Jaqsydan jaqsy týady

Soǵystan keıingi jyldar halyqtyń aýzy aqqa tıip, kóńili jaılanyp, tirligi ońǵa basqan kezeń bolsa, bul da kúndiz kúlki, túnde uıqy kórmegen atpal azamattardyń mańdaı terimen óteldi. Jaqsylyq kórse de, saıa­sattyń satqyndyǵyn sezse de óz elime bolsyn dep eńbektengen eren tirlikterdiń ıesi bolsa, onda ol – Jambyl oblysynda jaýapty qyzmetter atqarǵan Berden Baıqoshqaruly. Bul óńirde ol kisini bilmeıtin adam sırek. Áıtpese munda «Berden kópiri», jyldar óte kele «Berden aryǵy», «Berden toǵany», «Berden kóli» degen jer-sý ataýlary paıda bolar ma edi? 

Endeshe estelikte ádemi sózder bolýy mindetti emes, tek shyndyq bolýy kerek deıdi sózdiń parqyn biletinder. 

Balalyǵy urlanǵan urpaq

«Teginde bar – teńeler» dep­ burynǵylar beker aıtty deı­siz be?! Adamnyń boıyndaǵy bar­ qasıet qanmen keledi. Baı­qosh­qar­dyń bata alyp ósken asa zerek balasy 1935 jyly bıdaıǵa oraq túsetin, shildeniń 4-i ıakı 5-i kúnderi dúnıe esigin ashady. Oǵan deıin ákesi asharshylyqqa qos qulyny Sársenáli men Beısenálisin qol­dan berip, ishteı azaly bolyp júr­gende, ómirge ózegin jarǵan at baılar uly, jalǵyz tuıaǵy Ber­den keledi. 

Soǵystan jaraly bolyp oral­ǵan ákesi ońalyp, tyl ju­my­syna bel sheship kiriskenge deıingi bala Berdenniń kórgen qu­qaıy kóp. Bar bolǵany 5-6 jasynda ań-qusqa jem bolmaı, 18 shaqyrym jerde turatyn Biten atasynyń úıine aryp-ashyp jaıaý­latyp jetip, ashtyqtan isip-keýip jatqan anasy Átımahan men eki qaryndasyn ózi arqalap ákelgen bir put bıdaımen aman alyp qalǵany azamattyqqa bastar joldaǵy tuńǵysh táýekeli demeı ne dersiń. Bul bolar bala­nyń belgisi edi.

Kóp uzamaı ákesi kolhoz bas­qar­masynyń tóraǵasy boldy. Kol­hoz bala-shaǵaǵa deıin jabylyp bıdaı ekti, mal ósirdi, el belin jazbaı eńbek etti.  Osyndaı aıryqsha eleýli eńbek kórsetkishteri úshin birden aýyldyń 6 adamy Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn alǵan. Olar­dyń ishinde ákesi Baıqoshqar Mú­sirálıev te bar bolatyn. Sóıtip Berden bir-aq kúnde «Geroıdyń balasy» boldy da shyqty...

1947 jyly Almatydan áıgili jazýshy Á.Ábishev izdep kelip, 32 Sosıalıstik Eńbek Eriniń ishi­nen ákesi Baıqoshqardy bas­ty keıipker etip «Úlken jolda»­ povesin jazyp ketpedi me!? Mi­ne,­ sol kitapta da «Meniń bes­ jasar Berden degen balam bar,­ soǵan mura etip qaldyrar baı­lyǵymnyń eń úlkeni – adal­dyǵym», depti qaıran áke!

«Ata-ananyń úmitin aqtańyzdar, jar-jar...»

Álbette Berden Baıqoshqar­uly ómir belesteriniń baıandy betterinde áke úmitin aqtaǵan adam. Ony el de aıta berer. 

