Yrǵaıly saıdaǵy qupııa jazý sapary

Jol bas­taýshymyz – jasy jetpisten assa da júrisi shıraq, kókiregi tolǵan shejire, kórgenderin kóńilge túıe bilgen О́mirzaq Atýbaev (Torǵaı) aǵamyz. Qazynaly qartymyzdyń týǵan el men jerdiń, obalar men tastaǵy sýret, jazýlar sııaqty tarıhı eskertkishter týraly aıtqan áńgimeleri jan dúnıeńdi baýrap, ertegideı elitedi. Osyndaı bir kezekti áńgime barysynda osy Yrǵaıly saıdaǵy kóne jazýlar týraly aıtpasy bar ma?! Sodan sol bir belgisiz «qupııa jazý men tańbalardy izdep barý, óz kózimmen kórip qaıtý» týraly oı mıyma maza bermedi. Áýeli kúndegi kúıbeń tirlikpen júrip birshama ýaqytta ótip ketipti, mine «Sabaqty ıne sátimen» degendeı búgin osy bir istiń yńǵaıy kelip turǵan sııaqty. 

Jarkentten shyqqannan toq­tamaǵan qalpy Lesnovka, Eń­bek­shi aýyldaryn kókteı ótken  kóligimiz kıeli Kıtińge kelip biraq aıaldady. Sar­qyraǵan taý ózeniniń joǵarǵy jaqtaǵy ótkelinen óte sala beıtanys adamdarǵa jolyǵyp, jón su­­radyq. Dittegen jerimiz Qaı­shynyń beline baratyn joldy bilip alyp, kóńilimiz jaılanǵan soń, túski astyń qamyna kiristik. Jol boıy Torǵaı aǵamyz sózge aralaspaı, tek qysqa ǵana jaýap qaıyryp, tomaǵa tuıyq otyryp keldi. О́zen jaǵasynda rahattanyp otyryp tústendik, arasynda aǵamyzdy sózge tartyp edim, onsha áser etpedi, sol buıyǵy kúıinde, qalyń oı qushaǵynda qala berdi. Nege kóńilsiz?.. «Qınap qoıdyq pa, jasy kelgen adamdy» degen, oı da kele berdi.

Syrtqa bildir­megenmen aǵamyzdyń kózinen «ishki jan dúnıesiniń alaı-dú­leı kúı keship, mazasyzdanyp» otyr­ǵanyn ańǵardym. Ári qaraı mazalaýdy jón kórmedim, «ne de bolsa bara kórermiz» dep shesh­tim. Al jıenim Bekbolattyń beımálim jazý men sýretke degen qushtarlyǵy sondaı erekshe kóńildi, myna qalpynda ottan da, sýdan da taıynatyn túri joq. Júrgizýshi balamyz Raıymbek pen Aıbektiń oılarynda túk joq, olar úshin bári qyzyq, bári tańsyq. Ekeýi zyr júgirip aǵalaryna barynsha qyzmet kórsetip jatyr. О́te izetti, tárbıeli jastar eke­ni kórinip-aq tur, qarap turyp rıza­lyqtan janyń súısinedi. О́zen jaǵasyndaǵy kók maısada ázil­desip otyryp asymyzdy ishken soń, Aqshaǵyldyń saıymen batys jaq­ty betke alyp, Qaıshyǵa qaraı tartyp kettik. Jolaı men de oıǵa berildim: ...qandaı jazý eken á?.. ...kimderdiń qoltańbasy? Qashan tasqa basyldy eken? Jazý... tań­ba... Toqta! Men osy jazýlar ta­rı­hy týraly ne bilemin? О́zime ózim suraq qoıdym, oıdy oı je­te­lep, tuńǵıyqqa batyp baramyn...

Jazýlar tarıhy jaıly oqy­ǵandarym eske túsip, beıne­tas­padaǵy kadrlar tárizdi tizbek­telip sana arqyly ótip jatyr. Jazý – qysqasha aıtsaq, adamnyń oıyn, qorshaǵan ortaǵa kózqarasyn bil­dirip, solar jaıly habar beretin tańbalar júıesi ǵoı. Al tasqa bederlengen beınelik belgiler ǵylymda petroglıf nemese pıktografııa dep atalady. Sonymen adamzat tarıhyndaǵy alǵashqy jazý tańbalarynyń ómirge kelýi osydan 5000 jyl burynǵy Taıaý Shyǵystaǵy Shýmer elinen bastaý alǵan-dy. Odan keıingi 22 daýyssyz dybysy bar tuńǵysh álipbıdiń ıeleri – fınıkııalyqtar ekenin de bilemiz. Qysqasha qaıyrsaq, myna ǵalamshardaǵy adam ómirinde ja­zý­dyń alatyn orny erekshe. 

