Qulan qalashyǵyn ǵylymı-arheologııalyq turǵydan zertteý HIH ǵasyrdyń sońynda tarıhshy-ólketanýshy V.V.Bartoldtyń alǵashqy eńbekterimen bastalady. V.V.Bartoldtyń Uly Jibek joly boıyndaǵy tarıhı eskertkishterdi zertteý ekspedısııasyna qatysqan sýretshi Dýdın Tarty (Lýgovoe) arqyly ótip bara jatyp bylaı dep jazǵan: «... joldy birneshe qıǵash kecip ótip, eki qabatty úlken tóbege tireletin onsha bıik emes uzyn (jarty shaqyrymdaı) úıindi jaldy baıqamaý múmkin emes. Tóbe «Elıps» turpatty jáne onsha tereń emes ormen qorshalǵan. Eldi mekennen jáne úıindi jaldan shyǵysqa qaraı shaqyrym jerde bir-birine paralleldi sozylǵan ekinshi úıindi jaldyń izderi kezdesedi». Ol sonymen qatar kóne qurylystardyń qaldyǵy bolyp tabylatyn tóbeshikter týraly da jazyp ketken.
Qala aýmaǵyna jasalǵan alǵashqy arheologııalyq qazba-zertteý jumystaryn HH ǵasyrdyń 1936 jyldarynda KSRO FA-nyń Qazaq bólimshesi men MMTI-diń Jeticy arheologııalyq ekspedısııasy júrgizdi (A.N. Bernshtam). Qazba jumystarynyń nátıjesinde alǵashqy otyryqshy qonystardyń Lýgovoe tóńireginde b.z. birinshi ǵasyrlarynda paıda bolǵandyǵyn anyqtady. 1963-1965 jj. Jeticy arheologııalyq ekspedısııasynyń Lýgovoe otrıady qalanyń aınalasyndaǵy jeke turǵan tóbeshikke qazba jumystaryn júrgizse, 1987 j. Qazaq KSR FA TAEI-nyń tarıhı jáne mádenı eskertkishter jınaǵy arheologııalyq ekspedısııasy Lýgovoe «A» qamalyna qazba jumystaryn jalǵastyryp, Lýgovoı «V», «G» qamaldarynda qazba júrgizdi.
Zertteýshiler Lýgovoe qalasyn bip aýyzdan Jetisýdyń ortaǵasyrlyq belgili qalasy Qulanmen teńestiredi. Qulan qalasy alǵash ret VII ǵ. birinshi jartysyna jatatyn jazba derekterde kezdesedi. Qytaı taqýasy Sıýan-Szıannyń jol baǵdarlamasynda jáne Tan dınastııasynyń tarıhynda qala Szıýı-lan degen atpen atalyp ótken. Ol týraly VIII-X ǵ.ǵ. Uly Jibek jolynyń boıynda ornalasqan qalalardy sıpattaǵan arab avtorlary da jazyp ketken. Ibn Hordabek pen Qudama Qulandy Tarazdan batysqa qaraı 14 farsah jerde ornalastyrǵan.
Qudama: «...Taraz ben Qulannyń solt. jaǵynda qum, al onyń, ar jaǵynda qumdy jáne malta tasty shól, onda (ol) qımaqtar shekarasyna deıin (sozylyp jatyr)» – dep málimdese, al X ǵasyrdaǵy arab geografy al-Makdısı bylaı dep jazǵan: «Qulan – bekinisti qala, onda soborly meshit (Medına) bar. Ol endi bos qaldy, ol úlken Taraz jolynda». Geografııalyq sózdiktiń avtory Iаkýt óziniń XIII ǵ. 20-jyldarynda qurastyrylǵan eńbeginde Qulan týraly bylaı dep jazyp qaldyrǵan: «Qulan – túrki eliniń Máýrennahr jaǵyndaǵy shekarasynda ornalasqan súıkimdi qala».
Qulanmen birqatar tarıhı oqıǵalar baılanysty. Máselen, 740 j. túrgesh begi Qursul batys-túrik qaǵanatynyń eń sońǵy qaǵany Ashın Syndy osy qalada óltirse, al 840 j. arab áskerleri Qulanǵa deıin jetken. Qulan men Lýgovoe qalasyn tepe-teńestirý máselesinde Tarazdan jáne Merkiden Qulanǵa deıingi araqashyqtyqtary jazylǵan.
Qalajurttyń ortalyq kulandysy aýyldan soltústik-shyǵysqa qaraı 0,5 shaqyrym jerde ornalasqan. Qalajurttyń topografııasynan shahrıstan, ishki qamal jáne shyǵys jaǵynan bekinissiz rabattyń izderi ańǵarylady. Ishki qamal qulandynyń soltústik-batys buryshynda ornalasqan. Osy kúni ol bıktigi 7-8 metrge jýyq, jobasynda tórtburyshty, ústinde alańy (40×40 m) bar tóbe turpatty.