Eń qyzyǵy, bir dáýirdiń hıty bol­ǵan jańa «Jar-jar» áni Ber­den men Sábıranyń úılený toıy­na arnalyp jazylǵanyn ekiniń biri bile bermes.  «Aqkólde saǵan laıyq bir-aq qyz bar. Ol – Sábıra Isaeva» dep jer­les jigitter aıtyp júrgen arý­dy «JenPI-degi» bı keshinde kez­deısoq jolyqtyrǵan Berden Al­matydaǵy aýylsharýashylyq ıns­tıtýtyn bitirgen boıda sol qyzǵa úılenip, shańyraq kóteredi. Aldynda ınstıtýttyń sońǵy kýrsynda oqıtyn stýdent dostary aqyn Abdrahman Asylbekovke qoımaı qolqa salyp, «Jar-jar» ániniń jańa mátinin jazdyrtqan.

«Halyqtyń áýen-jyry «Jar-jar­dyń» jańasha nusqasyn jaz.­ Biz toıda sony aıtaıyq», deı­­di. Ábekeń kóp ótpeı ejel­gi­ jyr­dyń jańa zamanǵa beıim­delgen nusqasyn ómirge ákeledi. Ony máshińkege terip, kóbeıtip, dostaryna taratady. Kúlli Qazaqstanǵa belgili «Jar-jardyń» osy jańa nusqasy Berden men Sábıranyń úılený toıynda alǵash 1959 jyly oryndalyp edi...

...Ata-ananyń úmitin aqtańyzdar jar-jar, Mahabbatty máńgilik saqtańyzdar jar-jar, – dep aıaqtalatyn úılený toı-­jyryn budan 60 jyldaı bu­ryn osylaı jambyldyq jastar tuńǵysh shyrqaǵan bolatyn.

Jurtty jumyldyra biletin

Birbetkeı Berden Almaty­daǵy aýylsharýshylyq ınstı­týtyn bitirip, dıplomy qolyna tıgen boıda týǵan jerge tart­ty. Sol kezdegi Jambyl ob­lys­­tyq aýyl sharýashylyǵy bas­qarmasyna kelip, sol jerden ta­bylǵan Talas aýdanyndaǵy «Qyzyl oktıabr» kolhozynyń bastyǵy Baıbatshaevtyń kózine túsip, ol jas mamandy MTM meńgerýshiligine taǵaıyndaımyn dep jata-jabysady. 

Aqıqatynda bul azda­ǵan­ ózge ulttyń ókiline sharýa­shy­lyqtardyń kúni túsip turǵan jyldar edi. Qalaı bolǵanda da jergilikti ulttyń tehnıkalyq saýatyn jetildirmeı bolmaıtyndaı ahýal qalyptasqan-tuǵyn. Sodan da bolar, sheberhanadaǵy motor jóndeý, maı aýystyrý, temir-tersek joný, qalyptaý sehtaryna qazaq azamattaryn kóptep tartýǵa qulshyna kirisken. «Ne bilesiń, sonyń bárin úıret, naǵyz maman etip shyǵar, bul istiń ózim de basy-qasynda júremin. Eshteńeni de búgip qalýshy bolmańdar» dep tapsyryp, nemis aǵaıyndardyń tehnıkaǵa jetik-aý degenderine bir-ekiden jas qazaq uldary men qyzdaryn telip qoıdy. Burynnan da temirden túıin túıetin ismerler áýletinen shyqqan Ábdirásil aǵasynyń mańynda da Úshkempir Kitáshev, Quraqbaı Sherimov sekildi aýyl jigitteriniń qarasy molaıa bastaǵan.

О́rleý ústindegi óren

Aýylǵa kóp ózgeris keldi sol­ jyl­dary. Biraq Berden esh­ ózgermedi. Keıde sham tú­bin­de túnimen tapjylmaı ál­debir kitaptarǵa shuqshııady. By­laıǵy aǵaıyndar oqýy dardaı bol­ǵanmen, tájirıbesi tómendeý demes úshin ózinshe izdenedi. MTM meńgerýshisi bolyp júrip, mehanıktiń de jumysyn qosa-qabat dóńgelentti.

