirgi zaman tarıhyn qujattandyrý ortalyǵy» ǵylymı-anyqtamalyq apparat jáne qujattardy paıdalaný bóliminiń meńgerýshisi Laýra Qadyrova ózderindegi muraǵat qorynda joǵarydaǵy jádigerlerden basqa Alash atty áskerine 18 bolystan shaqyrylǵan 430 sarbazdyń aty-jóni jazylǵan tizim jáne sarǵaıǵan qaǵaz betterinde «Alashorda» úkimetiniń móri (mátinniń orysshasy kırıll, qazaqshasy arab grafıkasymen jazylǵan) saqtalǵanyn aıtyp ótti.

Mańyzdy jıyndy qorytyndylaǵan Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etno­logııa ınstıtýtynyń dırektory Zııa­bek Qabyldın tarıhty taný dege­ni­miz – jaı sóz emes búgingideı qujat­talyq derekterdiń dáleli ekenine, son­daı-aq bıylǵy alashtyń dataly mere­kesi Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bola­shaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqa­lasymen úndesip jatqanyna, onyń qoǵam­dyq mańyzyn arttyryp turǵanyna toq­taldy. Konferensııa qonaqtary baıan­da­mashylardyń pikirin tyńdaý­men qatar taqyrypqa qatysty derekti fılm­derdi de tamashalady. 

Beken QAIRATULY,  «Egemen Qazaqstan»

Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT, «Egemen Qazaqstan»