Ishki qamaldyń barlyq buryshtary munaramen kúsheıtilgen. Olardyń qaldyqtary dóńgelek tóbeshikter túrinde saqtalǵan. Shahrıstan jobasynda jaıdaq tórtburyshty tóbe pishindes. Uzyndyǵy: Soltústikten Ońtústikke qaraı – 320 m, Shyǵystan Batysqa – 300 metr bolyp kelgen, ol saqtalǵan bıiktigi 4-5 metrge jýyq qabyrǵamen qorshalǵan. Qabyrǵalardyń buryshtary dóńgelenip kelgen munaralarmen nyǵaıtylǵan. Sonymen qatar qabyrǵalardyń kez kelgen jaqtarynda ápbip 30-35 metr saıyn dóńgelenip kelgen munaralar bolǵan.
Olardyń tóbeshik túrinde saqtalyp qalǵan qaldyqtary qabyrǵalardyń jalpy deńgeıinen 0,5-1,5 metr bıiktikte jatyr. Qala syrtynan tereńdigi 1 metrge jýyq, eni 15 metr keletin ormen qorshalǵan. Qalaǵa kiretin jer ekeý. Olar ońtústik jáne shyǵys úıindi jaldardyń qabyrǵasynda ornalasqan. Sonymen qatar uzyn qabyrǵalarmen qorshalǵan qalajurt aýmaǵynda ondaǵan tóbeshikter saraılar men jeke qonystardyń qaldyqtary ornalasqan. Bul tóbeshikterdiń birnesheýine qazba jumystary júrgizildi.
Qulan qalasynyń ómip cúpyiniń birinshi kezeńine jatatyn áshekeıli ydystardyń kóptigimen erekshelenedi. Munda qumyra, tostaǵan jáne kúl salǵyshtyń qaldyqtary sııaqty ashanalyq ydystar kezdesedi. Sharýashylyq ydystary – qumandar, qazandar, qazannyń astyna qoıylatyn tuǵyryqtar, aýzy keń qumyralar, qaqpaqtar, sondaı-aq shyraǵdandar kóptep tabyldy.
2015 jyly Qulan qala jurtynda arheologııalyq qazba jumystary t.ǵ.d professor K.Baıpaqovtyń jetekshiligimen, Mádenıet jáne sport mınıstrligine qarasty Qazaq ǵylymı-zertteý mádenıet ınstıtýtynyń qarjylandyrýymen atqaryldy. Qazba barysynda sıtadeldiń soltústik buryshynan úsh bólmeli turǵyn úı ashyldy. Birinshi ákimshilik-basshylyq júrgizýge arnalǵan bólme qabyrǵalarynda alebastermen syzba túrinde sylanǵan saýyt kıgen jáne sadaq ustaǵan jaýyngerlerdiń, tazy ıtter men qustar beınelengen qıma taqtalar tabyldy. Ekinshi qulshylyq jasaý bólmesiniń qabyrǵalary júzim japyraqtarymen beınelengen japsyrma qıma taqtalarmen bezendirilgen.
Eki jyl buryn bastalǵan, Mádenıet jáne sport mınıstrligine qarasty Qazaq ǵylymı-zertteý mádenıet ınstıtýtynyń qarjylandyrýymen «Qulan» qalashyǵyndaǵy arheologııalyq qazba-zertteý jumystary, bıyl da óz jalǵasyn tapty. Osy jylǵy josparǵa sáıkes, Qulan qalashyǵynda qaıta zertteý jumystary sıtadeldiń soltústik-batys bóliginde jalǵasyn tabýda.
Qazba jumystary 2015 jylǵy maýsymda anyqtalǵan úshinshi bólmeni tolyq ashýdan bastaldy.
Sonymen qatar qazba tabylǵan qabyrǵa betindegi japsyrma sýretterdi saqtap qalý maqsatynda t.ǵ.d professor K.Baıpaqov pen elimizge tanymal jańǵyrtýshy-restovrator Q.Altynbekov bastaǵan mamandardyń qatysýymen birlesken jumystar bastalyp ketti. Oıý-órnekter men sýretterdi ýaqytsha tabıǵı jaýyn-shashynmen ylǵaldan saqtaý jáne jýyrda olardyń kóshirmelerin alý maqsatynda bólme qabyrǵalary qurǵaq topyraqpen toltyrylǵan qaptarmen qalanyp jáne ýaqytsha qoıylǵan saqtaý shatyrlary qaıta jóndelip, bekitildi. Qazirgi tańda, Qulan qalajurtynda arheologııalyq-ǵylymı-zertteý jumystary jalǵasýda.
Qýanysh DÁÝREMBEKOV, «Ejelgi Taraz eskertkishteri» tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıi dırektorynyń ǵylym jónindegi orynbasary
Jambyl oblysy