Odan keıin Hrýshevtiń nusqa­ýymen júgerini jappaı egý naý­qany keldi. Osy tapsyrmanyń úde­sinen shyǵamyz dep úı kórme­gen Berdenniń «kvadratty» tap­qanyna el sener-senbes halde. Aýdan dúrlikti. Ońtústik aı­maq boıynsha Jambyl oblysy, onyń ishinde «Oıyq» sovhozy­ júgerini sharshylaı uıalap egý júıesin dálme-dál ıgergeni úshin birinshi orynǵa shyqty. Sol tusta Sarysý, Talas aýdandary negizinde aýmaqtyq óndiristik basqarma qurylyp jatqan. Sodan oǵan qońyraý shalynyp «Seni aýdan basshysy Aqbozov qabyldaıdy. Erteń tańǵy 9-dan keshikpeı kel», dep tapsyrdy.  Berdenniń oıyna osydan úsh­ aı buryn kóktemgi egis naýqa­nyna tehnıka daıyndaý barysynda kemshilik jiberip alyp, Aq­bozovtan eskertý alǵany tús­ti. «Ne jazyp qoıdym», dep qor­qasoqtaı aldyna bardy. Biraq onyń júzi jadyrańqy kórindi.  – Berden, sen Rýdenkonyń ornyna barasyń, buıryq shyǵaram! Onyń Rýdenko dep turǵany ýkraın jigiti. Berdenge burynnan tanys. О́zi – ǵylym kandıdaty ári aımaqtaǵy ınjenerler arasy­nan Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn alǵan alǵashqy adam.  – «Oıyq» sovhozynyń ınje­nerligi de taqııama tar kelmes edi. Biraz tájirıbe jınaýym qajet qoı, – dep qashyrtyp baqqan.  – Qanshaǵa keldiń? – dep qar­sy suraq qoıdy Aqbozov. – Jıyrma altyǵa!  Aq­bozovtyń buǵan da aıtar ýáji tabyldy. Osylaısha Berden úsh jarym jyldaı aýmaqtyq-óndiristik bas­qarmanyń bas ınjeneri boldy. О́mir óziniń qońyr aǵysynan jańylmaı, arba dóńgelegindeı zyr qaǵyp óte berdi...

1969-dyń qysy edi...

«Keńes» sovhozynda munyń aldyndaǵy jyly ǵana 44 myń­nyń ústinde qoı bolsa, 90 paıyzyn qaharly qysqa berdi de shyq­ty. Kóktem shyǵysymen eń­ aldymen taý-tóbe bolyp úıil­gen maldyń ólekselerinen arylý­ sharalary qolǵa alynǵan. Tereń­qumdaǵy 104 qora órteldi. Áýez Baıdildaev sov-hoz dırektory bolatyn. Ony ornynan bosatty.

Bary-joǵy 33 jastaǵy en­di­gi dırektor Bekeń mal sharýashy­lyǵyn qalyptastyrý, damytý isin qaıta taqyr jerden bastady. Memleketten bólingen qarjyǵa alǵashqy lepte Aqtóbeden 1000 bas qazaqy edilbaı qoıy ákelindi. Sosyn О́zbekstannyń Buhara oblysynan 3700-deı sur tústi qarakól qoıy satyp alyndy. Sharýashylyqtaǵy qarakól qoıy buǵan deıin bir óńkeı qara tústi bolatyn. 

Tabandy jas dırektordyń boıyn­daǵy jigerge jurt súı­sindi. «Iýbıleınyı» sý qoı­ma­­syn iske qosý ber jaǵy ǵana bol­dy. Mundaı toǵan qyzyl­jarlyqtarǵa da kerek. Olardyń aýyzdarynyń salymy bar eken. «Iýbıleınyıdy» on oraıtyn oıań jer tup-týra aýyl irgesinde eskerýsiz jatypty. Keńes pen Qyzyljardyń eki aralyǵy, shuń­ǵyldaý kelgen orta tusy – keń oı­pat izdegenge-suraǵan boldy da shyqty. 

Sonymen Bólekqyzylda tos­pa­ turǵyzý jumysy jaz ba­synda-aq qaýyrt bastalǵan. Bóget salý isi bas-aıaǵy 43 kúnde bitti. Eki qyrdyń ortasynda 4-5 mashına qatar júre alarlyq, eki kisi bo-ıyndaı jalpaq beldeý-jal paıda boldy. «Sabantoıǵa» aınaldy sońy munyń. 