...О́zimmen ózim bolyp, tuńǵıyq oıdyń túbinde otyrǵan meni «Izde­genimiz osy jer, keldik!» dep «sańq!» etken Torǵaı aǵamyzdyń daýysy selt etkizdi. Bókterdi qııa­laı jolsyzben júıitkigen kóligimiz, jerdiń oı-shuńqyryna qaramaı shoqyraqtaǵan kúıi bir kıiz úıdiń aldyna kelip biraq toqtady. Jamyrap kólikten túse bastadyq, bárimizdiń kózimiz taý jaqta, tas bitkenniń bári jazý sııaqty elesteıdi.

Sóıtkenshe kıiz úıden bet-aýzyn ýqalap, kózin syǵyraıtqan bir jigit aǵasy shyq­ty, jón surastyq. Ol «bul jer Kúldiqora, arǵy jaqtaryńyz Kóktasty» dedi, qolyn batysqa sermep. Bárimiz eshnársege túsin­beı bir sát abdyrap qaldyq, son­da qalaı bolǵany?.. Torǵaı aǵa­­nyń aınalaǵa tańdana qarap «Áı, onda Yrǵaıly saı qaıda?» degen suraǵyna, «arttaryńyzda qaldy ǵoı» dep shyǵys jaqtaǵy birshama aralyqta turǵan bıikteý jartas­ty nusqady. Aǵamyz aınalany kózben sholyp «Sonda qalaı adas­tym ba?» dep jan-jaǵyn ańyryp qaraǵan kúıi turyp qaldy. Tez esin jııa qoıyp, sálden soń álgi malshy jigitke «Jaqyn mańda jazý-syzýy bar tastar kór­mediń be?» dep qaıta suraq qoıdy. Malshy «joq» dep qysqa qaıyr­dy da, toqtap baryp esine tústi-aý deıim, «Tek myna tóbeniń ar jaǵynda arabsha jazýy bar bir tasty ǵana kórdim» dep sózin aıaqtady. Oǵan jaýap retinde Torǵaı aǵa: «E ony bilemiz, ol bir baıdyń qyzyna qoıylǵan tas qoı, odan basqa she? Mal qaraǵanda osy mańdy san sharlasa da jan jaqtaryna kishkene bir zer sal­maıdy eken á bular...» dep renjigen keıip tanytty. Sonymen keri burylyp tóbeni bókterleı júrip otyryp, izdegen Yrǵaıly saıymyzǵa da jettik-aý.

Bara sala sol ekpinimizben toqtamaǵan kúıi saıdy boılap joǵary órledik, esil-dertimiz tezirek kóne jazýdy kórý. Shama­men 150 metr júrgen soń alǵashqy jartasqa jolyqtyq, onda­ǵy jazýdy menen basqa eshkim baıqamady, bári jyldam­data ilgeri ketti. Alǵashqy jazý jan dú­nıemdi jaǵymdy áserge bóledi, jaılap fotoapparatymdy qolǵa alyp sýretke túsirdim. Qytaı ıeroglıfine uqsaıtyn sııaqty ma, qalaı ózi? Joq, emes-aý, emes. Sodan saıdy órlep taǵy 400 metr júrgende saıdyń eki jaǵyn ala ornalasqan úlken jaqpar tastar birden kózge tústi. Solar shyǵar dep shamaladym, izinshe menen buryn jetken Bekbolattyń qýanǵannan máz bolyp aıǵaılaǵan daýysyn estidim. Eki qolyn aspanǵa kóterip alyp qýanyshtan jarylaıyn dep tur, «Mine jazý, mine sýret!» dep ár tasty bir kórsetedi. 