– «Berden platınasy»­ dep­ ataıyq bul bógetti dedi Ele­mes qoıshy. El ony ile qoshtap ý-dý bolysqan. Jasandy sý qoı­masynyń rahatyn el oǵan sý ıirilgende kórdi. Aýyl ishindegi tartylyp ketken qudyqtardyń sýy kólkip betine shyqty. Arna­nyń eki qaptalyna, Jamanqum, Tekturmasqa deıingi eki aralyqqa egin salyp, qaýyn-qarbyz egip qaryq bolatyny qarııalardyń «Berdenniń arqasynda esegimizge deıin bıdaı jedi» dep rıza bolatyny bir jyldan keıin ǵoı...

«Bekeńniń qybyn tabý qıyn, sózge ermeıdi, ótirikke senbeıdi, aldaǵanǵa kónbeıdi»

Árıne bul sózdi syryn jaqsy biler qurdastary aıtady ǵoı. Biraq Bekeń bastyqpyn de­medi. Túnde jatpaı otar aralap, «qyzyl syzyq» boıymen júrip ótkeniniń jemisin tańerteńgilikte mamandardyń basyn qosyp, jınalys ótkizgende-aq kórdi ol!

Qaı qystaýda shóp qat, motorlary istep tur ma, malshylardyń túz­d­egisi túgel me, úıdegisi – uny, qant-shaıy, maı shamynyń shı­shasy, taǵy basqalary saıly ma,­ malshy áıelderiniń tolǵaǵy qat­ty kelip, aýrýhanaǵa jete almaı qınalǵandary bar ma – osynyń barlyǵy dırektordyń qoıyn kitapshasyna túgel túsedi. Bir túnniń oqıǵasynyń ózi biraz mamandardy ornynan turǵyzyp, sybaǵasyn berýine jetti de turdy... Bireýi bultara almaǵan. 

Ras, bulaı jumys isteý Ber­denniń ózine de qıyn tıdi. Sony oılap sovhozǵa rasııalyq baılanys júıesin engizgen. Qumdaǵy qys­taýlar men ortalyqtyń ara­qashyqtyǵy toqsan-júz sha­qyrymdaı bolar-aý. Ol, biraq tún­deletip mal aralaýyn báribir qoımady. Berdenniń ótirikke, ósekke, jaǵympazdyqqa jany qas edi. Al adaldyǵy sózinen de, isinen de tanylatyn aq kókirek azamattardy aıryqsha qadir tutty, qur aýyz da tastamady. 

Túpki nátıje boıynsha, mysaly, shopanǵa árbir aman saqtalǵan 20 urǵashy tól úshin bir qozydan berildi. Otarda eki júz egiz bol­sa, sonyń jıyrmasyna bir qozy­dan bolǵanda shamamen jeti qozy­ny bir, baǵymyndaǵy jalpy saý­lyqtyń 800-ine on qozyny taǵy alady. Bir jylda on jeti qozy malshynyń enshisine tıedi. Alar eńbekaqysy bólek. 

Taǵdyrly tanysý

Munyń ózi oıda joqta boldy.­ 1972 jyldyń 12 qańtary edi. Ol­ kisiniń aldynda bolyp, dı­daryn kórip, aýyzba-aýyz tildesýdiń sáti (bul Berden úshin de arman) óz-ózinen túsedi dep kútpegen. Sharýashylyqtyń bas­qa ju­mys­taryn bir jaıly etip alyp, ta­ǵy bir úlken má­sele – «Keńes» sovhozynyń turǵyndaryna úı­me-úı toraptyq-qubyrlyq sý júıesi arqyly aýyz sý jetkizip ber­mek bolyp, sony bas josparǵa engizbek nıetpen Almatyǵa jo­l­y túsken. 11 qańtar kúni Tur­mystyq qyzmet mınıstriniń bi­rinshi orynbasary Atymtaı Qısanovtyń aldyna kirdi. Ol kisi sharýasyn sheship qana qoımaı, Baıqoshqarovtyń ómirindegi taǵdyrsheshti sáttiń týýyna da septigin tıgizdi. Esten ketpes sol kezdesý sońynda Bekeń:

– Dımash Ahmetuly, siz jumys babymen jyl saıyn bar­lyq oblystardy aralap júresiz. Ásirese soltústiktegi astyqty aımaqtarda kóp bolasyz. Myna Jambyl oblysynda úsh aýdan bar. Shól, shóleıtte ornalasqan. Taza qazaq aýdan­dary. Moıynqum, Talas, Sarysý atalady. Olar egin ek­peıdi. Sol eldiń adamdary sizdiń dı­daryńyzdy kórsek dep saǵyna, sarǵaıa kútýmen júr ǵoı!

Bul taǵdyrly tanystyq eldiń birinshi basshysyn Jambyl óńirine talaı alyp keldi. Bul aralas-quralastyq shırek ǵasyrǵa deıin, Dımash atamyzdyń demi úzilgen kúnge deıin sozyl­dy. Jáne bul Meńliahmet pen­ Baıqoshqar áýletteriniń ózara syılas, aralas-quralas bo­lýynyń basy edi... 

Berden Baıqoshqarovtyń Sary­sý aýdandyq partııa ko­mı­tetiniń ekinshi hatshysy bolyp turǵanda taýdan jylymshylap aǵyp keler sý joldarynyń aldyn bógep, bir emes, eki birdeı sý ­qoımasyn saldyrýy da qadaý-qadaý isteriniń biri boldy. Osy jumystarmen qabattastyra álgi sý qoımalarynan basyn alar úlken kanal tartqyzǵan. Bul kanal sýy sońyra Jaıylma, Baıqadam aralyǵyndaǵy eki júz gektardaı egistik alqapty sýlandyrýǵa jetti de turdy. 

Berden barǵan jerge sý barar

Oblystyń birinshi hatshysy sharýa babymen ózin talaı shaqyrtqan. Biraq osy jolǵysy tym bólekshe edi. «Biz seni Qordaı aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵalyǵyna jiberemiz!» dedi oıda joqta dik etip. Baıa­ǵy... Sarysýǵa hatshylyqqa saı­la­nardaǵy jaı, aına-qatesiz qaı­talandy.

Sodan Baıqoshqarov 1974 jyl­dyń qarasha aıynda Qordaı aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasy qyzmetine saılandy.

Denin ózge ulttyń ókilde­ri quraıtyn aýdanda Baıqosh­qarovty múlde basqa mindetter kútip turǵan-dy. Eren eńbegimen, qamqorlyǵymen kóp ultty aýdan halqynyń senimin aqtap, qys­qa merzimde aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp taǵaıyndalyp, 10 jyl boıy osy aýdandy abyroımen basqardy. 

Bitken tirlik, naqty atqar­ǵan isi Baıqoshqarovtyń bar­lyq kezde qorǵany boldy. Tur­mysqa qajetti, sondaı-aq qurylys buıymda­­rynyń barlyq túrin shyǵaratyn jergilikti ón­di­ristik, kolhozaralyq qu­rylys mekemeleri, sement za­ýy­ty, aýda­naralyq baza qordaı­lyqtardyń dańqyn alysqa ta­nyt­ty.  Ásirese «Qaraqońyz» sý qoı­masyn soǵý jaıy Berdenniń aldyndaǵy basshylardyń tu­synda da qozǵalǵan-dy. Bul iske Ber­den táýekel etti.

Besjyldyq ishinde 10-15 jyl boıy júrgiziler jumys bitti. Bes myń gektarlyq Blagoveshensk alqaby ıgerildi, onyń sýlandyrylý júıesi jaqsartyldy. Shý tabanyndaǵy sýdy tehnıkalyq qurylǵy kúshimen 280 metrge deıingi bıikke kóterip, taý­daǵy degerester men jazyq alań­qaılardyń kádege jaratylýy­na qol jetkizildi. О́ńirde Sary­bulaq, Kókqaınar qyzylsha sov­hoz­dary quryldy. Oblys boıyn­sha et óndirý kórsetkishiniń 18 pa­ıyzy qordaılyqtar úlesine tıdi...

On jyl depýtat!

Berden Baıqoshqarov Qazaq­ KSR Joǵary Keńesiniń depýtat­tyǵyna Qordaı, Shý aýdandarynan eki ret qatarynan saılandy.