Jalpy, jartas doǵa tárizdi úlken úsh bólikten turady eken. Eki bóligi batys jaǵynda qatarlasqan, al bir bóligi shyǵys jaǵynda jeke ornalasypty. Ortadaǵy ashyqtan sý aqqan bolýy kerek, biraq osy ashyq bó­likti, aldyńǵy jaqty jergilikti malshylar jartastyń synǵan kishkene bólikterimen qorshap qora jasap alypty. Shyǵar esiktiń sol jaǵynda uzyn quryq tur, soǵan qaraǵanda jylqy malyn qamaıtyn sekildi. 

Jartasta beınelengen taý­eshki, atty adam, buǵylar men ar­qardyń sýretteri keremet! Al ja­zýlardy kórip tań-tamasha bol­dyq. Osynshama ǵajaıyp tarıhı eskertkishterdiń tabylýy, meni aıaq astynan beıne bir altyn kómbege jolyqqandaı kúıge túsirip, ańyryp turyp qaldym. Qytaıdyń, arabtyń, parsynyń, kóne túrkiniń syna jazýlaryna múldem uqsamaıdy. Kim, qashan jazdy eken? Qaı dáýirge tán? Qanshama ǵasyrlardy artqa tastady eken bul jádiger? Átteń, tastar da sóıleıtin bolsa ǵoı... Sóıleıdi olar, sóıleıdi, biraq oǵan bizdiń óremiz jetpeı tur-aý!.. О́zimmen ózim kúbirlep sóılesip júrmin, sýretke de túsirýdemin. Oıymnyń san-saqqa bólingeni sondaı, oısha ár nárseniń basyn bir shalamyn. Taǵy bir baıqalǵan erekshelik jabaıy jáne úı janýarlary jartastyń joǵarǵy bóliginde sýre­ttelipti de, tómengi jaq bóligi biz sóz etip otyrǵan qupııa jazýlarmen kómkerilgen.

Meniń óz joramalym boıynsha Saq, Úısin dáýirine jatatyn sııaqty. Iá, sol! Dál ózi! Jabaıy janýarlar Saq zamany bolsa, atty adam Úısinderdiki! Esime ár saıdyń jańaǵy Kúldiqora, Yr­ǵaılynyń aýzyndaǵy bıik tepseńde jatqan tas obalar sap ete tústi. Sebebi Úısinder ólgen adamdardy múrdeni sý shaımaıtyn bıik tóbeler men taý bókterlerine jerlegeni tarıhta bar. Kele jatyp sol obalardyń birnesheýin sýretke de túsirip alǵan edim. Taǵy bir baıqaǵan nársem – tastaǵy sýretter arasynan qolyna qus us­taǵan atty adam, ıaǵnı qusbegi! Mal baǵyp saıatshylyq qurý bizdiń atakásibimiz ekenin bárimiz de bi­lemiz, sol sýret astyndaǵy ja­­zý saıatshylyq, ańshylyq nemese mal baǵý týraly jazylǵan derekter bolýy da múmkin ǵoı. B.z.b. I-II ǵasyrlarda soltústigi Bal­qashtan bizdiń óńirdi qosa al­ǵanda ońtústigi Ystyqkólge deıingi aımaqty úısin eli meken­degen edi ǵoı. Sol kezeńdegi Qy­taı saıa­hatshylarynyń tarı­hı má­limetteri boıynsha:

«...Úı­­­sinderdiń memleket basshysy – Kúnbı (Gýnmo), astanasy – Shyǵý qalasy (Chıgýchen) qazaq­sha Qyzylańǵar, tútin sany – 120000, adam sany – 630000, áskeri – 188800».

Demek, bul eldiń ózindik memleketi, tili, ordasy, jazýy boldy degen sóz. Olar bul málimetterdiń bárin atalmysh memleket ordasyndaǵy arnaıy qujattardan alǵan. Nege deseńiz búkil úısin jerin aralap mal-janyn sanap shyǵýǵa qytaı jıhankeziniń ómiriniń jetpesin bárimiz de túsinip otyrmyz. Son­daı-aq 70 myń ıeroglıften turatyn Qytaı jazýynyń tuńǵysh ret qoldanysqa túsýi qazaq elimen shekaralas aýmaqta iske asqanyn tarıhtan bilemiz. Demek, bul salada bizdiń kóshpendi babalarymyzdyń yqpalynyń bolǵanyn jasyryp qalý múmkin emes jáne de bul jaǵdaı kóshpelilerdiń ózindik jazý belgileri bolǵandyǵynan da habar berip tur emes pe. 