Sol jyldary halyq qalaý­lylaryna qanshama adam óti­nishpen qaıyryldy deseńizshi! Kóbisi qarııalar edi. Bireýi zeınetaqysyna baılanysty túıtkildi máseleni, biri otbasy jaǵ­daıynyń aýyrlyǵyn aıtyp ke­ledi. Ásirese temir tordyń ar­ǵy jaǵynda otyrǵandardyń otbasylarynan depýtattar qaraýyna deste-deste hat tústi-aý. Olardyń de­ni otbasy jaǵdaılaryn, ju­mysqa jaramdy adam joǵyn, shıet­teı bala-shaǵasy baryn aıtyp shaǵynǵan kóp balaly analar bolatyn. Olardyń talap-tilekterin eskerip, túrmege jeńil qylmyspen túskenderge keshirim de jasatty.

Bul da qýanysh. Alaıda olar­dyń qaıtadan qylmys jasamasyna kim kepil? Mine, munyń da jaýapkershiligin depýtattar óz moıyndaryna alyp otyrdy. Tıisinshe túrmeden bosap shyq­qandardy kópshilik bolyp qaıta tárbıeleý tetigin qa­lyptastyrdy.

Artynda jaqsy iz qaldy

Bizdiń bul baıandap otyr­ǵa­nymyzdyń barlyǵy Ber­den Baıqoshqarovtyń ǵumyr­baıanynan túgel syr sherte almas. Búkil ómirin ózi týyp-ósken ól­kesiniń órkendeýine arnaǵan arda azamattyń jolynda jaqsy iz qaldy. 

Taǵdyrdyń eń bir syndarly tusynda ózi sengen, ósirgen, shek­peninen shyqqan kadrlar­dan satqyndyq kórgende de adam­gershilikten attamady. Tótesin aıtatyn tegeýrindi azamat eshkimniń obalyna qalmaýdy oılady. 

Aqylǵa salǵan sheshimderi abyz­dyq jasqa kelgende aldynan shyqty. Abyroımen qartaıdy. Berden Baıqoshqarovtyń basshy­lyǵymen bir kezdegi salynǵan kópirlerden talaı adamnyń saýaby bar tabanynyń izi qalýda. О́zi saldyrǵan sý bógeti men to­ǵan­dar áli de talaı jerdi nýǵa bó­leı berer. О́z pármenimen otyr­­ǵyzylǵan baý-baqshalary da jar­ty ǵasyrda qaıta jańaryp, jemisin jegize berer. О́zi talaı súrleý salǵan, taptaǵan egis alqaptary da ol kisiniń eljandy, eńbeksúıgish kelbetin samalymen áli talaı saǵynar.

«Qyzyr-qut jıenmen de, jelmen de, qyzben de júredi» deıtin halyq qashan jańylysypty?! Endigi jerde qazaq degen ultta ákesiniń shapaǵatshyl, kópshil qa­sıeti daryǵan azamattarǵa ber­gisiz bir adam bolsa, ol Sal­tanat Baıqoshqarova. Ol da aınalasyna saýaby tıetin salany tańdady. Jar tańdaýda da ákesiniń batasyn alǵan qyzy, Bekeńniń jigit kezinen jan dosy bolǵan Sarysýdaǵy ataqty Qara-Mergen – Bekmusaev Qarataıdyń uly Batyrmen taǵdyryn qosty. О́mirlik jary Batyrmen birge bedeý­likti zamanaýı joǵary tehno­lo­gııalarmen emdeý salasynda Qazaqstanda alǵashqy bolyp ıgi is bastap, «Ekomed» adam urpaǵyn órbitý emhanalary arqyly osy ýaqytqa deıin bir perzentke zar bolǵan 7 myńnan astam otbasyna zor qýanysh syılady. 

Muny aıtyp otyrǵanymyz, Berden Baıqoshqarovtyń endigi tegin jalǵap otyrǵan osy Sal­tanaty, Janaty jáne de basqa da­ ul-qyzdary, urpaqtary eldiń ketigine jaraǵan, áýlettiń atyna daq túsirmegen joǵary bilimdi, bilikti otandastarymyzdyń sapynda júr. 

Jaqsydan jaqsy týady degen osy!

 

 Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan»

 ALMATY