Qoryta aıtqanda, osylardyń bárin oı eleginen ótkize otyryp, bul kóne jazý «Úısin jazýy bolýy da múmkin ǵoı» degen joramalǵa toqtadym. Oǵan qosa qurmetti oqyrman, qazaq jerin mekendegen taıpalardyń tól jazýynyń paıda bolý merzimi b.z.d. I myńjyldyq ekenin umytpaǵan bolarsyz. Árıne, bul tek óz oıym, biraq tolyqtaı zertteýdi qajet etetin dúnıe ekendigine shúbám joq. Jar­tastaǵy jazý tańbalary men janýarlar beınesin sýretke túsirýdi aıaqtap, taǵy bir ret árqaısysyn jeke-jeke muqııat qarap shyqtym.

Tamasha jańalyq! Alǵan áserimdi sózben jetkizý múmkin emes! Aınalaǵa rıza kóńilmen qarap biraz turdym da, demalýǵa tize búgip otyrǵanymyz sol edi, bulttan shyqqan kúndeı bolyp «jarq!» etip Torǵaı aǵamyz keldi, júzi janyp tur, óte kóńildi. Baǵana bizder japa tarmaǵaı saı boıymen órlep ketkende, ol kisi sharshaǵandyqtan artta qalyp qoıypty. Sodan biraz demin alyp, aptyǵyn basyp kelgen beti osy. Qýanyshtan júzi bal-bul janǵan aǵamyz: «Osy ǵoı bizdiń izdegenimiz, mana jol boıy jas bolsa kelip qaldy, bul jaqqa kelmegenime de kóp jyldar boldy (20 jyldan asyp ketti), taba almaı qalsam balalardan uıat bolatyn boldy-aý», dep qatty ýaıymdap edim. Jazýly jartasty tapqanymyz qandaı jaqsy boldy», dep eki qolymen jartas­ty nusqap jas baladaı máz bolyp tur. 

Birde shoqyraqtap, birde jaıly qalpy qaıtar jolmen zýlap kele jatqan kólik terezesinen – zeńgir kókke, manaýrap múlgigen alyp taýǵa qarap, qaıta­dan eriksiz oıǵa shomdym: Oıpyrmaı, «Kóńil júırik pe, kók dónen júırik pe?» degen ras-aý sirá! Ishteı oıdy oı qozǵap, beımálim beıneler men tańbaǵa toly jartas qaıta kóz aldyma elestedi. Ártúrli saýaldar sanamda myń qubylady, bul jazýlar erte orta ǵasyrda da jazylýy múmkin-aý degen «suraq» ta qylań berdi. Esime endi tústi b.z. VIII ǵasyryndaǵy Qarluqtar zamanynda Jetisý jerine kelgen tıbettikter taý-tasqa ózderiniń býddalyq duǵalaryn oıyp jazyp qaldyrǵandary týraly derekter bar ǵoı, tarıhta. Túrkiniń Taspar, Yshpara qaǵandary óz bıligi tusynda Býdda dinine boı urdy emes pe?!. Sóıtip Tıbetten lamalardy alǵyzyp, Býddanyń qasıetti jazbalaryn túrki tiline aýdartyp keńinen nası­hattaǵan edi. Bul jazý sol býd­da monahtarynyń qoltańbasy shyǵar?!.

Endi buǵan sol Tıbet lamalary jazbalarynyń budan buryndary Ile ózeniniń oń jaq jaǵalaýynan tabylǵany týraly derekti qosyńyz. Iá, ol da múmkin. Árıne bul tereń zerttep, zerdeleýdi qajet etetin dúnıeler, bizdiki tek joba, boljam ǵana. Týǵan eldiń, jerdiń tarıhy bizder men keleshek urpaq úshin baǵa jetpes qazyna ǵoı. Sol qundy jádigerlerdi qasterleý ár qazaqtyń azamattyq paryzy bolmaq. Ár­qashan paryzymyzǵa adal bolyp, «Eli úshin eńbek etkenniń eńsesi bıik» degen halyq naqylyn tý etip, elimiz úshin aıanbaı eńbek eteıik, aǵaıyn! Táýelsizdigimiz tuǵyrly, mem­lekettigimiz máńgilik bolsyn!

Qalı Ibraıymjanov Jarkent